อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๖๕/๖๖)

(๑๐) ทุกขสัจ เป็นรูปธรรมก็มี.. เป็นอรูปธรรมก็มี
(๑๐.๑) ทุกขสัจที่เป็นรูปธรรม = รูปขันธ์ หรือสภาพร่างกายและสัจธรรมส่วนที่เป็นรูป (เช่น มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป
(๑๐.๒) ทุกขสัจที่เป็นอรูปธรรม (นามธรรม) = นามขันธ์ ๔ คือ เวทนาขันธ์..สัญญาขันธ์..สังขารขันธ์..และวิญญาณขันธ์ ตลอดจนสภาวะจิตใจที่เป็นความทุกข์ ความโศกเศร้า ความคับแค้นใจ หรืออุปาทานขันธ์โดยย่อ
(๑๑) อินทรีย์ ๗ เป็นรูปธรรม
(๑๒) อินทรีย์ ๑๔ เป็นอรูปธรรม
~ อินทรีย์ ๑๔ = มนินทรีย์ (จิต/การรู้แจ้งอารมณ์)..สุขินทรีย์..ทุกขินทรีย์..โสมนัสสินทรีย์..โทมนัสสินทรีย์..อุเปกขินทรีย์..สัทธินทรีย์..วิริยินทรีย์..สตินทรีย์..สมาธินทรีย์..ปัญญินทรีย์..อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์..อัญญินทรีย์..อัญญาตาวินทรีย์
(๑๓) ชีวิตินทรีย์ เป็นรูปธรรมก็มี..เป็นอรูปธรรมก็มี
(๑๔) กวฬิงการาหาร เป็นรูปธรรม
(๑๕) อาหาร ๓ เป็นอรูปธรรม
(๑๖) ผัสสะ ๗ เป็นอรูปธรรม
(๑๗) เวทนา ๗ เป็นอรูปธรรม
(๑๘) สัญญา ๗ เป็นอรูปธรรม
(๑๙) เจตนา ๗ เป็นอรูปธรรม
(๒๐) จิต ๗ เป็นอรูปธรรม
[๕] โลกิยทุกะ
[๑] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหนเป็นโลกิยธรรม ขันธ์ไหนเป็นโลกุตตรธรรม ฯลฯ บรรดาจิต ๗ จิตไหนเป็นโลกิยธรรม จิตไหนเป็นโลกุตตรธรรม?
~ โลกิยธรรม = ธรรมที่เนื่องด้วยโลก หรือสภาพธรรมที่ยังเกี่ยวข้องกับกิเลส ความยึดมั่นถือมั่น และยังอยู่ในวัฏสงสาร
~ โลกุตตรธรรม = ธรรมอันเหนือโลก หรือสภาวะที่หลุดพ้นแล้วจากโลกิยธรรม ซึ่งไม่เกี่ยวข้องกับกาม ตัณหา ทิฏฐิ และอวิชชาอีกต่อไป ช่วยให้ผู้ปฏิบัติหลุดพ้นจากกองทุกข์และการเวียนว่ายตายเกิดอย่างถาวร
(๑) รูปขันธ์ เป็นโลกิยธรรม
(๒) ขันธ์ ๔ เป็นโลกิยธรรมก็มี..เป็นโลกุตตรธรรมก็มี
~ ขันธ์ ๔ (นามขันธ์ ๔) = เวทนา..สัญญา..สังขาร..วิญญาณ
(๓) อายตนะ ๑๐ เป็นโลกิยธรรม
(๔) อายตนะ ๒ เป็นโลกิยธรรมก็มี..เป็นโลกุตตรธรรมก็มี
~ อายตนะ ๒ = มนายตนะ -ใจ..ธัมมายตนะ - สิ่งที่ใจรู้
(๕) ธาตุ ๑๖ เป็นโลกิยธรรม
(๖) ธาตุ ๒ เป็นโลกิยธรรมก็มี..เป็นโลกุตตรธรรมก็มี
(๗) สัจจะ ๒ เป็นโลกิยธรรม
(๗.๑) ทุกขสัจจะ = ตัวสภาวะที่ทนได้ยาก ได้แก่ ขันธ์ ๕ ทั้งหมดที่เป็นไปในภูมิทั้งสาม (กามภูมิ รูปภูมิ อรูปภูมิ)
(๗.๒) สมุทัยสัจจะ (สมุทัย) = เหตุแห่งทุกข์ ได้แก่ ตัณหา ๓ (กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา)
(๘) สัจจะ ๒ เป็นโลกุตตรธรรม
ความจริงในระดับที่เหนือโลก นำไปสู่การหลุดพ้นจากวัฏสงสาร ได้แก่
(๘.๑) นิโรธสัจจะ (นิโรธ) = ความดับทุกข์ คือ พระนิพพาน
(๘.๒) มรรคสัจจะ = หนทางนำไปสู่ความดับทุกข์ ได้แก่ มรรคมีองค์ ๘ ที่เกิดร่วมกับโลกุตตรจิต
(๙) อินทรีย์ ๑๐ เป็นโลกิยธรรม
(๑๐) อินทรีย์ ๓ เป็นโลกุตตรธรรม
(๑๑) อินทรีย์ ๙ เป็นโลกิยธรรมก็มี..เป็นโลกุตตรธรรมก็มี
~ อินทรีย์ ๙ = มนินทรีย์..ชีวิตินทรีย์..โสมนัสสินทรีย์..อุเปกขินทรีย์..สัทธินทรีย์..วิริยินทรีย์..สตินทรีย์..สมาธินทรีย์..ปัญญินทรีย์
(๑๒) อกุศลเหตุ ๓ เป็นโลกิยธรรม
(๑๓) เหตุ ๖ เป็นโลกิยธรรมก็มี..เป็นโลกุตตรธรรมก็มี
(๑๔) กพฬิงการาหาร เป็นโลกิยธรรม
(๑๕) อาหาร ๓ เป็นโลกิยธรรมก็มี..เป็นโลกุตตรธรรมก็มี
