อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๖/๖๖)

    ๔๔๖.ครา"นิโรธสัจฯแท้"...................................แลคือ ดับทุกข์
เป็น"อนารัมม์ฯ"ถือ...............................................ไม่รู้
อารมณ์ไป่มีลือ....................................................ดับกิเลส นิพพาน
ธรรมไม่ถูกปรุงกู้.................................................อื่นไรัทราบแฉ

     ๔๔๗.ทุกข์สัจสภาวะทวิ"รู้"...............................ทั้งชู"มิเจาะรู้"แล
"สารัมม์ณะ"รู้ก็หทยะแล.......................................เจตสิกหิตะจิตเอย

    ๔๔๘.เปรยทุกขสัจแล้.......................................อนารัมม์ มิทราบ
โดยไป่อารมณ์ถลำ..............................................คิดไร้
นิพพาน,รูปขันธ์นำ...............................................มิทราบ อารมณ์
ตัวรูป บ จิตไซร้...................................................ไม่รู้ใดหนำ

    ๔๔๙.รูปขันธ์สภาพมิลุอะรมณ์...........................เรียกสมวะ"อนารัมณ์"
ขันธ์สี่เจาะ"นาม"ตริประลุคำ..................................เวท์นาเจาะระลึก..ความ

    ๔๕๐.ยามนามขันธ์สี่นั้น.....................................เป็น"สา-รัมม์รัมม์ฯ"
มีจิตเป็นนามหนา...................................................เกิดแท้
คราขันธ์คิด"รูป"มา................................................รูปไป่ อารมณ์
เรียก"อนารัมณ์รัมม์ฯ"แล้.......................................ไม่รู้,ทราบปน

    ๔๕๑.ขันธ์สี่ก็นาม บ "สุตธรรม"..........................ยินนำเพราะเลาะหูยล
"ทิฏฐ์ธรรม"มิเห็นจะนิรก่น.....................................รู้"มุตะปะลิ้น,ดม"

    ๔๕๒.ชมนามขันธ์สี่แท้......................................."วิญญา-ตธรรม"
คือสิ่งจิตทราบหนา...............................................เท่านั้น
จิตทราบเวทนา.....................................................ทุกข์,สุขกลางเฉย
ขันธ์สี่ บ หู,ตาดั้น..................................................จิตแท้เฉพาะหนา

    ๔๕๓."รูปายะฯไซร้ บ "สุตธรรม".........................ยินพร่ำเฉพาะหูพา
"รูปาฯเหมาะ"ทิฏฐะฯ"ประลุตา...............................ไป่มุตะปะกลิ่น..แฉ

    ๔๕๔.แล"รูปาฯ"เด่นน้อม....................................วิญญา- ตธรรม
ถูกทราบจากทวาร"ตา".........................................เพิ่มแล้
จะทราบผ่านอีกครา..............................................ทางจิต
คือ"มโนวิญญาณ"แท้............................................แจ่มแจ้งจริงเผย

    ๔๕๕."สัททายะ"เป็นกะ"สุตธรรม"......................."เสียง"นำทะลุหูเอย
เป็น"วิญญาตธรรม"มนะเฉลย................................อีกสองอนะเป็นหนา

    ๔๕๖."คันธายะฯ"กลิ่นฟุ้ง....................................."รสา-ยตนะ"
โผฏฐัพพ์ฯเป็นทวิหนา............................................แน่ไซร้
เกิดกระทบทราบพา...............................................ตัวทราบ "วิญญาฯ"
เป็น"วิมุติธรรม"ได้..................................................นอกนั้นมิเป็น

    ๔๕๗.ธรรมเหลือตริ"อายตนะเจ็ด"......................."ตา"เด็ดและจมูก..เด่น
"วิญญาตธรรม"เฉพาะประเด็น...............................ไม่เป็นเจาะสิอื่นแฉ

    ๔๕๘.แลสัจจะแน่นั้น.........................................มีสาม "สมุทยสัจ"
"นิโรธ,มรรคสัจ"ความ...........................................เลิศล้ำ
สามจัดจิตลงตาม................................................."วิญญะ- ตธรรม"
เพียงอย่างเดียวโดยย้ำ........................................หยั่งดัวย"มโนวิญญ์ฯ"

