(ต่อหน้า ๑๗/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

(๔๑.๕) อกุศลธรรม = เป็นไฉน
กามฉันทะ; พยาบาท; ถีนมิทธะ; อุทธัจจกุกกุจจะ; และวิจิกิจฉา เหล่านี้เรียกว่าอกุศลธรรม
(๔๑.๖) ภิกษุเป็นผู้สงัดแล้วจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายดังกล่าวมานี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย
(๔๒) คำว่า มีวิตกวิจาร = แยกเป็นวิตก กับ วิจาร
(๔๒.๑) วิตก = เป็นไฉน
ความตรึก; ความตรึกโดยอาการต่างๆ; ความดำริ; ความที่จิตแนบแน่นในอารมณ์; ความที่จิตแนบสนิทในอารมณ์; ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ สัมมาสังกัปปะ; นี้เรียกว่า วิตก
~ วิตก ๕ = ได้แก่
-> อกุศลวิตก = ได้แก่ ความวิตกในการแสวงหาการเสพสิ่งที่ชอบ; ความวิตกในพยาบาทสิ่งที่ไม่ชอบ; ความวิตกในความเชื่อ ไม่เชื่อ; วิตกเหล่านี้มีธรรมชาติวุ่นวาย ทำให้จิตปั่นป่วน เป็นทุกข์
-> กุศลวิตก = วิตกในเกณฑ์ที่สังคมยอมรับว่าเป็นความดีงาม วิตกเหล่านี้ทำให้เกิดความระมัดระวัง และหล่อหลอมเป็นจิตสำนึกที่ดี
-> วินิจฉัยวิตก = วิตกอันเป็นปฏิกิริยาระหว่างจิตกับคู่ตรงข้าม ได้แก่ การวิตกว่าสิ่งนี้เป็นกุศลหรืออกุศล; ถูกหรือผิด; ใช่หรือไม่ใช่; วิตกเหล่านี้มีธรรมชาติกังวล ทำให้จิตวนเวียน
-> ธรรมวิตก = วิตกสนใจความจริงที่ยิ่ง ๆ ขึ้นไป เช่น อะไรคือที่สุดของทุกสิ่ง; ชีวิตเกิดมาทำไม; อนาคตจะเป็นอย่างไร; โลกจะอยู่ร่วมกันอย่างศานติได้อย่างไร; ชีวิตหลังความตายเป็นอย่างไร; ในที่สุดทุกชีวิตจะไปสิ้นสุดที่ไหนกัน หรือเอาคำสอนเกี่ยวกับสิ่งเหล่านี้มาเทียบเคียง วิตกชนิดนี้ทำให้เกิดการศึกษาวิจัยและพัฒนา ก่อให้เกิดความเข้าใจ
-> กรรมฐานวิตก = วิตกเฉพาะในองค์บริกรรมในการเจริญกรรมฐานหนึ่ง เช่น สัมปชัญญะความรู้ตัว; การกำหนดรู้ ลมหายใจ การภาวนาพุทโธ; การพิจารณาสังขารภายนอกภายใน; การปล่อยวาง เป็นต้น
วิตกมีหลายประเภท อย่าใช้วิตกทำลายจิต จงเลือกใช้วิตกเพื่อพัฒนาจิต
(๔๒.๒) วิจาร = เป็นไฉน
ความตรอง; ความพิจารณา; ความตามพิจารณา; ความเข้าไปพิจารณา; ความที่จิตสืบต่ออารมณ์; ความที่จิตเพ่งอารมณ์; นี้เรียกว่า วิจาร
~ วิจาร ๗ = คือ
-> ผัสสวิจาร = เมื่ออายตนะสัมผัสโลกทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ วิญญาณทำหน้าที่รับรู้ การรู้นั้นก่อใก้เกิดชวนะจิตที่จะพิจารณา วินิจฉัย และตัดสินใจสนองตอบ กลไกนี้คือวิจารโดยธรรมชาติที่เกิดทุกครั้งแห่งผัสสะ ผัสสวิจารนี้ทำให้เกิดปฏิกิริยาต่าง ๆ กับสิ่งเร้า
