(ต่อหน้า ๑๒/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

    ๑๙๗.อัปป์มัญญะสี่เจาะอนะธรรม...............ซิผู้ร่ำและเรียนรี่
หรือของอร์หันต์สิประลุชี้...............................ก็ธรรมกลางปะทั่วไป

    ๑๙๘.ไกลอัปป์มัญฯสี่พร้อม........................มหึมา "มหัคคตะ"
มิกล่าว"ปริตฯ"ซา..........................................เล็กน้อย
อารมณ์ใหญ่มหัคตาฯ....................................มิเอ่ย
"อัปปะฯอารมณ์"คล้อย..................................ไป่อ้างวจีเผย

    ๑๙๙.อัปป์มัญญะสี่เจาะปะทะถัว.................กระจายทั่วซิเท่าเอย
"มัชฌิม"สิกลางลุภวเชย.................................ขยายแผ่ทิศาแฉ

    ๒๐๐.แล"อัปป์มัญฯ"สี่น้อม.........................."ผันผวน อนิยตะ"
แล"มัคคารัมฯ"รวน.........................................ไป่อ้าง
"มัคคเหตุ"ก็ทวน............................................มิแน่
มรรคอธิบดีร้าง..............................................ห่อนได้ผลยล

    ๒๐๑.อัปป์มัญญะสี่เจาะปะ"พหิทาฯ"............หทัยชิดซินอกตน
แผ่สัตว์ขยายริเจาะสกล.................................มิมีเขตจะกั้นขวาง

    ๒๐๒.พลางอัปป์มัญฯสี่พร้อม.......................มิแล "อนิทัสส์ฯ"
ตาไม่เห็นรูปแฉ..............................................กระทบไร้
มิเห็นผ่านทวารแปร........................................มิทราบ ปัญจ์ทวาร
จะทราบทางใจไซร้.........................................รับรู้เฉพาะทาง

    ๒๐๓."เมตตาสิเหตุ"เพราะวสะชัด.................มนุษย์,สัตว์เจาะสุขพลาง
มีรักเสมอพหุกระจ่าง.......................................มิมุ่งร้ายพยาบาท

    ๒๐๔.ยาตรอัปป์มัญฯนี่แท้............................สามมา "เมตตา"
"มุทิตา"รตีหนา................................................อุเบกฯน้อม
เป็น"นเหตุ"คณา..............................................มิใช่ เหตุแล
จิตแผ่ขยายพร้อม............................................"โลภไร้,โกรธ"สรวม

    ๒๐๕.อัปป์ฯสี่"สเหตุกะ"เจาะนำ......................จะเป็นธรรมซิเหตุร่วม
จิต,เจตสิก ฉ ภวรวม.........................................อโลภะโทสา..

    ๒๐๖.ครา"เมตตา"แน่แท้................................ความดี "อโทสะ"
"เหตุเหตุสัมป์ยุต"มี...........................................รากเหง้า
สัมปยุตวลี.......................................................ตัวอื่น "อโทสะ"
ความเมตตาเกิดเคล้า.......................................ต่างน้อมเหตุสอง

    ๒๐๗.อัปป์ฯสี่เจาะ"ปัจจยะฯ"ลุจริง.................เพราะสิ่งซิเกื้อครอง
จึงเกิดและสันตติเจาะจอง................................ลุทุกข์เกิดสิเนื่องกัน

    ๒๐๘.ครันอัปป์มัญฯสี่แม้น.............................ยังเป็น "สาสวะ"
กิเลสร่วมเกิดเห็น.............................................หมักแท้
อัปป์มัญฯสี่ประเด็น..........................................ยังเรียก "โนอาสวะ"
ธรรมไม่เป็นกิเลสแล้........................................ฝ่ายน้อมกุศล

    ๒๐๙.อัปป์มัญญะสี่"เจาะภวชัด......................มิรั้งสัตว์ ณ วัฏฯยล
"โนสัญชะฯ"ธรรมสิชิระดล................................บ สังโยชน์กุศลแฉ

    ๒๑๐.แลอัปป์มัญฯสี่น้อม................................เรียกนา "โนคันถะ"
หาใช่มัดสัตว์หนา..............................................ไม่ร้อย
อัปป์มัญฯสี่เรียกครา.........................................มิเด่น "โนโอฆะ"
ธรรมไม่เป็นกิเลสพร้อย.....................................ท่วมท้นจิตคน

    ๒๑๑.อัปป์มัญญะสี่จะภณะโอ่.........................บ "โนโยคะ" ตรึงชน
ไม่ผูกมนุษย์ตะจะผละพ้น..................................ณ วัฏฏะสงสาร