    ๔๕๙.สองสองสิอินทริยะไซร้............................กิจใหญ่อนะทิฏฐ์ชิน
ไป่มุตธรรมลิสุตะยิน............................................เป็น"วิญญะตะธรรม"เผย

    ๔๖๐.เปรยอินทรีย์ใหญ่กล้า..............................สอง-สอง จิต,เจตสิก
เป็นรูป,ปัญญาครอง.............................................แน่วน้อม
ธรรมมีสภาพผอง.................................................จึงจ่อ มโนวิญญ์ฯ
จึงเด่น"วิญญะฯ"พร้อม..........................................หนึ่งแท้ธรรมดล

    ๔๖๑."เหตุเก้า"สิมูลปจยะชี้................................ชั่ว,ดีลุกระทำยล
"อัพ์ยาฯ,กุศลและอกุศล".......................................แจกอย่างละประเภทสาม

    ๔๖๒.ความอกุศลเหตุพร้อม................................"โลภ"หนา "โกรธ,หลง"
ดี,มิโลภ,หลงลา.....................................................โกรธไร้
อัพยาฯ,กุศลมา.....................................................แลต่าง
อัพยาฯกิริยาไซร้...................................................หว่างแท้บาป,บุญ

    ๔๖๓."เหตุเก้า"ลุ"วิญญะตะ"ประจำ.....................รู้นำประลุหนึ่งคุณ
เหตุแท้ก็"นาม"หทยะลุ้น........................................อย่างเดียวอนะหู,ตา

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๕/๖๖)

    ๔๒๘.บางครากุศลเยี่ยมแล้...............................หาเป็น "ภาเวฯ"
แจงจ่อโลกีย์เข็น..................................................อื่นแท้
ภาวนาไป่มีเห็น.....................................................อีกไป่ "สัจฉิกาฯ"
มิใช่ธรรมตรงแล้...................................................แจ่มแจ้งมรรคผล

    ๔๒๙.เหตุ"อัพยากตะ"เจาะกลาง.........................ไม่วางหินะ,ดียล
เป็นยิ่ง"อภิญฯ"เจาะมุผจญ.....................................พึงรู้พหุธรรมเผย

    ๔๓๐.เปรย"อัพยาฯ"เหตุชี้..................................."ปริญเญยฯ" กำหนด
ธรรมย่อมทราบความเ อย......................................ประโยชน์พร้อม
"ปหาตัพพ์ฯ"มิเป็นเลย............................................มิจ่อ ตัดละ
มิใช่"ภาเวฯ"น้อม....................................................ไม่ได้ภาวนา

    ๔๓๑.เหตุอัพยาฯเจาะทวิเด่น..............................จ่อ"เป็นอนะเป็น"หนา
เป็น"สัจฉิกาฯ"ขณะลุกล้า.......................................โลกุตตระจิตผล

    ๔๓๒.ยลอัพยาฯเหตุแท้.......................................มิเป็น "สัจฉิกาฯ"
คราเกิดโลกีย์เห็น...................................................ไม่ข้อง
โลกียวิบากจิตเย็น..................................................รับแค่ อารมณ์
มิมุ่งหมายธรรมจ้อง................................................ส่งน้อมนิพพาน

    ๔๓๓."หกผัสสะ"คือภวกระทบ..............................หกครบซิทวารผ่าน
"ตา,หู,จมูก,มนะ"ประธาน........................................."ลิ้น,กาย"ประลุอารมณ์

    ๔๓๔.ชม"ผัสสะ"ยิ่งน้อม.......................................เป็นหนา "อภิญเญยฯ"
ทราบสภาพธรรมหลายครา.....................................รอบรู้
ผัสสะเด่น"ปริญฯ"พา...............................................กำหนด ทราบทัน
ผัสสะไป่"ปหาฯ"ละสู้...............................................ไม่แล้กิเลสแฉ

    ๔๓๕.ตัวผัสสะแค่เจาะลุกระทบ...........................ไม่นบภวธรรมแล้
"ภาเวฯ"เจริญลุตบะแน่...........................................ไม่เกี่ยวกิจะไหนเอย

    ๔๓๖.เปรย"ผัสสะ"ไม่ได้.....................................เป็นแล "สัจฉิกาฯ"
ผัสสะโลกีย์แฉ.......................................................แน่แท้
โดย"สัจฉิกาฯ"แบ..................................................โลกุตต์
ถึงซึ่งนิพพานแล้....................................................ไม่ข้องผัสสะหนา