~ อาหาร ๓ = ผัสสาหาร - ความถูกต้องสัมผัส..มโนสัญเจตนาหาร - ความจงใจหรือเจตนา และ วิญญาณาหาร - ความรู้แจ้งหรือจิต ทำหน้าที่เป็นเครื่องหล่อเลี้ยงนามรูป
(๑๖) ผัสสะ ๖ เป็นโลกิยธรรม
~ ผัสสะ คือการกระทบกันขององค์ประกอบ ๓ สิ่ง คือ อายตนะภายใน (ประสาทสัมผัสของเรา) + อายตนะภายนอก (อารมณ์หรือสิ่งที่มากระทบ) + วิญญาณ (ความรับรู้ทางช่องทางนั้นๆ) ประกอบด้วย
(๑๖.๑) จักขุสัมผัส: ตา + รูป + จักขุวิญญาณ (การเห็น)
(๑๖.๒) โสตสัมผัส: หู + เสียง + โสตวิญญาณ (การได้ยิน)
(๑๖.๓) ฆานสัมผัส: จมูก + กลิ่น + ฆานวิญญาณ (การได้กลิ่น)
(๑๖.๔) ชิวหาสัมผัส: ลิ้น + รส + ชิวหาวิญญาณ (การลิ้มรส)
(๑๖.๕) กายสัมผัส: กาย + โผฏฐัพพะ (การถูกต้องสัมผัส) + กายวิญญาณ (การรับรู้ทางกาย)(๑๖.๖) มโนสัมผัส: ใจ + ธรรมารมณ์ (ความคิด/ความรู้สึก) + มโนวิญญาณ (การรับรู้ทางใจ)
(๑๗) มโนวิญญาณธาตุสัมผัส เป็นโลกิยธรรมก็มี ..เป็นโลกุตตรธรรมก็มี

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๖๔/๖๖)

[๔] วิตักกติกะ
[๑] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหนเป็นสวิตักกสวิจารธรรม ขันธ์ไหนเป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม ขันธ์ไหนเป็นอวิตักกาวิจารธรรม ฯลฯ บรรดาจิต ๗ จิตไหน เป็นสวิตักกสวิจารธรรม จิตไหน เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม จิตไหนเป็นอวิตักกาวิจารธรรม
~ สวิตักกสวิจารธรรม = ธรรมะหรือสภาพจิตใจที่มีทั้ง วิตก (ความนึกคิด การตรึก การยกจิตขึ้นสู่อารมณ์) และ วิจาร (ความตรอง การพิจารณา การเคล้าคลึงอารมณ์นั้นต่อเนื่องอยู่)
~ อวิตักกวิจารมัตตธรรม = หมายถึง สภาวธรรมที่ไม่มีวิตก (ความตรึก) แต่มีเพียงวิจาร (ความตรอง) เท่านั้น
~ อวิตักกาวิจารธรรม = สภาวธรรมหรือสภาพจิตใจที่ไม่มีวิตก (การตรึก การนึกถึงอารมณ์ครั้งแรก) แต่มีวิจาร (การตรอง การประคับประคองจิตให้อยู่กับอารมณ์นั้นต่อเนื่อง)
(๑) รูปขันธ์ เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๒) ขันธ์ ๓ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี..เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
~ ขันธ์ ๓ = เวทนาขันธ์..สัญญาขันธ์..สังขารขันธ์
(๓) สังขารขันธ์ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี.. เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี..กล่าวไม่ได้ว่า เป็นสวิตักกสวิจารธรรม..หรืออวิตักกวิจารมัตตธรรม..หรืออวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๔) อายตนะ ๑๐ เป็น อวิตักกาวิจารธรรม
(๕) มนายตนะ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี..เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นเป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๖) ธัมมายตนะ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี.. เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี..กล่าวไม่ได้ว่า เป็นสวิตักกสวิจารธรรม..หรือเป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม..หรือเป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๗) ธาตุ ๑๕ เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๘) มโนธาตุ เป็นสวิตักกสวิจารธรรม
