(ต่อหน้า ๖/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๖.วิภังค์ : อิทธิปาทวิภังค์

-> ปธานสังขาร = ความปรารภความเพียร เป็นไฉน
การปรารภความเพียรทางใจ; ความขะมักเขม้น; ความพยายาม; ความอุตสาหะ; ความทนทาน; ความเข้มแข็ง; ความหมั่นความก้าวไปอย่างไม่ท้อถอย; ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ ความไม่ทอดทิ้งธุระ; ความประคับประคองธุระไว้ด้วยดี; วิริยะ; วิริยินทรีย์; วิริยพละ; สัมมาวายามะ; อันใดนี้เรียกว่า ปธานสังขาร
ด้วยเหตุดังกล่าวนั้น จึงเรียกว่า ประกอบด้วย ฉันทสมาธิ ปธานสังขาร ด้วยประการฉะนี้
(๑)  = ภิกษุเจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร = เป็นอย่างไร
(๑.๑) ถ้าภิกษุทำฉันทะให้เป็นอธิบดีแล้วได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต นี้เรียกว่า ฉันทสมาธิ
(๑.๒) ภิกษุนั้นสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิด
(๑.๓) ภิกษุนั้นสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว
(๑.๔) ภิกษุนั้นสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิด
(๑.๕) ภิกษุนั้นสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร  ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย; ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดแล้ว
ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ปธานสังขาร
[ข] วิริยิทธิบาท
(๒) วิริยสมาธิ และ ปธานสังขาร
 = ภิกษุเจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร เป็นอย่างไร
(๒.๑) ถ้าภิกษุทำวิริยะให้เป็นอธิบดีแล้วได้สมาธิ, ได้เอกัคคตาจิต นี้เรียกว่าวิริยสมาธิ
(๒.๒) ภิกษุนั้นสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อ
-> ป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิด
-> เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว
-> เพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิด
-> ภิกษุนั้นสร้างฉันทะพยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย; ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดแล้ว
-> ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ปธานสังขาร
-> ประมวลย่อ วิริยสมาธิและปธานสังขารเข้าเป็นอย่างเดียวกัน จึงนับได้ว่าวิริยสมาธิและปธานสังขาร ด้วยประการฉะนี้
(๒.๓) วิริยะ = เป็นไฉน
การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า วิริยะ
(๒.๔) สมาธิ = เป็นไฉน
-> ความดำรงอยู่; ความตั้งมั่น; ความไม่ฟุ้งซ่าน
แห่งจิต ภาวะที่จิตไม่ซัดส่าย; สมถะ; สมาธินทรีย์; สมาธิพละ; สัมมาสมาธิ นี้เรียกว่า สมาธิ
-> ปธานสังขาร = เป็นไฉน
การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ปธานสังขาร
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขารนี้ จึงเรียกว่า ประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร
[ค] จิตติทธิบาท
(๓) จิตตสมาธิ และ ปธานสังขารภิกษุเจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร เป็นอย่างไร
-> คำว่า อิทธิ = ความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี; กิริยาที่สำเร็จ กิริยาที่สำเร็จด้วยดี; ความได้ ความได้เฉพาะ ความถึง ความถึงด้วยดี; ความถูกต้อง; การทำให้แจ้ง; ความเข้าถึงธรรมเหล่านั้น;
-> คำว่า อิทธิบาท = อธิบายว่า เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และ วิญญาณขันธ์ของบุคคลผู้เป็นอย่างนั้น
-> คำว่า เจริญอิทธิบาท = อธิบายว่า ภิกษุเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า เจริญอิทธิบาท
(๓.๑) ถ้าภิกษุทำจิตให้เป็นอธิบดีแล้วได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต นี้เรียกว่า จิตตสมาธิ
(๓.๒) ภิกษุนั้นสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อ
(๓.๓) ป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิด
(๓.๔) ฯลฯ เพื่อละบาปอกุศลธรรมอันเกิดแล้ว
(๓.๕) ฯลฯ เพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิด
(๓.๖) ฯลฯ ภิกษุนั้นสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย; ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว; ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ปธานสังขาร
ประมวลย่อจิตตสมาธิและปธานสังขารเข้าเป็นอย่างเดียวกัน จึงนับได้ว่าจิตตสมาธิและปธานสังขาร

(ต่อหน้า ๕/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๖.วิภังค์ : อิทธิปาทวิภังค์

    ๙๒.เปรยอิทธิบาลแล.......................แฉมิประกอบด้วย
"อาสวะ"เลยม้วย.................................ร่วมไร้อารมณ์

    ๙๓.ภว"จิตติฯ"ชิด............................ลุภณะ"จิต"คม
สามประลุเหลือก็สม.............................เจาะนิร"จิต"เผย