    ๔๓๗."อารัมม์นะ"คือมนะและเจต์-.......................สิกเตร่"ลุอะรมณ์กล้า
อารมณ์มิมีก็ภวหล้า...............................................รูป์ธรรมก็"อนารัมม์ฯ"

    ๔๓๘.คำรูปขันธ์ไม่รู้..........................................อารมณ์ "อนารัมม์"
เป็นแต่วัตถุชม......................................................แค่นั้น
"สารัมมณะ"ตรม...................................................คงรับ อารมณ์
ขันธ์สี่เปํนนามดั้น.................................................เกี่ยวข้องจิตเผย

    ๔๓๙.ธรรมเด่นสิ"อายตนะสิบ"...........................ในกริบพหินอกเอย
มีอย่างละห้าเจาะพหิเอ่ย.......................................รูป,เสียง,รสะ,..โผฏฯแฉ

    ๔๔๐.แล"อายตะฯร่วมห้า...................................ภายใน
ตา,จมูก,หูไว.........................................................ร่าง,ลิ้น
ธรรมสิบไม่ทราบใด..............................................เป็นรูป มิรับ
หาใช่วิญญาณสิ้น.................................................จึ่งรู้อารมณ์

    ๔๔๑."ธัมมาย์ตะสิ่งหทยะรู้................................เป็นอยู่พหินอกชม
เชื่อมโยง"มนายตนะ"สม.......................................จึ่งรู้เพราะ"มโนวิญญ์ฯ"

    ๔๔๒.ยิน"ธัมมาฯ"รับรู้........................................"สารัม-มณธรรม"
"เวทนา สัญญา,จำ"...............................................คิดได้
"ธัมมาฯจ่อ"อนาฯ"นำ.............................................มิรับ อารมณ์
คือรูปละเอียดไซร้................................................สภาพแล้นิพพาน

    ๔๔๓.จิตคือ"มนายตนะ"ชู..................................รับรู้พหุนอกกราน
"สารัมม์ณธรรม"สิประลุสาน..................................รู้รูป,รสะ..คิดหนา

    ๔๔๔.ครา"ธัมมธาตุ"นี้........................................สภาพธรรม เจตสิก
ทราบแน่โดยใจนำ................................................รับรู้
ธัมม์ธาตุ"สารัมม์ฯ"................................................แลทราบ อารมณ์
เป็น"อนารัมม์ฯ"คู้..................................................รับไร้อารมณ์

    ๔๔๕."สองสัจจะ"จริงลุทวิชัด............................."ทุกข์สัจก็เจาะทุกข์ตรม
เหตุทุกข์ก็"สัจสมุฯ"ระทม......................................สารัมมณะรู้แฉ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๔/๖๖)

    ๔๑๐.แลอินทรีย์ร่วมเก้า.....................................มิเป็น "ปหาตัพพ์ฯ
มิก่อ"ละ"ตัวประเด็น...............................................กิเลสไร้
อินทรีย์ไป๋เจริญเข็น..............................................จึงห่าง "ภาเวฯ"
"สัจฉิกา"นิพพานไซร้.............................................ไม่ข้องอินทรีย์

    ๔๑๑.ปัญญา"อนัญญะฯ"ภวเด่น..........................ย่อมเป็นเจาะอภิญฯชี้
โสดาฯลุมรรคหทยะปรี่..........................................ต้องรู้อธิธรรมหนา

    ๔๑๒.ครา"อนัญญฯ"เด่นแท้................................เป็นแล "ปริญเญยฯ"
กำหนดทราบธรรมแฉ............................................ยิ่งรู้
"ภาเวตัพพ์ฯ"เป็นแด...............................................เจริญมาก ในจิต
เป็นเยี่ยง"อนัญญาฯ"สู้...........................................มรรคน้อมเหมือนกัน

    ๔๑๓.ปัญญาอนัญญะจะมิเป็น.............................ไกลเผ่นกะ"ปหาฯ"ดั้น
กิจของปหาฯลิหินะครัน..........................................ฝ่ายดีก็"อนัญฯ"เผย

    ๔๑๔.เปรย"อนัญญาฯ"ห่างแล้............................."สัจฉิกาฯ", นิพพาน
"อนัญฯ"ไป่นิพพานหนา..........................................แค่รู้
ทลายกิเลสคณา....................................................กิจกระจ่าง
มิใช่ตัวนิพฯสู้.........................................................ดุจแท้สัจฉิกาฯ

