อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๙/๖๖)

    ๓๒๐.เปรยกามธาตุเหตุแล้ว................................ปราศสอง "โลภ,โกรธ"
สัตว์เกิดในครรภ์ครอง............................................แน่วพร้อม
"ญาณวิปยุตฯ"เหตุผอง...........................................ปฐมมนุษย์ ฉลาดผลอย
เทพเช่นกันเหมือนน้อม...........................................คลาดแคล้วนิพพาน

    ๓๒๑.รูป์ธาตุก็"รูปะวจร์ธรรม".............................พรหมนำศยะภูมิกราน
มีธรรมอะไรจะภวะผ่าน..........................................เทวาพหุเหล่าไหน

    ๓๒๒.ไกลรูปธาตุนี่ชี้..........................................."ธาตุ,ขันธ์, อายตนะ"
"สัจจะ,อาหาร"ครัน................................................."เหตุ"พร้อม
"อินทรีย์,เวทนา"ยัน................................................"ผัสสะ, สัญญา"
"เจตนา,จิตน้อม......................................................ร่วมแล้สิบสอง

    ๓๒๓.รูป์ธาตุเจาะปัญจมะสิขันธ์..........................."รูป"พลันภว"รู้"ครอง
"สัญญาระลึก",ประลุตริตรอง..................................สังขาร"และเจาะวิญญาณ

    ๓๒๔.พานในรูปธาตุพรัอม...................................อายา- ตนะ
มี"จักขาฯ,รูปาฯ......................................................ร่วมหัา
"โสตาฯ,จิตมนาฯ....................................................ใจทราบ อารมณ์
ภายนอก"ธัมมาฯ"หล้า............................................เชื่อมแท้กับใจ

    ๓๒๕.รูป์ธาตุเจาะ"ธาตุ"ลุอุปบัติ...........................ห้าชัดภว"ตา"ไซร้
"โสตฯ,รูปธาตุ,หทยะใส...........................................ธัมม์ธาตุก็เจาะสิ่งจริง

    ๓๒๖.ติงรูปธาตุเกิดแท้........................................ยังมี "ทุกข์สัจฯ"
ธรรม,รูปธาตุประณีตดี............................................ทุกข์ไร้
รูปธาตุเด่นขันธ์พี....................................................มิเที่ยง แปรปรวน
สุข,อัพยาฯแปรได้...................................................ไม่พ้นทุกข์แฉ

    ๓๒๗."รูป์ธาตุเจาะอินทริยะสิบ".............................เด่นลิบอติห้าแล
ธรรมเลิศลุโพธิพละแน่............................................."สัทธินฯ,วิริยินฯ.."เผย

    ๓๒๘.เปรย"รูปธาตุ"เกิดพร้อม...............................เหตุสาม วิปากฯ"
มิโลภ,มิหลง"ลาม.....................................................โกรธไร้
กุศลส่งสงบตาม.......................................................คมกริบ ปัญญา
โอกาสลุธรรมไซร้....................................................มากแท้นิพพาน

    ๓๒๙.รูป์ธาตุเจาะ"ผัสสะ"ลุ"มโน-............................วิญญ์ฯ"โอ่กิจะซ่าน
นาม์ขันธ์สิสี่มุธุระขาน................................................เวท์นาประลุอารมณ์

    ๓๓๐.ชมรูปธาตุเกิดแปล้......................................."เวทนา, สัญญา"
"เจตนา,จิตเกิดหนา".................................................หนึ่งพร้อม
"มโนวิญญ์ธาตุฯ"จะพา.............................................ธรรมเลิศ รูปพรหม
ปฏิสนธิจิตน้อม........................................................ภพหน้าไพศาล

    ๓๓๑."รูป์ธาตุเจาะขันธ์ลุภวหนึ่ง.............................จ่อถึงกะ"อสัญญ์ฯ"กราน
พรหมมีสิรูปตะอนะพาน............................................นาม์ขันธ์จตุใดเผย

    ๓๓๒.เปรยรูปธาตุเกิดแล้ว.....................................อายา- ตนะสอง
มี"รูป,รูปายะฯ"หนา...................................................เชื่อมแท้
"ธัมมายตนะ"พา.......................................................รูปละเอียด ถูกทราบ
สองร่วมกันทราบแล้.................................................แจ่มแจ้งปัญญา