(๙) มโนวิญญาณธาตุ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี..เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๑๐) ธัมมธาตุ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี..เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี.. งกล่าวไม่ได้ว่า เป็นสวิตักกสวิจารธรรม.. หรือเป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม..หรือเป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๑๑) สมุทยสัจ เป็นสวิตักกสวิจารธรรม
(๑๒) นิโรธสัจ เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๑๓) มัคคสัจ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี..เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี.. งเป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๑๔) ทุกขสัจ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี..เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี..กล่าวไม่ได้ว่า เป็นสวิตักกสวิจารธรรม.. หรือเป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม..หรือเป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๑๕) อินทรีย์ ๕ เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๑๖) โทมนัสสินทรีย์ เป็นสวิตักกสวิจารธรรม
(๑๗) อุเปกขินทรีย์ เป็นสวิตกักสวิจารธรรมก็มี.. เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๑๘) อินทรีย์ ๑๑ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี.. เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๑๙) อกุศลเหตุ ๓ เป็นสวิตักกสวิจารธรรม
(๒๐) เหตุ ๖ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี..เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๒๑) กพฬิงการาหาร เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๒๒) อาหาร ๓ เป็นสวิตกักสวิจารธรรมก็มี..เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๒๓) ผัสสะ ๕ เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๒๔) มโนธาตุสัมผัส เป็นสวิตักกสวิจารธรรม
(๒๕) มโนวิญญาณธาตุสัมผัส เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี.. เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี.. เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
(๒๖) เวทนา ๖ เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๒๗) สัญญา ๖ เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๒๘) เจตนา ๖ เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๒๙) จิต ๖ เป็นอวิตักกาวิจารธรรม
(๓๐) มโนธาตุ เป็นสวิตักกสวิจารธรรม
(๓๑) มโนวิญญาณธาตุ เป็นสวิตักกสวิจารธรรมก็มี..เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมก็มี..เป็นอวิตักกาวิจารธรรมก็มี
[ญ] รูปทุกวาระ = จำแนก รูปธรรมและ อรูปธรรม
[๑] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหนเป็นรูปธรรม..ขันธ์ไหนเป็นอรูปธรรม ฯลฯ บรรดาจิต ๗..จิตไหนเป็นรูปธรรม..จิตไหนเป็นอรูปธรรม?
(๑) รูปขันธ์ เป็นรูปธรรม
(๒) ขันธ์ ๔ เป็นอรูปธรรม
(๓) อายตนะ ๑๐ เป็นรูปธรรม
(๔) มนายตนะ เป็นอรูปธรรม
(๕) ธัมมายตนะ เป็นรูปธรรมก็มี..เป็นอรูปธรรมก็มี
(๖) ธาตุ ๑๐ เป็นรูปธรรม
(๗) ธาตุ ๗ เป็นอรูปธรรม
(๘) ธัมมธาตุ เป็นรูปธรรมก็มี..เป็นอรูปธรรมก็มี
(๙) สัจจะ ๓ เป็นอรูปธรรม
~ สัจจะ ๓ = สมุทยสัจ - เหตุแห่งทุกข์..นิโรธสัจ- ความดับทุกข์..มรรคสัจ - หนทางดับทุกข์