    ๔๑๕."อัญญินฯ"ก็ปัญญะกิจะรุด.........................โลกุตตระมรรคกล้า
"โสดาฯ"สิผลประลุเจาะหนา..................................ถึงมรรคอรหันต์แฉ

    ๔๑๖.แล"อัญญินฯ"แม่นแท้................................."อภิญเญยฯ" ปัญญา
มีจ่อ"ปริญฯ"จรดเอย..............................................รอบรู้
อัญญินฯไป่"ปหาฯ"เสย..........................................ใเป็นฝ่าย โลกุตตระ
มิจ่อละใดกู้............................................................ดั่งแล้"ปหาธรรม"

    ๔๑๗."อัญญินฯ"เจริญกะวตะเร่............................"ภาเวฯ"ก็จะเหมือนนำ
มรรคสาม"สก์ทาคมิ"ถลำ......................................."อานาฯ,อรหัตต์ฯ"แฉ

    ๔๑๘.แล"อัญญินฯ"เด่นพร้อม..............................เป็นหนา "สัจฉิกาฯ"
ธรรมจ่อบรรลุมา....................................................กระจ่างแท้
เกิดผลจิตสามพา...................................................แรกเริ่ม โสดาฯ
"สกทาคาฯ"แล้.......................................................แจ่มแจ้ง"อนาคาฯ"

    ๔๑๙.อัญญาฯสิอินทริยะไซร้...............................เป็นใหญ่อรหันต์กล้า
ผู้รู้อร์หัตต์ลิธุระหนา...............................................หลุดพ้นนิร"ชาติ"เผย

    ๔๒๐.เปรย"อัญญาฯเปรียบแล้.............................."อภิญเญยฯ" ทราบธรรม
โดยเลิศปัญญาเชย.................................................หยั่งรู้
"อัญญาฯ"เป็น"ปริญฯ"เคย.......................................กำหนด ทราบแล
มิเกี่ยว"ปหาฯ","ละ"สู้................................................ห่างคล้อย"อัญญาฯ"

    ๔๒๑."อัญญาฯ"ลุเสร็จธุระทแกล้ว........................จึงแผ่วจะกระทำนา
"ภาเวฯ"สิยังมุวสะหนา............................................."อัญญาฯ"อนะมีเผย

    ๔๒๒.เคย"อัญญาฯ"ดุจน้อม.................................."สัจฉิกาฯ"
ธรรมมุ่งประจักษ์หนา..............................................กระจ่างแล้
"อัญญาฯ"จ่อสัจพา.................................................อรหัตต์- ผลญาณ
กิเลสอาสวะหมดแท้................................................สงบด้วยนิพพาน

    ๔๒๓.เหตุชั่วสิ"โลภะพหุโกรธ"..............................มิโลด"มทะหลง"ขาน
ชั่วสาม"อภิญฯ"เจาะประลุชาญ................................รู้ยิ่งภวปัญญา

    ๔๒๔.คราสามเหตุชั่วพร้อม..................................เห็นแล "ปริญเญยฯ"
กำหนดทราบจริงแฉ...............................................แน่แท้
เหตุเลวแน่ว"ปหาฯ"แบ............................................ละกิเลส โดยมรรค
เลวไป่"ภาเวฯ"แล้....................................................ไม่ต้องเจริญแฉ

    ๔๒๕."เหตุสาม"สิเลวลุธุระชี้.................................โลกีย์มิจะแจ้งแน่
ไป่"สัจฉิกาฯ"อริยแท้...............................................โลกุตตระแจ้งเผย

    ๔๒๖.เปรยกุศลเหตุแล้........................................มีสาม "อโลภะ"
"มิโกรธ,อโมหะความ...............................................เยี่ยมพร้อม
เป็น"อภิญฯ"ยิ่งทราบลามสัจ....................................ธรรมเลิศ
"ปริญฯ"ใช่กำหนดน้อม............................................ดิ่งรู้รอบแฉ

    ๔๒๗.ไม่ใช่"ปหาฯ"มุมละชี้....................................ธรรมดีมิเจาะตัดแล
"ภาเวฯ"สิใช่เจาะตบะแน่..........................................ทำให้ประลุมรรคหนา

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๓/๖๖)

    ๓๙๒.ครอง"ธาตุสิบหก"แล้................................มิเป็น "ปหาตัพพ์ฯ"
มิใช่ธรรมควรละเข็น.............................................กิจไร้
"ภาเวตัพพ์ฯ"มิประเด็น..........................................เจริญมุ่ง
แล"สัจฉิกาฯ"ไซร้.................................................ไม่น้อมกิจตน

    ๓๙๓."ธาตุสอง"สิมีเจาะ"มนวิญญ์-......................ธาตุ"ก็ฤทัยดลชิน
ใจรู้อะรมณ์ฉกะยะยล...........................................สิ่งรู้ก็เพราะ"ธาตุธรรม"

    ๓๙๔.คำธาตุสองแน่แล้ว...................................."อภิญเญยฯ" ควรทราบ
กำหนด"ปริญเญยฯ"เคย........................................รอบรู้
"ปหาตัพพ์ฯ"ละเกย...............................................ใเป็นกิเลส อกุศล
มิจุ่งเป็นเลยกู้........................................................เหล่านี้นิพพาน

    ๓๙๕."ภาเวฯ"เจริญลุภวมรรค.............................ไม่ปักเพราะลุมีฉาน
แจ้ง"สัจฉิกาฯลุนิรวาณ..........................................ไม่ต้องประลุแจ้งหนา

    ๓๙๖.แล"สทุทยสัจ"พร้อม.................................."อภิญเญยฯ" อริยสัจ
เป็น"ปริญเญยฯ"เกย..............................................ทุกข์รู้
เป็น"ปหาตัพพ์ฯ"ละเผย..........................................มิใช่ "ภาเวฯ"
"สัจฉิกาฯ"มิสู้.........................................................ไม่แล้กิจตน

    ๓๙๗."มัคคสัจ"ก็อัฏฐะกิจะมรรค..........................เป็นจักก็"อภิญฯ"ยล
รู้สัจจะสี่ปะทะลุผล.................................................กำหนดก็"ปริญเญยฯ"

    ๓๙๘.เปรย"มัคคสัจ"แล้.......................................มิเป็น "ปหาตัพพ์ฯ"
มัคคสัจทางดับเห็น.................................................ทุกข์พ้น
"ปหาตัพพ์ฯ"ประเด็น...............................................กิจบ่ง ควรละ
"มัคคสัจ"ทางเลิศล้น...............................................ไม่ต้องละแฉ

    ๓๙๙."มัคคสัจ"สิกิจลุปฏิบัติ.................................เสร็จชัดบริบูรณ์แล
"ภาเวฯ"เจริญเจาะภวแน่..........................................เป้าหมายประลุนิพพาน

    ๔๐๐.กราน"มัคคสัจ"น้อม.....................................มิเป็น "สัจฉิกาฯ"
มัคคสัจทางดับเย็น..................................................ทุกข์แปล้
ครา"สัจฉิกาฯ"ประเด็น"...........................................กระจ่าง ธรรมแล
สภาพนิพพานแท้....................................................จุ่งไซร้ความแปร

    ๔๐๑.ดับทุกข์"นิโรธฯ"จะลุ"อภิญ-.........................เญยฯ"ชินภวรู้แล
กำหนด"ปริญฯ"เจาะจะมุแฉ.....................................ญาณสุดอติยิ่งเอย

    ๔๐๒.เผย"นิโรธสัจ"แล้.........................................กระทำหนา "ภาเวฯ"
เพียรเกิดจนลุครา....................................................เสร็จพร้อม
ธรรม"สัจฉิกาฯ"พา...................................................ทราบแจ่ม
มิใช่"ปหาตัพพ์ฯ"ค้อม...............................................นิโรธฯแท้กิเลสราน

    ๔๐๓.ทุกข์สัจ"อภิญฯ"เจาะประลุชู........................ควรรู้บริบูรณ์กราน
กำหนด"ปริญฯ"ลุกิจะชาญ.......................................เด่นควรละ"ปหาฯ"แฉ

    ๔๐๔.แลทุกข์สัจไม่แท้........................................."ภาเวฯ"ธรรมเจริญ
ทุกข์ไม่ควรเจริญเพ.................................................ตัดพ้น
ทุกขสัจไม่เป็นเห....................................................."ธรรมกระจ่าง สัจฉิกาฯ"
ทุกขสัจจำตัดด้น.....................................................ไป่ช้ามิรอ

    ๔๐๕."โทม์นัสเจาะสินทริยะ"ไซร้...........................เสียใจเกาะ"อภิญฯ"จ่อ
ควรรู้สิไวทยะลุก่อ...................................................ปัญญาซิยะยิ่งหนา

    ๔๐๖.ครา"โทมนัสฯ"ดิ่งชี้......................................"ปริญเญยฯ" กำหนด
ทราบสภาพแสวงเคย...............................................รอบรู้
"โทมนัสฯ"จ่อ"ปหาฯ"เอย..........................................ควรตัด หมดไป
เวทนาอกุศลคู้..........................................................ทุกข์แท้ใจตรม

    ๔๐๗.โทม์นัสมิใช่ธุระ"ภเวฯ".................................ที่เร่เจาะเจริญบ่ม
ไม่ใช่สิมรรคพิริยะสม..............................................แต่เป็นอกุศลรอน

    ๔๐๘.จรโทมนัสฯไป่แล้........................................."สัจฉิกาฯ"
ธรรมกระจ่างนิพพานหนา.........................................วิมุติพ้น
ดับทุกข์สนิทพลา.....................................................โทมนัส สภาพดับ
หาใช่ธรรมลุด้น........................................................ไป่เป้าหมายเลย

    ๔๐๙."อินทรีย์สิเก้า"ตริประลุหนา...........................ปัญญาเจาะ"อภิญเญยฯ"
จัดเป็น"ปริญฯ"ทุขะเฉลย..........................................กำหนดสิตระหนักแฉ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๒/๖๖)

    ๓๗๔.แลลุฌานสี่แล้ว.........................................เกิดมา "วิญญาฯ"
จิตจดวิญญาณพา................................................สุดไร้
ปัญญาต่างกันหนา................................................หมายมุ่ง หลากภพ
"จตุหมื่นกัป"กาลไซร้............................................ภพนี้ชีพผลิน

    ๓๗๕.สัมฤทธิ์สิ"ฌานจตุตถ์"จบ..........................สู่ภพประลุ"อากิญฯ"
ใจเน้นสิว่างเจาะอนะชิน........................................มี"กัปฉกะหมื่น"เผย

    ๓๗๖.เปรยเจริญฌานสี่แล้ว...............................ยินดี ประณีต"
เกิดสู่"เนวสัญฯ"มี..................................................สงบแท้
อายุกัปนานลี........................................................"แปดหมื่น สี่พัน"
หากไม่นิพพานแล้.................................................จุ่งต้องวัฎวน

    ๓๗๗.บุคคลเจาะ"ฌานจตุตถ์"แน่ว......................ตายแล้วจระภพด้น
ต่างกันเพราะเหตุปณิธิผล.....................................ปัญญาภวต่างแฉ

    ๓๗๘.แลภพหลากต่างน้อม.................................อายุนาน สวรรค์,พรหม
หากไม่ลุนิพพาน....................................................เสร็จสิ้น
ครันกาลหมดจุติขาน.............................................คืนสู่ กามภพ
ภพอื่นตามวิบากดิ้น...............................................เที่ยงแท้มิมี

    ๓๗๙.ถึงวาระธรรมสิเหมาะจะรู้...........................ควรสู่มละทิ้งหนี
ทำให้เจริญลุภวชี้..................................................หรือแจ้งจระนิพพาน

    ๓๘๐.กราน"รูปขันธ์"มุ่งรู้...................................."อภิญเญย- ยธรรม"
ธรรมมุ่งทราบ"ปริญฯ"เลย.....................................ทุกข์นี้
"ปหาตัพฯ"ไป่ละเลย.............................................พึงตัด กำหนัด
ขันธ์ไป่"ภาเวฯ"ชี้..................................................ที่ต้องเจริญหนา

    ๓๘๑.ขันธ์ไม่สิ"สัจฉิฯ"มิประจักษ์.......................แจ้งปักซิอะไรครา
ตัวขันธ์มิช่วยจะประลุคว้า.....................................นิพพานมละทุกข์เผย

    ๓๘๒.เปรย"นามขันธ์สี่"พร้อม............................."อภิญเญยฯ พึงทราบ
"ปริญฯ"ทราบจริงเคย...........................................จรดรู้
เป็น"ปหาตัพพ์ธรรม"เสย.......................................เกิดร่วม อกุศล
"ปหาตัพพ์ฯ"มิเป็นคู้..............................................สภาพแท้กุศล

    ๓๘๓.นามขันธ์จะร่วมอริยมรรค..........................ธรรมจักลุเจริญผล
"ภาเวฯ"สิเป็นตะอนะด้น.........................................นาม์ขันธ์อกุศลหนา

    ๓๘๔.ครานามขันธ์สี่นี้........................................เป็นแล "สัจฉิกาฯ"
ผลจิตโลกุตต์แฉ...................................................ประจักษ์พร้อม
"สัจฉิฯไม่เป็นแบ....................................................สภาพจิต โลกีย์
มิใช่นิพพานน้อม....................................................ไม่ขัองกับขันธ์

    ๓๘๕.เชื่อม"สิบสิอายตนะ"กรู..............................."ตา,หูและจมูก.."ครัน
"ลิ้น,กายกะรูปปะรสะ"ดั้น........................................"เสียง,กลิ่นภวโผฏฐฯ"แฉ

    ๓๘๖.แล"อายตนะสิบ"นั้น....................................เป็นหนา "อภิญเญยฯ"
ควรทราบญาณอภิญญา.........................................ยิ่งรู้
"ปริญเญยฯ"จรดทราบหนา.....................................สภาพรูป นามแล
"ปหาตัพพ์ฯ"มิละรู้..................................................ไม่แล้กิเลสเผย

    ๓๘๗."ภาเวฯ"บ ใช่เจาะประลุมรรค.......................ไป่จักรุหะงามเลย
ไป่"สัจฉิกาฯ"เพราะนิรเกย.......................................มรรคผลและพระนิพพาน

    ๓๘๘.กรานอายตนะแน่แล้ว..................................มีสอง "มนายตนะ"
จิตชั่ว,ดีแลผอง.......................................................วิบากพร้อม
"ธรรมาฯ"จุ่งมีครอง.................................................เจตสิก สุขุมรูป
มิถูกปัจจัยปรุงน้อมหา.............................................นิพฯแล้สงบเผย

    ๓๘๙.สองเป็น"อภิญฯ"เจาะภวหนา........................ปัญญาอติรู้เอ่ย
กำหนด"ปริญฯ"ตริวิเคราะห์เอย................................ควรตัดก็"ปหาฯ"แล

    ๓๙๐.แฉ"อายตนะสอง"ไม่แท้..............................."สัจฉิกาฯ"
มิใช่"ภาวฯ"หนา......................................................มรรคไร้
"ปหาตัพพ์ฯมิเป็นครา..............................................บ มุ่ง ละเอย
ธรรมไม่ประหาณไซร้..............................................เนื่องแท้กุศลธรรม

    ๓๙๑.สิบหกสิธาตุเจาะภวชู..................................ควรรู้ก็"อภิญฯ"นำ
กำหนด"ปริญฯ"จะปะกระทำ....................................ไตรลักษณ์ภวธรรมผอง

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๑/๖๖)
   
    ๓๓๘.กรานอายุยิ่งแล้ว.......................................รูปพรหม ปฐมฌาน
สามประเภทพลังชม..............................................ต่างแท้
สาม้ญแรกเกิดสม.................................................."ปาริสัช- ชาพรหม"
ชีพหนึ่งในสามแล้..................................................สี่ถ้วนกัปแฉ

    ๓๓๙.ฌานกลางปฐมจระ"ปุโรฯ"..........................ชั้นโอ่ภวสองแน่
เหนือ"ปาริสัจฯ"เจาะชิวิแล้......................................"ครึ่งกัป"ลุยะยืนยง

    ๓๔๐.คงปฐมฌานประณีตน้อม............................เกิด"มหา- พรหมมา"
ชีพ"หนึ่งกัป"ยืนหนา...............................................สุขล้ำ
เจริญ"ทุติย์ฌาน"ครา.............................................คราวแรก สามัญ
"ปริตตาภา"ย้ำ.......................................................ชีพแล้"กัปสอง"

    ๓๔๑.บุคคลเจริญทุติยฌาน................................"กลาง"พานศยะ"อัปปฯ"ครอง
มีรัศมีสิชุติผ่อง.......................................................ชีพคง"จตุกัป"เผย

    ๓๔๒.เปรย"ฌานสองประณีตพร้อม.....................เกิดพลัน "อาภัสส์ฯ"
คงชีพ"แปดกัป"ครัน...............................................ยิ่งแล้ว
ฌานสามแบบสามัญ..............................................จึงสถิตย์ "ปริตต์สุภา"
ชีพ"สิบหกกัป"แผ้ว................................................สว่างน้อมมิเทียม

    ๓๔๓.ฌานสามลุกลางมรณะคว้า........................."อัปปมาณสุกา"เอี่ยม
กายครันสว่างเจาะรุจิเรี่ยม....................................."สามสองระยะกัป"คง

    ๓๔๔.เจริญยงประณีตแท้...................................ลุครา ฌานสาม
เกิด"สุภกิณหา".....................................................เยี่ยมล้ำ
"หกสิบสี่กัป"พา.....................................................ชีพรุ่ง ยืนนาน
คราโลกทลายเพราะน้ำ.........................................ที่นี้มิสลาย

    ๓๔๕.บุคคลเจริญ"จตุตถ์ฌาน"...........................เกิดกราน ณ "อสัญฯ"กราย
หน่ายจิตมิเอา,ศยณะฉาย......................................"ห้าร้อยศตวรรษ"แฉ

    ๓๔๖.แล"ฌานสี่"แล้ว.........................................เกิดใน "เวหัปฯ"
ผลสุขกุศลใส........................................................ยิ่งกล้า
เป็นภูมิไม่ทลายไป.................................................ภัยพิบัติ โลกนา
ยืน"ศตวรรษห้า"....................................................กัปน้อมเลยหนา

    ๓๔๗.บุคคลลุ"ฌานจตุตถ์"หรู.............................ไปสู่"อวิหาฯ"กล้า
พร้อมผล"อนาคะมิฯ"วรา........................................มี"กัปประลุหนึ่งพัน"

    ๓๔๘.ครันลุฌานสี่แล้ว........................................เกิดครัน "อตัปปาฯ"
ภูมิสถิตย์"อนาคาฯ"สรรค์.......................................แก่กล้า
อายุ"กัปสองพัน"....................................................จตุเท่า ปุถุชน
"เวหัปฯ,อสัญญ์ฯคว้า".............................................กัปสั้นเลยหนา

    ๓๔๙."ฌานสี่,อนาฯ"เพราะสติยิ่ง..........................จรดิ่งลุ"สุทัสสาฯ"
กำลัง"สตินทริยะ"กล้า.............................................มี"กัปประลุสี่พัน"

    ๓๕๐.พลัน"อนาคาฯ"ล่วงแล้ว..............................."จตุตถ์ฌาน" เกิดใน
"สทัสสี"สติพาน......................................................เร่งกล้า
"สตินทรีย์"แกร่งมากขาน........................................มากกว่า อันไหน
สตินทรีย์"แปดพันกัป"คว้า......................................มุ่งน้อมวิมุติเผย

    ๓๕๑."ฌานสี่,อนาฯเจาะลุผลิน.............................ปัญญินทริย์แกร่งเอย
จึงสู่"อกนิษฐ์ฯ"เจาะวตะเสย....................................หลุดพ้นประลุนิพพาน

    ๓๕๒.ชนลุฌานสี่น้อม.........................................บ พึงใจ รูปหยาบ
เกิดสู่"อากาฯ"ไว....................................................จรดแท้
อากาศไม่สุดไกล...................................................ขอบเขต มิมี
"สองหมื่นกัป"ชีพแล้...............................................อยู่สิ้นกาลหนา

    ๓๕๓.สาวกพระพุทธ์อริยะเด่น.............................บำเพ็ญเจาะวิปัสส์นา
ย่อมถึงพระนิพฯจะนิรฝ่า.........................................กามาวจ์ระอีกแฉ

    ๓๕๔.เจริญยงประณีตแท้...................................ลุครา ฌานสาม
เกิด"สุภกิณหา"......................................................เยี่ยมล้ำ
"หกสิบสี่กัป"พา......................................................ชีพรุ่ง ยืนนาน
คราโลกทลายเพราะน้ำ.........................................ที่นี้มิสลาย

    ๓๕๕.บุคคลเจริญ"จตุตถ์ฌาน"...........................เกิดกราน ณ "อสัญฯ"กราย
หน่ายจิตมิเอา,ศยณะฉาย......................................."ห้าร้อยศตวรรษ"แฉ