    ๒๑๒.กรานอัปป์มัญฯสี่นี้................................."หนีไกล นิวรณ์"
มิสะกัดทางดีไว.................................................มุ่งก้าว
อัปป์มัญฯสี่จักไถล.............................................ตนยึด "โนปรามาสฯ"
เห็นผิดยึดถือน้าว...............................................เลิกแล้วดีผล

    ๒๑๓.อัปป์มัญญะสี่ลุภวด่ำ...............................ก็"สารัมณาฯ"ยล
อารมณ์เจาะ"เมตตะ"ปิยะล้น...............................ตริพาสุขสบาย

    ๒๑๔.กรายอารมณ์เกิดแล้...............................กรุณา
เขาทุกข์คลายหมดหนา......................................ทุกข์พ้น
อารมณ์มุทิตา.....................................................รตียิ่ง เขาเจริญ
อุเบกฯอารมณ์ด้น...............................................จิตรู้เป็นกลาง

(ต่อหน้า ๑๑/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

    ๑๗๙.สงฆ์เพียรสิ"รูปะวจะฯกล้า.................."กิรียา"ประกบเอื้อ
"มิใช่กุศลรึหินะ"เจือ......................................เจาะ"ทิฏฐ์ธัมมสุขฯ"แฉ

    ๑๘๐.แลลุ"ฌานสี่"น้อม..............................ปราศมี ทุกข์,สุข
"โสมนัส,โทมนัส"ลี........................................หมดแล้ว
จิต"อุเบกขา"ดี..............................................พลางมุ่ง วางเฉย
สติสะอาดแผ้ว..............................................จุ่งพร้อมทำงาน

    ๑๘๑."เจโตวิมุตติกิริยา..............................อุเบกขา"อุบัติพาน
จึงเรียก"อุเบกขะ"มนะกราน...........................อุเบกขะจิตหนา

    ๑๘๒.คราปัญหาปุจฉ์ฯแล้...........................มิประมาณ อัปป์มัญฯ
การแผ่อัปป์มัญฯฉาน.....................................ทิศพร้อม
อัปป์มัญฯจิตขยายพาน..................................โลกทั่ว สัตว์หลาย
ปราศฆาต,เวรใครด้อม...................................จิตแท้เทียมทัน

    ๑๘๓.คราอัปป์มัญฯเจาะจตุเด่น...................ซิไหนเป็น"กุศล"ครัน
กลาง"อัพยากตะ"ลุสรรค์................................"รึดิ่งชั่ว"และวุ่นวาย

    ๑๘๔.ฉายอัปป์มัญฯสี่แท้.............................เป็น"กุศล ก็มี"
"เป็นอัพยาฯ"ยล.............................................ยิ่งน้อม
แล"อุเบกขา"ดล.............................................สัมปยุต "อทุกข์สุขฯ"
มิทุกข์,มิสุขพร้อม...........................................อยู่แล้วจิตเฉย

    ๑๘๕.อัปป์มัญฯสิสี่"ปะทะวิบาก"...................ก็มีมากซิผลเอ่ย
"เนวาวิปากะนะฯ"เจาะเปรย.............................มิใช่เหตุวิบากแฉ

    ๑๘๖.แล"ธัมม์วิปากฯแท้..............................ธรรมหลาย เกิดแล
ธรรมก่อวิบากพราย........................................แน่แท้
ธรรม"สมถะ"ขยาย.........................................จิตผ่อง "สุข"มา
ธรรมก่อวิบากแล้............................................ดั่งนี้เกิดผล

    ๑๘๗."สามอัปป์มัญฯนิรอุเบก-.......................ขะ"เป็นเอกสมาธิ์ยล
นอกนั้นประกอบกะสุขะด้น..............................เจาะเวท์นาและรู้ครัน

    ๑๘๘."อัปป์มัญญาสี่"แล้...............................เป็น"อุปา- ทินนุฯ"
"สภาพยึดโดยกรรม"หนา................................แน่แท้
อารมณ์อุปาฯพา.............................................เกิดจ่อ
"มิยึดอนุปาฯ"แล้.............................................แต่พร้อมอุปาทาน

    ๑๘๙.สี่อัปปมัญฯเจาะภวนำ..........................จะเป็นธรรมมิเศร้าพาน
เป็นเหตุ"กิเลสิกะฯ"ประธาน.............................ซิที่ตั้งกุเศร้าหมอง