-> อารมณวิจาร = ผลแห่งการรับรู้จากสัมผัสทำให้เกิดความรู้สึกและการจดจำ ความรู้สึกและความจำทำให้เกิดอารมณ์ วิญญาณก็ทำหน้าที่รับรู้ จิตก็ทำหน้าที่วิจารอีกว่า อารมณ์นี้ดีหรือไม่ดี ควรทำอย่างไรกับอารมณ์นี้ อารมณวิจารนี้ทำให้เกิดกลไกการจัดการ
-> อรรถวิจาร = การมีความทรงจำจำนวนมากทำให้จิตมีประสบการณ์ ประสบการณ์ประมวลกันถักสานเป็นเกณฑ์กำหนดคุณโทษของสิ่งต่าง ๆ เกณฑ์เหล่านี้เป็นมาตรการในการเลือกผัสสะที่ควรรับ; ควรแสวงหา และไม่ควรรับ ควรหลีกห่าง อรรถวิจารนี้ทำให้เกิดการหล่อหลอมเป็นโปรแกรมต่าง ๆ ในดวงใจ
-> วิจัยวิจาร = เมื่อมีโปรแกรมจิตแล้ว ชีวิตจึงแสวงหาสิ่งที่เข้ากันได้กับโปรแกรม และผลักไสสิ่งที่ไม่เข้ากับโปรแกรม การพยายามแสวงหาและผลักไสนั้น ทำให้เกิดวิจัยวิจารคุณค่าของสิ่งต่าง ๆ ว่าเป็นสิ่งที่เข้ากับโปรแกรมหรือไม่ น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนา วิจัยวิจารก่อให้เกิดการศึกษาเรียนรู้โลกเพิ่มเติม
-> ทิฏฐิวิจาร = ผลของการเรียนรู้นั้นจะจำแนกว่า สิ่งนี้รับได้ สิ่งนี้รับไม่ได้ การยึดความรู้ชุดหนึ่ง ๆ นั้นทำให้เกิดทิฏฐิว่า "อย่างนี้เท่านั้นถูก อย่างอื่นผิด" แล้วใช้เกณฑ์ถูกผิดตามทิฏฐิ ตัดสินสิ่งต่าง ๆ ในโลก ในบุคคล
-> อุบายวิจาร = เมื่อบุคคลมีทิฏฐิแล้ว ก็จะดิ้นรนที่จะทำให้ทิฏฐิของตนเป็นจริง และเป็นที่ยอมรับ จึงพยายามหาอุบายให้คนเห็นด้วยในการสร้างผลสำเร็จตามทิฏฐิ และหาอุบายให้คนเห็นด้วยในการทำลายสิ่งที่ตรงข้ามทิฏฐิ อุบายวิจารเพื่อสนองทิฏฐินี้เองที่ก่อให้เกิดความขัดแย้งระหว่างทิฏฐิ เกิดศัตรูทางความคิดเห็น และสงคราม
-> กรรมฐานวิจาร = เมื่อบุคคลเหนื่อยหน่ายกับความวุ่นวายแล้ว จนเกิดการประเมินว่า การเดินตามทิฏฐินั่นวุ่นวายไร้ความสุข จึงพยายามสลัดออกทิฏฐิและความคิดเห็น มาแสวงรู้ที่สงบสุขจริง จึงกำหนดจิตตภาวนาภายในด้วยสัจธรรมต่าง ๆ เช่นไตรลักษณ์แห่งจิตปรุงแต่ง และพยายามปล่อยวาง กลไกการภาวนาภายในให้จิตสงบสุขนี้เอง ทำให้เกิดกรรมฐานวิจาร ว่าพิจารณาสัจธรรมอย่างนี้แล้วจิตสงบ อย่างนี้จิตสุข อย่างนี้จิตว่าง อย่างนี้จิตหมดจด เรียกว่ากรรมฐานวิจาร กรรมฐานวิจารนำสู่วิวัฒนาการจิตไปสู่ความบริสุทธิ์ยิ่งขึ้น จนได้ฌาน ปัญญาญาณ และความบริสุทธิ์ หลุดพ้นจากทุกข์
วิจารมีหลายประเภท อย่าใช้วิจารที่สร้างปัญหา จงเลือกใช้วิจารจิตภายในเพื่อวิวัฒนาการสู่ความบริสุทธิ์
(๔๒.๓) ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ ประกอบแล้วด้วยวิตกวิจารนี้ดังกล่าวนี้ จึงเรียกว่า มีวิตกวิจาร
(๔๓) คำว่า เกิดจากวิเวก = อธิบายว่า วิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา(เป็นหนึ่งเดียว) ธรรมเหล่านั้นเกิดแล้ว; เกิดพร้อมแล้ว; บังเกิดแล้ว; บังเกิดเฉพาะแล้ว; ปรากฏแล้วในวิเวกนี้; จึงเรียกว่า เกิดจากวิเวก