    ๙๔.เปรย"จิตติท์ธิบาทฯ"...................พลาด"เจตสิก"ห่างแล้
สามแน่เจตสิกแท้.................................เกิดพร้อมจิตหนา

    ๙๕.ภวอิทธิบาท...............................ตติยะยาตรกล้า
ที่เจาะอุบัติประดา................................หทยะ"จิต"แฉ

    ๙๖.แล"จิตติท์ธิบาท"........................วาดมิมีจิตตั้ง
เป็นสมุฏฐานยั้ง....................................ไม่แล้ยืนกราน

    ๙๗."จตุอิทธิฯ"หนา............................อนะ"อุปาทาน"
ไม่เจาะกิเลสพะพาน.............................ประลุวิมุติหนา

    ๙๘.คราอิทธิบาทชาญ.......................มิประหาณฆ่าพร้อม
มรรคโสดาบันน้อม................................มรรคชั้นสูงเหนือ

    ๙๙.จตุอิทธิบาท................................ประลุระดาษเอื้อ
กับสุขะร่วมก็เครือ.................................มิอนะร่วมยง

    ๑๐๐.คงอิทธิบาทพา..........................อุเบกขาร่วมพร้อม
อุเบกฯมินบน้อม.....................................หยั่งแล้วมิมี

    ๑๐๑.จตุอิทธิบาท...............................ริอนะพลาดหนี
วัฏฏ์ทุขะวนทวี.......................................ภววิมุติแฉ

    ๑๐๒.แลอิทธิบาทนา...........................เหตุพาออกวัฏฏ์ลี้
มิว่ายวนทุกข์นี้.......................................หลุดพ้นนิพพาน

    ๑๐๓.จตุอิทธิบาท...............................จะประลุนาถขาน
มีธุวะผลละลาน......................................เจาะนิรธรรมเหนือ

    ๑๐๔.เครืออิทธิบาทพราก....................วิบากเหตุห่างไซร้
เหตุไม่ทำสัตว์ให้.....................................ร่ำไห้เลยหนา ฯ|ะ
   
แสงประภัสสร

มจร. อิทธิบาท ๔ เป็นต้น : พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ พระอภิธรรมปิฎกเล่มที่ ๒ [ฉบับมหาจุฬาฯ]
วิภังคปกรณ์ https://share.google/9Cf0czhn8xcTnaXX0

อิทธิปาทวิภังค์
พระภควา = ชื่อเรียกพระพุทธเจ้า แปลว่าผู้ทรงมีโชคดีที่ได้บรรลุธรรม และทรงเป็นผู้จำแนกธรรมให้ผู้อื่นได้พ้นทุกข์ รวมถึงหมายถึงผู้ที่ทำลายกิเลสได้สิ้นเชิงแล้ว และเป็นคำยกย่องผู้ประเสริฐสูงสุด
โคตมะ = พระโคตมพุทธเจ้า ชื่อขานตามราชสกุลฝ่ายพระบิดา และ พระโคดมพุทธเจ้า ตามราชสกุลฝ่ายพระมารดา
สุตตันตภาชนีย์ = แจกธรรมแบบพระสูตร
อิทธิปาท หรือ อิทธิบาท ๔ = คุณธรรมที่นำไปสู่ความสำเร็จแห่งผลที่มุ่งหมาย ได้แก่
(๑) ฉันทะ = ความพอใจ คือ ความต้องการที่จะทำ ใฝ่ใจรักจะทำสิ่งนั้นอยู่เสมอ และปรารถนาจะทำให้ได้ผลดียิ่งๆ ขึ้นไป
(๒) วิริยะ = ความเพียร หมั่นประกอบสิ่งนั้นด้วยความพยายาม เข้มแข็ง อดทน เอาธุระ ไม่ท้อถอย
(๓) จิตตะ = ความคิดมุ่งไป คือ ตั้งจิตรับรู้ในสิ่งที่ทำและทำสิ่งนั้นด้วยความคิด; เอาจิตฝักใฝ่ไม่ปล่อยใจให้ฟุ้งซ่านเลื่อนลอยไป; อุทิศตัวอุทิศใจให้แก่สิ่งที่ทำ
(๔) วิมังสา = ความไตร่ตรอง หรือ ทดลอง คือ หมั่นใช้ปัญญาพิจารณาใคร่ครวญตรวจตราหาเหตุผลและตรวจสอบข้อยิ่งหย่อนในสิ่งที่ทำนั้น มีการวางแผน วัดผล คิดค้นวิธีแก้ไขปรับปรุง
[ก] ฉันทิทธิบาท
ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วย
(๑) ฉันทสมาธิ และ ปธานสังขาร
-> ฉันทสมาธิ = เป็นไฉน
ความตั้งอยู่แห่งจิต; ความมั่นอยู่แห่งจิต; ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต; ความสงบ; สมาธินทรีย์; สมาธิพละ; สัมมาสมาธิ; อันใด นี้เรียกว่า ฉันทสมาธิ