    ๑๙๐.ตรองอัปป์มัญฯแน่แล้ว.........................มีสาม เพิกอุเบกฯ
"มีวิตก,วิจาร"ตาม............................................แม่นแล้
"คงมีแต่วิจารผลาม.........................................ฌานที่ สอง"เฮย
"ฌานหนึ่ง-สองมีแท้........................................หว่างน้อมวิจารมี"

    ๑๙๑."วางเฉยอุเบกฯ"เจาะ"อวิตักฯ"..............มิมีปักวิตกชี้
การตรองวิจารก็นิรคลี่.....................................เพราะเป็นฌานระดับเหนือ

    ๑๙๒.เครืออัปป์มัญฯแน่แล้ว..........................สามหนา เพิกอุเบกฯ
เป็นสุข,ปีติพา..................................................ร่วมแท้
แลเป็นอุเบกขา................................................มีก่อ
อาจกล่าวมิเป็นแล้............................................เกี่ยวน้อม"ปีติ"หนา

    ๑๙๓.วางเฉยอุเบกฯสหคะชู...........................หทัยรู้สิเวท์นา
"ไม่สุข,อทุกขมะ"เจาะกล้า"................................ละสุข,ทุกข์มิมีเผย

    ๑๙๔.เปรยอัปป์มัญฯสี่แท้...............................ควรประหาณ มีเหตุ
"โดยมรรคโสดาฯราน........................................เล็งแล้ว"
"โดยภาวนา"กราน.............................................พึงฆาต"
มีมรรคบนสามแกล้ว..........................................ฆ่าสิ้นกิเลสรอน

    ๑๙๕.อัปป์มัญฯเจาะ"อาจยะฯ"สิธรรม..............สะสมนำกิเลสชอน
ยังต้องลุเกิดจระมิถอน ......................................ณ กาม์โลกตลอดเผย

   ๑๙๖.เปรยอัปป์มัญฯสี่แล้ว...............................เหตุไกล มิเกิด
เหตุนิพพานไถล................................................ไม่แล้
มิเป็นมรรคผลไหน.............................................เพราะดิ่ง เป็นกลาง
ธรรม"อัพยากฤต"แท้.........................................ไม่น้อมเลว,ดี

(ต่อหน้า ๑๐/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

    ๑๖๑.สงฆ์ทำสิเนื่อง"ทุติยฌาน"...................จะล่วงผ่าน"วิตก"คลาย
เหลือแต่"วิจาร"กะ"ปิติ"ฉาย............................และ"สุข"เกิดวิเวกนำ

    ๑๖๒.สงฆ์กระทำต่อแล้ว.............................ฌานสาม บรรลุ
ความผ่องใสเกิดลาม......................................แน่แท้
"เกิดธรรมเอก"ผุดผลาม.................................ระงับ"วิตก วิจาร"
"มีสุข,ปีติ"แล้.................................................เกิดได้จากสมาธิ์

    ๑๖๓.พลางสงฆ์สิเร่ง"จตุต์ถฌาน.................ปะล่วงกรานประเสริฐครา
พา"ปีติ"คลายหทยะกล้า.................................อุเบกขาซิวางเฉย

    ๑๖๔.สงฆ์เชยมียิ่งแล้ว................................"สัมปชัญฯ สติ"
"สุข"จากนามกายพลันฯ.................................ท่วมท้น
มี"วิมุตต์กรุณ"ครัน.........................................คือจิต กรุณา
ธรรมที่เหลือคงด้น.........................................กอปรด้วยกรุณหนา

    ๑๖๕.สงฆ์,จิตกระทำ"กิริยะฌาน".................ประกอบพาน"มุทิตา"
ไม่เป็นวิบากเจาะนิรคว้า..................................เพราะไร้กรรมอะไรเผย

    ๑๖๖.สงฆ์เปรยเจริญต่อล้ำ.........................."รูปา- วจรฌาน"
เป็นกิริยาหนา.................................................ไม่ทั้ง
ดีหรือชั่วทำพา................................................หาใช่ วิบาก
เป็น"ทิฏฐ์ธัมม์สุข"ยั้ง.......................................อยู่พร้อมสุขหนา

    ๑๖๗.สงฆ์พฤติละ"กาม"ลิอกุศล....................ลุฌานด้นปฐมคว้า
มีฌานสิร่วมกะมุทิตา........................................"วิตก"พร้อม"วิจาร"แฉ