(ต่อหน้า ๑๖/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

(๓๘.๕) คำว่า อยู่ = สืบเนื่องกันอยู่ ฯลฯ พักอยู่ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า อยู่
(๓๘.๖) คำว่า ภายในตน = เป็นภายในตน; มีเฉพาะตน
(๓๘.๗) ในคำว่า มีจิตสงบ นั้น จิต = เป็นไฉน
จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> จิตนี้เป็นธรรมชาติสงบระงับ; สงบเงียบภายในตน; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มีจิตสงบภายในตน
(๓๙) คำว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ จะแยกเป็นอุทธัจจะ กับ กุกกุจจะ
(๓๙.๑) อุทธัจจะ = เป็นไฉน
ความฟุ้งซ่านแห่งจิต; ความไม่สงบแห่งจิต; ความซัดส่ายแห่งจิต; ภาวะที่พล่านไปแห่งจิต; นี้เรียกว่า อุทธัจจะ
(๓๙.๒) กุกกุจจะ = เป็นไฉน
ความสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควร ฯลฯ; ความยุ่งใจ; นี้เรียกว่า กุกกุจจะ
(๓๙.๓) จิต = เป็นไฉน
จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
(๓๙.๔) ภิกษุชำระจิตนี้ให้บริสุทธิ์ ให้ผุดผ่อง ให้หมดจด ให้หลุด ให้พ้น ให้หลุดพ้นจากอุทธัจจะและกุกกุจจะนี้ จึงเรียกว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ
(๔๐) ในคำว่า ละวิจิกิจฉาได้แล้ว นั้น วิจิกิจฉา = เป็นไฉน
(๔๐.๑) ความเคลือบแคลง; กิริยาที่เคลือบแคลง; ภาวะที่เคลือบแคลง; ความคิดเห็นไปต่างๆ; ความตัดสินอารมณ์ไม่ได้; ความเห็นเป็น ๒ แง่; ความเห็นเหมือนทาง ๒ แพร่ง; ความสงสัย; ความไม่สามารถจะถือเอาโดยส่วนเดียวได้; ความคิดส่ายไป;ความคิดพร่าไป; ความไม่สามารถหยั่งลงถือเอาโดยเป็นยุติได้; ความกระด้างแห่งจิต; ความลังเลใจ; นี้เรียกว่า วิจิกิจฉา
(๔๐.๒) วิจิกิจฉานี้ เป็นอันสงบระงับ; สงบเงียบ; ดับไป; ดับสิ้นไป; ถูกทำให้พินาศไป; ให้พินาศย่อยยับไป; ให้เหือดแห้งไป; ให้เหือดแห้งไปด้วยดี; ให้สิ้นไปแล้ว; จึงเรียกว่า ละวิจิกิจฉาได้แล้ว
(๔๐.๓) คำว่า เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว = คือ ข้ามขึ้น; ข้ามออกถึงฝั่ง; ถึงความสำเร็จตามลำดับ; จึงเรียกว่าเป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว
(๔๐.๔) คำว่า อยู่ = สืบเนื่องกันอยู่ ฯลฯ; พักอยู่ จึงเรียกว่า อยู่
(๔๐.๕) คำว่า ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรม = ไม่เคลือบแคลง; ไม่สงสัย; ไม่มีความสงสัย; หมดความสงสัย; ปราศจากความสงสัยในกุศลธรรม; ด้วยวิจิกิจฉานี้จึงเรียกว่า ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรม
(๔๐.๖) ในคำว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา นั้น = วิจิกิจฉา เป็นไฉน
-> ความเคลือบแคลง; กิริยาที่เคลือบแคลง; ภาวะที่เคลือบแคลง ฯลฯ; ความกระด้างแห่งจิต; ความลังเลใจ; นี้เรียกว่า วิจิกิจฉา
(๔๐.๗) จิต เป็นไฉน
จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
(๔๐.๘) ภิกษุชำระจิตนี้ให้บริสุทธิ์; ให้ผุดผ่อง; ให้หมดจด; ให้หลุด; ให้พ้น; ให้หลุดพ้นจากวิจิกิจฉานี้; จึงเรียกว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา
(๔๑) คำว่า ละนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ = นิวรณ์ ๕ นี้เป็นอันสงบระงับ; สงบเงียบ; ดับไป; ดับสิ้นไป; ถูกทำให้พินาศไป; ให้พินาศย่อยยับไป; ให้เหือดแห้งไป; ให้เหือดแห้งไปด้วยดี; ให้สิ้นไปแล้ว; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ละนิวรณ์ ๕ เหล่านี้
(๔๑.๑) คำว่า ที่เป็นเหตุทำให้จิตเศร้าหมอง อธิบายว่า นิวรณ์ ๕ เหล่านี้เป็นเครื่องทำให้จิตเศร้าหมอง
(๔๑.๒) คำว่า ทอนกำลังปัญญา = ปัญญาที่ยังไม่เกิดก็จะไม่เกิด; และปัญญาที่เกิดแล้วก็จะดับไป; เพราะนิวรณ์ ๕ เหล่านี้ จึงเรียกว่าทอนกำลังปัญญา
(๔๑.๓) ในคำว่า สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย นั้น กาม = เป็นไฉน
(๔๑.๔) ฉันทะชื่อว่ากาม; ราคะชื่อว่ากาม; ฉันทราคะชื่อว่ากาม; สังกัปปะชื่อว่ากาม; สังกัปปราคะชื่อว่ากาม; เหล่านี้เรียกว่า กาม
~ ฉันทะชื่อว่ากาม = ความพอใจ ความยินดี ความรักใคร่ หรือความหลงใหลใฝ่ฝันในกามคุณ ๕ (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่น่าพอใจ) เป็นอารมณ์ประเภทโลภะที่เกาะติดและหมกมุ่นอยู่กับอารมณ์นั้นๆ ถือเป็น ๑ ใน นิวรณ์ ๕
~ ราคะชื่อว่ากามราคะ = ความกำหนัดยินดี ความใคร่ และความเพลิดเพลินใจในวัตถุกาม (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส)
~ ฉันทราคะ ชื่อว่ากาม = ความพอใจติดใคร่ หรือความชอบใจจนติด เป็นอกุศลฉันทะ (ตัณหาฉันทะ) ที่มีความแรงขึ้นจนเป็นความติดใจ (พลวราคะ) ในอารมณ์ต่างๆ เช่น รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และธัมมารมณ์
~ สังกัปปะชื่อว่ากาม = ความดำริ ความนึกคิด หรือความตรึกตรองที่พัวพันข้องอยู่ในกามคุณ ๕ จัดเป็นมิจฉาสังกัปปะ (ความดำริผิด) ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของความอยากได้ ความใคร่ และความยึดติดในสิ่งน่าพอใจทางประสาทสัมผัส