    ๓๓๓.เทวา"อสัญญะฯ"ศยะรูป์-..............................ธาตุหรูทวิธาตุกล้า
"รูปุ์ธาตุ"และ"ธัมมะฯ"ประลุหนา................................คิด,จำอุปบัติแฉ

    ๓๓๔.แลรูปธาตุหนึ่งชี้..........................................."สัจจะ"เอย
คือ"ทุกขสัจจะ"เกย...................................................เกิดได้
พรหมมีรูปขันธ์เผย...................................................ตัว"ทุกข- สัจจะ"
มิเที่ยงแปรปรวนไซร้................................................จัดน้อมทุกข์หนา

    ๓๓๕.รูป์ธาตุเจาะอินทริยะ"หนึ่ง............................รูปพึ่ง"ชิวิตินฯ"พา
หล่อเลี้ยงสิรูปลุธรกล้า.............................................รูป์พรหมซิ"อสัญญาฯ"

    ๓๓๖.ครารูปธาตุ"เทพชี้........................................"อสัญญ์ฯ"หมาย มิมี
เหตุ,"ผัสสะ,เวทนา"กราย..........................................ภัตไร้
"จำ,เจตนา"มิฉาย....................................................."จิต"แน่ ปราศแล
คงอยู่เพราะฌานไซร้...............................................ก่อนคล้อยภพกาม

    ๓๓๗.คราภพ"อรูปะ"ภวขันธ์..................................เกิดครัน"จตุขันธ์นาม"
รูป์ภพเจาะปัญจมะลุตาม..........................................ตัดรูปก็"อรูปฯ"หนา

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๘/๖๖)

    ๓๐๒.คราสัตว์ปราศเหตุแล้.................................เกิดมา มิมี
กุศลเหตุสามเลยหนา.............................................จิตล้า
จึงพิการแต่เกิดมา..................................................จัดต่ำ ปฏิสนธิ
ของมนุษย์,สัตว์อบายคว้า.......................................วิบากพร้อม"อเหตุ"นำ

    ๓๐๓.กาม์ธาตุลุ"อายตนะเก้า".............................เกิดเร้า ณ อบายย้ำ
สัตว์"อุปปาติกะ"ถลำ..............................................บอด,หนวกอุปบัติแฉ

    ๓๐๔.แลกามธาตุเกิดแล้ว..................................."อายา- ตนะเจ็ด"
สัตว์เกิดในครรภ์หนา.............................................มุ่งช้อย
"รูป,รส,กลิ่น,กายครา............................................."โผฏฐัพฯ- ธัมมาฯ"
"ใจ,มนายตนะ"พร้อย.............................................อื่นแท้ทะยอยดล

    ๓๐๕.สิบเอ็ดสิธาตุสกลครบ................................เทพนบ,นรกัปต้น
สัตว์"อุปปาติกะ"ยะยล............................................หู,ตา,รสะ,ลิ้น,กาย..

    ๓๐๖.ฉายธาตุสิบแน่แลัว....................................อุปปาฯ สัตว์นรก
ตาบอด จักขุถลา...................................................ไป่แล้
อีกพวกหนวกแลหนา.............................................โสตธาตุ
กำเนิดมิมีแท้.........................................................ไม่พร้อมธาตุหนา

    ๓๐๗.มี"อุปปาติกะ"อบาย....................................ธาตุฉายนวแผ่คว้า
"เปรต,ยักษ์,ดิรัจฯ"ลิทวิกล้า....................................บอด,หนวก ณ นรกแฉ

    ๓๐๘.แลกามธาตุสัตว์ชี้.......................................เกิดใน ครรภ์เอย
ธาตุเจ็ดมีนำไว.......................................................ก่อนแล้
สัตว์ทุกพวกสัจจะไกล............................................เพียงหนึ่ง
คือ"ทุกขสัจจะ"แท้..................................................ก่อห้าขันธ์เอย

    ๓๐๙.กาม์ธาตุลุอินทริยะสิบ-...............................สี่"กริบภว"เทพ"เอ่ย
"สัมป์ยุตสเหตุกะ"เฉลย...........................................เหตุเลิศประลุ"ปัญญินฯ"

    ๓๑๐.ผลิน"เทพ"เกิดได้.......................................อินทรีย์ สิบสาม
วิปยุตจากเหตุดี.....................................................ขาดแท้
"อโมหะ"มิมี............................................................มิฉลาด
จึงขาด"ปัญญินฯ"แล้..............................................พลาดน้อมมรรคผล

    ๓๑๑."กาม์ธาตุปะอินทริยะสิบ-............................สาม"ยิบนรกัปต้น
"สัมป์ยุตสเหตุกะ"ยะยล........................................."ปัญญินทริย์"มีหนา

    ๓๑๒.ครากามธาตุเกิดแท้....................................สิบสอง อินทรีย์
มนุษย์กัปปฐมผอง..................................................เหตุไร้
"ญาณวิปยุตฯ"ครรลอง...........................................มิฉลาด
จึงขาดปัญญินฯไซร้................................................พลาดน้อมลุธรรม

    ๓๑๓.กาม์ธาตุปะอินทริยะสิบ...............................เกิดกริบภวครรภ์นำ
"สัมป์ยุตสเหตุกะถลำ..............................................เหตุมีประลุปัญญินฯ

    ๓๑๔.ผลินกามธาตุก่อเก้า.....................................อินทรีย์ ในครรภ์
"วิปยุตญาณฯ"มิมี....................................................เหตุไร้
เหตุ"อโมหะ"ปราศพี.................................................มิฉลาด
จึงขาดปัญญินฯไซร้.................................................คลาดแคล้วธรรมหนา

    ๓๑๕.กาม์ธาตุลุอินทริยะเก้า..................................สัตว์เหล่าภวอุปปาฯ
สมบูรณ์กะอายตนะกล้า............................................เปรต,ยักษ์กะนรกแฉ

    ๓๑๖.แลกามธาตุก่อแล้ว........................................อินทรีย์ แปดมี
"ตาบอด,อุปปาฯมี......................................................นรกแท้
อีกพวก,หูหนวกพี......................................................มีแปด อินทรีย์
เกิด"บอด,หนวก"สองแล้............................................เจ็ดคว้าอินทรีย์

    ๓๑๗.กาม์ธาตุเจาะอินทริยะห้า..............................เกิดกล้าภวครรภ์ชี้
"กาย,เพศ,อุเปกฯ,มนะ,ชิวี".........................................อย่างอื่นก็เจริญหลัง

    ๓๑๘.ยังกามธาตุสี่สร้าง.........................................อินทรีย์ ในครรภ์
"อเหตุกะ"มิดี.............................................................ปราศแท้
"นปุงสกะ"มี...............................................................เพศไป่ เห็นชัด
คราปฏิสนธิแล้..........................................................ไม่ได้แปรตรง

    ๓๑๙.กาม์ธาตุเจาะเหตุตติยะโรจน์.........................ไม่โกรธนิรโลภ,หลง
กับเทพ,มนุษย์มนะวรงค์.............................................สัมปยุตประลุกรานเผย

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๗/๖๖)

    ๒๘๔.เปรยบางพวกหนวกแล้...............................มิยิน
"โสตธาตุ"ขาดผลิน................................................แน่แล้ว
เกิดกับ"อุปปาฯ"ชิน................................................สัตว์สู่ อบาย
"ยักษ์,ดิรัจฉานแจ้ว.................................................นรกพร้อมเปรตหนา

    ๒๘๕.สัตว์"อุปปาติกะ"ลุธาตุ................................เก้ายาตรเจาะพิการกล้า
บอด,หนวกลิ"จักขุ"นิรคว้า.......................................โสต์ธาตุขณะเกิดแล

    ๒๘๖.แลในกามธาตุสิบแน่แลัว.............................จะมี สัจจะ
เพียงหนึ่ง"ทุกขสัจฯ"พี............................................เกิดพร้อม
ดุจเดียว"เทพอสัญญีฯ"...........................................คราเกิด
มีทุกขสัจจะน้อม....................................................หนึ่งแท้เหมือนกัน

    ๒๘๗."สิบสี่สิอินทริยะ"เกิด..................................."เทพ"เลิศศยะกามฯครัน
"ญาณสัมสเหตุกะ"ลุปัญ-........................................ญาน้อมจะวิมุติหนา

    ๒๘๘."เทวา"เกิดแน่พร้อม.....................................อินทรีย์ สิบสาม
เป็น"วิปยุตญาณ"มี..................................................เหตุไร้
ปัญญาจึ่งถอยหนี...................................................จึงไป่ "ปัญญินฯ"
จำห่างมรรคผลไซร้................................................ภพนั้นจริงผลาม

    ๒๘๙.ต้นกัป,มนุษย์จะภวะชี้.................................อินทรีย์ประลุสิบสาม
"ญาณสัมปยุต"มหตะ"ปัญ-..................................... ญินทรีย์"อุปะธรรมเหนือ

    ๒๙๐.เครืออินทรีย์เกิดแล้ว..................................สิบสอง
กับมนุษย์แรกกัปมอง..............................................เพศไร้
กอปรญาณวิปยุตครอง...........................................มิฉลาด
จึงไป่"ปัญญินฯ"ไซร้................................................ห่างแท้มรรคผล

    ๒๙๑.มี"สิบสี่อินทริยะยาตร..................................กาม์ธาตุภวครรภ์ดล
"สัมป์ยุต,สเหตุกะ"ยะยล..........................................ปัญญาอติไพศาล

    ๒๙๒.กรานในรูปธาตุนั้น.......................................อินทรีย์ นับสิบ
เกิดเด่นรูปพรหมมี...................................................เพศไร้
อินทรีย์ยิ่งพลังดี......................................................เพียรเลิศ "สัทธินฯ"
 มี"สตินฯ,สมาธินฯ"ไซร้............................................ครบห้า"ปัญญินฯ"

    ๒๙๓.กาม์ธาตุเจาะ"อินทริยะเก้า".........................ผู้เข้าภวครรภ์ชิน
"วิป์ยุตสเหตุกะ"ผลิน..............................................."ปัญญินฯอนะเกิดแฉ

    ๒๙๔.แลอินทรีย์กลุ่มเก้า......................................เกิดครา กามธาตุ
ผุด"อุปปาติฯ"หนา...................................................เพศแปล้
อายตนะครบหู,ตา...................................................เขลาโง่ บ พลัง
เพียร,เชื่อ,สติ,สมาธิ์แล้............................................ร่วมห้า"ปัญญินฯ"

    ๒๙๕.กาม์ธาตุสิอินทริยะนบ.................................แปดครบ ณ นรกชิน
บอด,อุปปาติกะลุสิ้น................................................จักขุนทริย์ขาดเผย

    ๒๙๖.เปรยกามธาตุเกิดแล้ว..................................อุปปาฯ อบาย
มีแปดอินทรีย์พา......................................................หนวกแท้
"สัตว์นรก,เปรต"หนา................................................แลยักษ์ ดิรัจฉาน
จึงปราศ"โสตินฯ"แล้.................................................แรกครั้งเกิดแฉ

    ๒๙๗.กาม์ธาตุเจาะอินทริยะเจ็ด............................สัตว์เข็ดลุพิการแล้
"หนวก,บอด,อบายจตุสิแน่........................................ตา,โสตะมิมีหนา

    ๒๙๘.คราอินทรีย์สัตว์ห้า......................................ในครรภ์ กามธาตุ
สัตว์ก่อ"กายินฯ"พลัน..............................................."เพศ"แปล้
"มนินทรีย์",จิตเกิดสรรค์..........................................."ชีพรักษ์"รูปนาม
"อุเปกขินทรีย์"แท้....................................................เกิดพร้อมจิตเผย

    ๒๙๙.กาม์ธาตุสิอินทริยะสี่.....................................เกิดชี้ภวครรภ์เอย
ไร้เพศเจาะ"ชีพ,ลุมนะ"เอ่ย........................................."กายินฯ"และ"อุเปกขินฯ"

    ๓๐๐.ยินกามธาตุเหตุแล้........................................มีสาม อโลภะ
มิโกรธ,มิหลงผลาม...................................................วิบากช้อย
ญาณสัมปยุตมีลาม...................................................เทพ,มนุษย์ แรกกัป
เกิดยิ่งปัญญาถ้อย....................................................จุ่งแจ้งนิพพาน

    ๓๐๑."กาม์ธาตุเจาะเหตุทวิวิโรจน์...........................ไม่โกรธและมิโลภขาน
เทพ,ชนปฐมนิรปะญาณ-...........................................วิป์ยุต"มิฉลาดหนา