    ๑๖๘.แล"ปีติ,สุข"ปลื้ม..................................วิเวกพา
"มุทิตา"รตีหนา................................................ชื่นแท้
"เจโตวิมุตต์ฯ"พา.............................................จิตแน่ว มุทิตา
ฌานที่เหลือเกิดแปล้.......................................กอปรด้วยมุทิตา

    ๑๖๙.เช่นฌานปฐม,พิริยะหมั่น......................พระสงฆ์พลันลุ"สอง"คว้า
ธรรม์ชาติสิผ่องละทวิหนา..............................."วิตก,ตรึก" "วิจาร,ตรอง"

    ๑๗๐.จิตครองธรรมเอกแท้.........................."ปีติ"มี
"สุข"เพราะสมาธิ์ดี..........................................แน่วน้อม
มี"มุทิตา"พี....................................................."วิมุตต์ เจโต"
ธรรมที่เหลือกอปรพร้อม.................................ยิ่งแล้วมุทิตา

    ๑๗๑.สงฆ์"ปีติ"คลาย"ตติยฌาน...................กระทำผ่านรตีกล้า
มีจิต"อุเบกขะ,สติ"หนา....................................เจาะเป็นสุขสราญเผย

    ๑๗๒.เชย"มุทิตา"เลิศล้ำ.............................."กิริยา- ฌาน
จะเพ่งสมาธิ์หนา.............................................จิตน้อม
เป็นกิริยาพา...................................................เกิดสี่ ฌานแล
วิบากมิมีค้อม..................................................พักแล้อรหันต์

    ๑๗๓.สงฆ์มุ่งสิ"รูปะวจะฯ"หนา......................กิริยาวิบากหั่น
"ทิฏฐ์ธัมมสุขฯ"ศยนะครัน...............................สงัด"กาม"ผละชั่วผลาญ

    ๑๗๔.สงฆ์พานฌานหนึ่งแล้..........................กอปรหนา มุทิตา
"วิตก,วิจาร"ครา..............................................อยู่พร้อม
"ปีติ,สุข"มีพา..................................................พานสงบ จากวิเวก
"วิมุตต์เจโตฯ"น้อม..........................................จิตล้นมุทิตา

    ๑๗๕.เหมือนดั่งสิหนึ่งจะละ"วิตก".................ลุฌานปรก ณ สองคว้า
เหลือแค่"วิจาร,กะปิติ"กล้า ..............................เจาะ"สุข"จากวิเวกแฉ

   ๑๗๖.แลฌานสามผ่านแล้ว............................วิจารคลาย
จิตผ่องใสดังหมาย..........................................เกิดน้อม
มีธรรมเอกผุดพราย.........................................เกิดสุข "ปีติ"
"วิมุตต์เจโตฯ"พร้อม.........................................จิตล้นมุทิตา

    ๑๗๗.สงฆ์บรรลุ"ฌานจตุต์ถะฯ"รี่...................ละคลาย"ปีติ"หมดนา
มีจิต"อุเบกขะ,สติ"กล้า.....................................เจาะ"สัมปชัญญะ,สุขเผย

    ๑๗๘.เปรย"อุเบกฯ"จิตน้อม..........................."กิริยาฌาน" จิตวาง
จิตว่างในฌานพาน..........................................ประณีตล้ำ
สมาบัติเกิดขาน...............................................ระงับทุกข์ ทางกาย
วางปล่อยอารมณ์ซ้ำ........................................หมดแล้มิเหลือ

(ต่อหน้า ๙/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

    ๑๔๓.สงฆ์จึงลุ"ฌานทุติยะ"กล้า...................ปะเมตตาซิร่วมแล้
ภายในสิผ่องเจาะรุจิแท้.................................."วิตก"ตัด"วิจาร"หนี

    ๑๔๔.สงฆ์มีธรรมเอกไซร้............................เอมใจ ปีติ
มี"สุข"จากสมาธิ์ไว.........................................พรั่งพร้อม
ความรักใคร่เกิดไข.........................................ขานกล่าว
"วิมุตติ์เจโต"น้อม............................................ดุจแท้เมตตา

    ๑๔๕.สงฆ์เพียรมุ"รูปะวจะฌานฯ".................กระทำพาน"กิรียา"
ไม่ใช่"กุศล"รึ"หินะ"คว้า...................................มิใช่กรรมวิบากไข

    ๑๔๖.ใจเป็น"ทิฏฐ์สุขฯ"แท้...........................พักหนา "ปีติคลาย"
จิตดิ่งอุเบกขา................................................เกิดพร้อม
"สัมปชัญฯ,สติ"พา...........................................ลุล่วง "ฌานสาม"
โดยร่วม"เมตตา"น้อม......................................."วิมุตติ์แท้เจโตฯ"

    ๑๔๗.สงฆ์พักมุฌานเจาะ"กิริยา"....................กระทำหนาสมาธิ์โข
เพื่อเป้าลุ"ฌานจตุต์ถะ"โผล่..............................สภาพจิตซิพักคลาย

    ๑๔๘.สงฆ์กรายเจริญมุ่งก้าว.........................."รูปา- วจรฌาน
ไม่ชั่วหรือกุศลพา.............................................ว่างแล้
ดำรง"ทิฏฐ์สุขฯ"หนา.........................................พักผ่อน สงัด"กาม"
ฌานหนึ่งลุถึงแท้..............................................."วิตก"พร้อม"วิจาร"

    ๑๔๙.สงฆ์มีสิ"ปีติ,สุขะ"อวย............................สงบด้วยวิเวกกราน
"เจโตและเมตตะเจาะผสาน...............................วิมุตติจิตคลาย

    ๑๕๐.สงฆ์กรายเจริญต่อแล้ว..........................ฌานสอง บรรลุ
ประสานกับเมตตาครอง.....................................ร่วมแท้
ตัด"วิตก"หมดผอง............................................."วิจารยิ่ง ปีติ,สุข
เป็น"ทิฏฐ์ธัมสุขฯ"แล้.........................................แค่น้อมกิริยา

    ๑๕๑.สงฆ์ก้าวเลาะ"รูปะวจฌานฯ"..................เสาะทิฏฐ์ฯพานซิสุขกล้า
ฌานสามลุร่วม"สหระฯ"หนา..............................กะเมตตาหทัยใส

    ๑๕๒.ไวธรรมเอกผุดแล้ว...............................ตัดสอง "วิจาร"
"วิตก",เหลือ"สุข"ครอง......................................เปี่ยมล้น
"ปีติ,อิ่มใจ"ปอง.................................................เพราะจ่อ สมาธิ์
"วิมุตต์เจโตฯ"ท้น..............................................เรียกน้อมเมตตา

    ๑๕๓.สงฆ์พฤติสิเหมือน,"จตุต์ถะฌาน"............เจาะล่วงกรานกิรียา
เหลือคง"อุเบกขะ,สติ"กล้า.................................ยะยืนสุขตลอดกาล

    ๑๕๔.สงฆ์กรานประพฤติแล้............................"กรุณา กิริย์ฌาน"
"ฌานหนึ่ง,กรุณ"รวมหนา...................................กอปรน้อม
"วิจาร,วิตก"ครา.................................................มีแน่ว "ปีติ"
"สุข"เกิดจากวิเวกพร้อม.....................................อยู่ยั้ง"ทิฏฐ์ธัมม์ฯ"

    ๑๕๕.สงฆ์พฤติสิรูปะวจะหนา.........................."กิรีย"วิบากงำ
ฌานสองลุพร้อมสหระพร่ำ ................................กรุณมาหทัยใส

   ๑๕๖.ไว"วิจาร,วิตก"แล้....................................สงบหนา
จิตผุด"ธรรมเอก"พา..........................................."สุข"พร้อม
"ปีติ"จิตเกิดมา...................................................สมาธิ์ก่อ
"วิมุตต์เจโตฯ"น้อม.............................................เนื่องด้วยกรุณา

    ๑๕๗.สงฆ์พฤติสิต่อ"ตติยฌาน".......................ก็ล่วงพานกรุณกล้า
เกิด"ปีติ"คลายหทยะฝ่า.....................................อุเบกขาซิวางแฉ

    ๑๕๘.แล"กรุณาฯยิ่งล้น..................................."กิริยาฌาน"
จิตมุ่งทำการงาน................................................กิจนั้น
ผลมิส่งใดพาน...................................................เป็นวิบาก
จึงไม่นำเกิดกระชั้น............................................ล่วงแล้วภพไหน

    ๑๕๙.สงฆ์เพียรเจาะ"รูปะวจฌานฯ"..................ซิไม่พานวิบากไกล
"ทิฏฐ์ธัมมสุขฯ"หทยะไว......................................สงัด"กาม"ละชั่วหลาย

    ๑๖๐.กรายลุฌานหนึ่งแล้................................ผนวก"กรุณ"
"วิตก,วิจาร"ผลุน................................................เกิดพร้อม
"ปีติ,สุข"เกิดรุน..................................................จากวิเวก
"วิมุตติเจโตฯ"น้อม.............................................จิตล้นกรุณหมาย