~สังกัปปะราคะ ชื่อว่ากาม = ความกำหนัด, ความยินดีติดใจ, หรือกามตัณหาที่เกิดขึ้นจากการดำริ (คิด) พร่ำเพ้อใจถึงอารมณ์ที่พอใจ ไม่ใช่แค่ตัววัตถุภายนอก (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส) แต่คือความพอใจที่ปรุงแต่งขึ้นในใจตามอำนาจความตรึกนึกคิด เป็นกิเลสกามที่ทำให้เกิดความติดข้องในกามทั้งปวง

(ต่อหน้า ๑๕/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

(๓๓.๖) ความพยาบาท = เป็นไฉน
จิตอาฆาต; ความขัดเคือง; ความกระทบกระทั่ง; ความแค้น; ความเคือง; ความขุ่นเคือง; ความพลุ่งพล่าน;โทสะ; ความคิดประทุษร้าย; ความคิดมุ่งร้าย; ความขุ่นจิต; ธรรมชาติที่ประทุษร้ายใจ; ความโกรธ; กิริยาที่โกรธ; ภาวะที่โกรธ; มีลักษณะเช่นว่านี้ (และ) ความคิดประทุษร้าย; กิริยาที่คิดประทุษร้าย; ภาวะที่คิดประทุษร้าย; ความคิดปองร้าย; กิริยาที่คิดปองร้าย ภาวะที่คิดปองร้ายความพิโรธ; ความแค้น; ความดุร้าย; ความเกรี้ยวกราด; ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต; นี้เรียกว่า ความพยาบาท
(๓๓.๗) ความคิดประทุษร้าย = เป็นไฉน
ความพยาบาทอันใด อันนั้นเป็นความคิดประทุษร้าย; ความคิดประทุษร้ายอันใด อันนั้นเป็นความพยาบาท
(๓๓.๘) จิต = เป็นไฉน
จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุชำระจิตนี้ให้บริสุทธิ์; ให้ผุดผ่อง; ให้หมดจด; ให้หลุด; ให้พ้น; ให้หลุดพ้นจากความพยาบาทและความคิดประทุษร้ายนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความพยาบาทและความคิดประทุษร้าย
(๓๔) คำว่า ละถีนมิทธะได้แล้ว = อธิบายว่า ถีนมิทธะนั้นแยกเป็น ถีนะ อย่างหนึ่ง มิทธะอย่างหนึ่ง
(๓๔.๑) ถีนะ = เป็นไฉน
ความหดหู่; ความไม่ควรแก่การงาน; ความท้อแท้; ความท้อถอยแห่งใจ; ความย่อหย่อน; กิริยาที่ย่อหย่อน; ภาวะที่ย่อหย่อน; ความท้อถอย; กิริยาที่ท้อถอย; ภาวะที่ท้อถอยแห่งใจ; นี้เรียกว่า ถีนะ
(๓๔.๒) มิทธะ = เป็นไฉน
ความไม่สะดวกกาย; ความไม่ควรแก่การงาน; ควาหงอยเหงา; ความซบเซาแห่งกาย; ความง่วงนอน; ความง่วงซึม; ความหลับ; ความโงกง่วง; ความอยากหลับ; กิริยาที่อยากหลับ; ภาวะที่อยากหลับ; นี้เรียกว่า มิทธะ
(๓๔.๓) ถีนะและมิทธะนี้ เป็นอันสงบระงับ; สงบเงียบ; ดับไป; ดับสิ้นไป; ถูกทำให้พินาศไป; ให้พินาศย่อยยับไป; ให้เหือดแห้งไป; ให้เหือดแห้งไปด้วยดี; ให้สิ้นไปแล้วด้วยประการฉะนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ละถีนมิทธะได้แล้ว
(๓๔.๔) คำว่า เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ = ชื่อว่าเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ; เพราะสละ; คลาย ปล่อย; วาง; สละคืน; ละและสละคืนถีนมิทธะนั้นแล้ว; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ
(๓๔.๕) คำว่า อยู่ อธิบายว่า ฯลฯ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า อยู่
(๓๕) ในคำว่า ได้อาโลกสัญญา นั้น สัญญา = เป็นไฉน
-> ความจำได้; กิริยาที่จำได้; ภาวะที่จำได้; นี้เรียก-> ว่า สัญญา
-> สัญญานี้เป็นความสว่าง; เปิดเผย; บริสุทธิ์ ผ่องใส; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ได้อาโลกสัญญา
(๓๖) ในคำว่า มีสติสัมปชัญญะ นั้น
(๓๖.๑) สติ = เป็นไฉน
-> สติ ความตามระลึก ฯลฯ สัมมาสติ นี้เรียกว่า สติ
(๓๖.๒) สัมปชัญญะ = เป็นไฉน
ปัญญา; กิริยาที่รู้ชัด; ฯลฯ ความไม่หลงงมงาย; ความเลือกเฟ้นธรรม; สัมมาทิฏฐิ นี้เรียกว่า สัมปชัญญะ
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ ประกอบแล้วด้วยสตินี้และสัมปชัญญะนี้ด้วยประการฉะนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มีสติสัมปชัญญะ
(๓๗) คำว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ
(๓๗.๑) ถีนะ = เป็นไฉน
ความหดหู่ ฯลฯ; ภาวะที่ท้อถอยแห่งใจ; นี้เรียกว่า ถีนะ
(๓๗.๒) มิทธะ = เป็นไฉน
ความไม่สะดวกกาย ฯลฯ; ภาวะที่อยากหลับ; นี้เรียกว่า มิทธะ
(๓๗.๓) จิต = เป็นไฉน
จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุชำระจิตนี้ให้บริสุทธิ์ ให้ผุดผ่อง ให้หมดจด ให้หลุด ให้พ้น ให้หลุดพ้นจากถีนมิทธะนี้ จึงเรียกว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ
(๓๘) คำว่า ละอุทธัจจกุกกุจจะได้แล้ว = อธิบายว่า อุทธัจจกุกกุจจะนั้น
แยกเป็น อุทธัจจะ กับ กุกกุจจะ
(๓๘.๑) อุทธัจจะ =เป็นไฉน
ความฟุ้งซ่านแห่งจิต; ความไม่สงบแห่งจิต; ความซัดส่ายแห่งจิต; ภาวะที่พล่านไปแห่งจิต; นี้เรียกว่า อุทธัจจะ
(๓๘.๒) กุกกุจจะ = เป็นไฉน
ความสำคัญว่า ควรในสิ่งที่ไม่ควร; ไม่ควรในสิ่งที่ควร; มีโทษในสิ่งที่ไม่มีโทษ; ไม่มีโทษในสิ่งที่มีโทษ; ความรำคาญ; กิริยาที่รำคาญ; ภาวะที่รำคาญ; ความเดือดร้อนใจ; ความยุ่งใจ; มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่า กุกกุจจะ
(๓๘.๓) อุทธัจจะ และ กุกกุจจะนี้ เป็นอันสงบ; ระงับ; สงบเงียบ; ดับไป; ดับสิ้นไป; ถูกทำให้พินาศไป; ให้พินาศย่อยยับไป; ให้เหือดแห้งไป; ให้เหือดแห้งไปด้วยดี; ให้สิ้นไปแล้วด้วยประการฉะนี้; จึงเรียกว่า ละอุทธัจจกุกกุจจะได้แล้ว
(๓๘.๔) คำว่า เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน = ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน; เพราะสละคลาย; ปล่อยวาง; ละ; สลัดออก ละและสลัดออกซึ่งอุทธัจจกุกกุจจะ นั้น จึงเรียกว่า เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน