(ต่อหน้า ๙/๙) ประมวลธรรม : ๖๗.กันทรกสูตร

~ อาสวะ ๔ = คือกิเลสที่หมักดองอยู่ในใจ ทำให้อวิชชาเจริญและเกิดภพชาติไม่จบสิ้น แบ่งเป็น ๔ อย่าง คือ
(๑) กามาสวะ - กาม: ความติดใจ ยินดีในกามคุณ ๕ (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส)
(๒) ภวาสวะ - ภพ : ความติดใจในภพ ความอยากเป็นนั่นเป็นนี่ อยากได้ความสุขที่ยั่งยืน
(๓) ทิฏฐาสวะ - ความเห็นผิด : ความยึดมั่นในความคิดเห็นของตนเอง ความหัวดื้อ
(๔) อวิชชาสวะ - ความไม่รู้จริง ซึ่งเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้จิตเศร้าหมองและยึดติดในสิ่งต่างๆ ความลุ่มหลงมัวเมา ไม่รู้ในอริยสัจ ๔
~ อาสวสมุทัย = คือ เหตุให้เกิดอาสวกิเลส หรือต้นเหตุที่ทำให้กิเลสอันเป็นเครื่องหมักดองจิตใจเกิดขึ้นและทับถมทวีคูณยิ่งขึ้น ได้แก่ ตัณหา ๓ ความปรารถนา คือ (๑) กามตัณหา - อยากได้กามคุณ (๒) ภวตัณหา - อยากเป็นโน่นเป็นนี่ (๓) วิภวตัณหา - ไม่อยากเป็นโน่นเป็นนี่ ซึ่งเป็นตัวการสำคัญที่ทำให้เกิดอวิชชาและอาสวะ ๔
~ อาสวนิโรธ = คือ ความดับอาสวะ การทำให้อาสวะ (กิเลสที่หมักหมมในใจ) สิ้นไป; หรือความสิ้นไปแห่งกิเลสเครื่องห่อหุ้มจิตใจ
~ อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา =  อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ ทางปฏิบัติเพื่อความดับอาสวะกิเลสทั้งปวง เป็นแนวทางสายกลางที่นำไปสู่ความหลุดพ้น การรู้แจ้งเห็นจริงในอริยสัจ ๔ และการทำอาสวะให้สิ้นไป (อาสวักขยญาณ) โดยมีองค์ประกอบหลักได้แก่ (๑) สัมมาทิฏฐิ - ความเห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ (๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ (๔) สัมมากัมมันตะ - ทำชอบ (๕) สัมมาอาชีวะ - เลี้ยงชีพชอบ (๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ (๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ (๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งใจมั่นชอบ

(ต่อหน้า ๘/๙) ประมวลธรรม : ๖๗.กันทรกสูตร

~ อินทรีย์ ๖ = อายตนะภายใน ๖ ได้แก่
(๑) จักขุนทรีย์ - ตา: เป็นใหญ่ในการเห็นรูป (๒) โสตินทรีย์ - หู: เป็นใหญ่ในการได้ยินเสียง (๓) ฆานินทรีย์ - จมูก: เป็นใหญ่ในการดมกลิ่น (๔) ชิวหินทรีย์ - ลิ้น: เป็นใหญ่ในการลิ้มรส (๕) กายินทรีย์ - กาย : เป็นใหญ่ในการสัมผัส (โผฏฐัพพะ) (๖) มนินทรีย์ -ใจ : เป็นใหญ่ในการรู้ธรรมารมณ์ (เรื่องราวที่เข้ามาทางใจ)
[จ] นิวรณ์ ๕ = สิ่งที่กั้นจิตไม่ให้ก้าวหน้าในคุณธรรม, ธรรมที่กั้นจิตไม่ให้บรรลุคุณความดี, อกุศลธรรมที่ทำจิตให้เศร้าหมองและทำปัญญาให้อ่อนกำลัง ได้แก่
(๑) กามฉันทะ - ความพอใจในกาม, ความต้องการกามคุณ (๒) พยาบาท - ความคิดร้าย, ความขัดเคืองแค้นใจ (๓) ถีนมิทธะ - ความหดหู่และเซื่องซึม (๔) อุทธัจจกุกกุจจะ - ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ, ความกระวนกระวายกลุ้มกังวล (๕) วิจิกิจฉา - ความลังเลสงสัย
[ฉ] ฌาน = การเพ่ง, การเพ่งพินิจด้วยจิตที่เป็นสมาธิแน่วแน่
รูปฌาน ๑ - ๔ ได้แก่
(๑) ปฐมฌาน - ฌานที่ ๑ 
ภิกษุละนิวรณ์ ๕ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งใจ อันทําปัญญาให้ทุรพลได้แล้ว สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานมีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่
(๒) ทุติยฌาน - ฌานที่ ๒
มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะและเสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป
~ นามกาย = คือจิต และเจตสิกที่เกิดร่วมกัน รู้อารมณ์เดียวกัน ดับพร้อมกัน
(๓) ตติยฌาน - ฌานที่ ๓ 
บรรลุตติยฌาน ที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่าผู้ได้ฌานนี้ เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติอยู่เป็นสุข
(๔) จตุตถฌาน - ฌานที่ ๔
บรรลุจตุตถฌานไม่มีทุกข์ไม่มีสุข เพราะละสุข ละทุกข์ และดับโสมนัสโทมนัสก่อนๆ ได้มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่
[ช] ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ = ญาณเป็นเหตุระลึกขันธ์ที่อาศัยอยู่ในก่อนได้, ระลึกชาติได้
~ กัป, กัลป์ กาลกำหนด, กำหนดอายุของโลก, ระยะเวลายาวนานเหลือเกิน ที่กำหนดว่าโลกคือสกลจักรวาลประลัยครั้งหนึ่ง อุปมาว่า เปรียบเหมือนมีภูเขาศิลาล้วน กว้าง ยาว สูง ด้านละ ๑ โยชน์ ทุก ๑๐๐ ปี มีคนนำผ้าเนื้อละเอียดอย่างดีมาลูบครั้งหนึ่ง จนกว่าภูเขานั้นจะสึกหรอสิ้นไป กัปหนึ่งยาวนานกว่านั้น
กำหนดอายุของมนุษย์หรือสัตว์จำพวกนั้นๆ ในยุคนั้นๆ เรียกเต็มว่า ‘อายุกัป’ เช่นว่า อายุกัปของคนยุคนี้ ประมาณ ๑๐๐ ปี
~ สังวัฏฏกัป = กัปที่กำลังเสื่อมลง มี ๓ ได้แก่
(๑) เตโชสังวัฏฏกัป = คือกัปที่พินาศไปเพราะไฟ กาลนั้นไฟเผาผลาญทำลายตั้งแต่ชั้นอาภัสสรพรหมลงมา
(๒) อาโปสังวัฏฏกัป = คือกัปที่พินาศไปเพราะน้ำ กาลนั้นน้ำจะท่วมทำลายตั้งแต่ชั้นสุภกิณหพรหมลงมา
(๓) วาโยสังวัฏฏกัป = คือกัปที่พินาศไปเพราะลม ในกาลนั้น โลกย่อมถูกลมพัดให้กระจัดกระจายไป ภายใต้ตั้งแต่ชั้นเวหัปผลพรหมลงมา
โดยทั่วไปแล้วจะพินาศรวมกันทั้งแสนจักรวาล
~ วิวัฏฏกัป = กัปที่กำลังเจริญขึ้น
~ สังวัฏวิวัฏกัป = ช่วงเวลารวมที่โลกและจักรวาลมีการพินาศ (สังวัฏฏะ) และเจริญขึ้นใหม่ (วิวัฏฏะ) เป็นวัฏจักรยาวนานนับไม่ถ้วน (อสงไขย) ซึ่งประกอบด้วย ๔ ช่วงเวลาหลักคือ โลกกำลังพินาศ, โลกพินาศแล้ว, โลกกำลังเจริญ, และโลกเจริญเต็มที่ รวมกันเป็น ๑ มหากัป
[ซ] จุตูปปาตญาณ = ญาณกำหนดรู้จุติและอุบัติแห่งสัตว์ทั้งหลาย อันเป็นไปตามกรรม, เห็นการเวียนว่ายตายเกิดของสัตว์ทั้งหลาย เรียกอีกอย่างว่า ทิพพจักขุญาณ
[ฌ] อาสวักขยญาณ = ญาณหยั่งรู้ในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย, ความรู้ที่ทำให้สิ้นอาสวะ, ความตรัสรู้
~ กิเลส ๑๐ = คือ สภาพที่เศร้าหมอง ซึ่งเมื่อเกิดกับจิตขณะใด ก็จะปรุงแต่งให้จิตและเจตสิกที่เกิดร่วมกันในขณะนั้น เศร้าหมองเป็นอกุศลไปด้วย มี ๑๐ อย่าง คือ (๑)โมหะ - ความหลง ความไม่รู้ (๒) อหิริกะ - ความไม่ละอายที่จะเป็นอกุศล (๓) อโนตตัปปะ - ความไม่เกรงที่จะเป็นอกุศล (๔) อุทธัจจะ - ความไม่สงบ (๕) โลภะ - ความติดข้อง (๖) มานะ - ความสำคัญตน (๗) ทิฏฐิ - ความเห็นผิด (๘)โทสะ - ความขุ่นเคือง (๙) วิจิกิจฉา - ความลังเลสงสัยในสภาพธรรม และ (๑๐) ถีนะ - สภาพที่ปรุงแต่งจิตให้หดหู่ ซบเซา
~ อุปกิเลส ๑๖ = คือ กิเลสที่มีกำลังมาก ซึ่งแสดงอาการปรากฏออกมาอย่างชัดเจน เช่น ความลบหลู่คุณของท่านผู้มีคุณ ความแข่งดี ความโกรธ ความผูกโกรธ ความริษยา ความตระหนี่ มี ๑๖ อย่าง ได้แก่
(๑) อภิชฌาวิสมโลภะ - โลภะที่มีกำลังกว่าปกติ คือความเพ่งเล็งสมบัติผู้อื่น (๒) ถัมภะ -หัวดื้อ (๓) สารัมภะ - แข่งดี (๔) มานะ - ถือตัว (๕) อติมานะ - ดูหมิ่นท่าน (๖) มทะ - มัวเมา ย่อมละได้ด้วยอรหัตตมรรค (๗) พยาปาทะ - ความพยาบาท (๘) โกธะ - ความโกรธ (๙) อุปนาหะ - ความผูกโกรธไว้ (๑๐) ปมาทะ - เลินเล่อ ย่อมละด้วยอนาคามิมรรค (๑๑) มักขะ - ลบหลู่คุณท่าน (๑๒) ปลาสะ - ตีเสมอ (๑๓) อิสสา - ความริษยา (๑๔) มัจฉริยะ -ตระหนี่ (๑๕) มายา (มารยา, เจ้าเล่บห์ (๑๖) สาเถยยะ -โอ้อวด ย่อมละด้วยโสดาปัตติมรรค

 

ธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดย คนเรียนไพร

แผ่นดินทอง แผ่นดินธรรม

     เกิดเหตุโศก นาฎกรรม ช้ำทั่วไทย
พิบัติภัย สงคราม ทรามหนักหนา
สารพัด สร้างเดือดร้อน ชาวโลกา
ทั่วทิศา สาปแช่ง ทุกแห่งไป
     โลกสับสน อลวน เพราะคนชั่ว
ประพฤติตัว เลวทราม ตามสมัย
ทั้งรุกราน สร้างระกำ ทำร้ายใจ
หวังเป็นใหญ่ ในแดนดิน ถิ่นโลกา
     กรีฑาทัพ เข้าทำลาย หลายประเทศ
เป็นต้นเหตุ กลียุค ทุกทิศา
โลกระอุ ไร้สุขสม ทุกชีวา
พสุธา ร้อนรุ่ม ดั่งสุมไฟ
     แม้ต้นเหตุ เกิดใน ห่างไกลบ้าน
ยังเผาผลาญ รานรอน แสนอ่อนไหว
สุขสงบ สันติ ยังห่างไกล
ทั่วถิ่นไทย เรียกหา สามัคคี
     ร่วมฝ่าฟัน ปัญหา ไปพร้อมกัน
ความสุขสันต์ จักกำเนิด เกิดสุขศรี
รู้ประหยัด มัธยัสถ์ รู้พอดี
ปฐพี ไทยอยู่รอด อย่างปลอดภัย
     เป็นอู่ข้าว อู่น้ำ ค้ำชูโลก
ให้พ้นโศก สุขประชา สมาสัย
แผ่นดินทอง แผ่นดินธรรม เลิศล้ำไทย
โลกสดใส เพราะสยาม นามนิรันดร์

คนเรียนไพร
๒๐ มีนาคม ๒๕๖๙

(ต่อหน้า ๗/๙) ประมวลธรรม : ๖๗.กันทรกสูตร

(๒) อธิจิตตสิกขา = สิกขาคือจิตอันยิ่ง, อธิจิตอันเป็นข้อที่จะต้องศึกษา, ข้อปฏิบัติเพื่อการฝึกอบรมพัฒนาจิตใจให้มีสมาธิเป็นต้นอย่างสูง (กุศลจิตทั้งหลายจนถึงสมาบัติ ๘ เป็นจิต, ฌานสมาบัติที่เป็นบาทแห่งวิปัสสนา เป็นอธิจิต; แต่สมาบัติ ๘ นั้นแหละ ถ้าปฏิบัติด้วยความเข้าใจ มุ่งให้เป็นเครื่องหนุนนำออกจากวัฏฏะ ก็เป็นอธิจิต)
(๓) อธิปัญญาสิกขา = สิกขาคือปัญญาอันยิ่ง, อธิปัญญาอันเป็นข้อที่จะต้องศึกษา, ข้อปฏิบัติเพื่อการฝึกอบรมพัฒนาปัญญาอย่างสูง (ความรู้เข้าใจหลักเหตุผลถูกต้องอย่างสามัญ อันเป็นกัมมัสสกตาญาณคือความรู้จักว่าทุกคน เป็นเจ้าของแห่งกรรมของตน เป็นปัญญา, วิปัสสนาปัญญาที่กำหนดรู้ความจริงแห่งไตรลักษณ์ เป็นอธิปัญญา; แต่โดยนัยอย่างเพลา กัมมัสสกตาปัญญาที่โยงไปให้มองเห็นทุกข์ที่เนื่องด้วยวัฏฏะ หรือแม้กระทั่งความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้องในการระลึกถึงคุณพระรัตนตรัย ซึ่งจะเป็นปัจจัยหนุนให้ก้าวไปในมรรค ก็เป็นอธิปัญญา)
~ กัมมัสสกตาญาณ = ความรู้ถึงภาวะที่สัตว์ทั้งหลายมีกรรมเป็นของตน ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว, จัดเป็นปัญญาที่ถูกต้องในระดับสามัญ (ยังไม่เป็นอธิปัญญา) และเป็นโลกิยสัมมาทิฏฐิ;
~ ไตรลักษณ์ = ความจริงของสภาวธรรมทั้งหลาย ที่เป็นอย่างนั้นๆ ๓ ประการ ได้แก่
(๑) อนิจจตา - ความเป็นของไม่เที่ยง (๒) ทุกขตา - ความเป็นทุกข์หรือความเป็นของคงทนอยู่มิได้ (๓) อนัตตตา - ความเป็นของมิใช่ตัวตน
ลักษณะทั้ง ๓ นี้ มีแก่สิ่งทั้งหลายเป็นสามัญเสมอเหมือนกัน คือ ทุกอย่างที่เป็นธรรม ทั้งสังขตะคือสังขาร และอสังขตะคือวิสังขาร ล้วนมิใช่ตน ไม่เป็นอัตตา เสมอกันทั้งสิ้น
สิกขา ๓ นี้ นิยมเรียกว่า ไตรสิกขา และเรียกข้อย่อยทั้งสาม ง่ายๆ สั้นๆ ว่า ศีล สมาธิ ปัญญา
~ สาชีพ = แบบแผนแห่งความประพฤติที่ดี ทำให้มีชีวิตร่วมเป็นอันเดียวกัน ได้แก่ สิกขาบททั้งปวงที่พระพุทธเจ้าได้ทรงบัญญัติไว้ในพระวินัย อันทำให้ภิกษุทั้งหลายผู้มาจากถิ่นฐานชาติตระกูลต่างๆ กัน มามีความเป็นอยู่เสมอเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ได้แก่
(๑) ละการฆ่าสัตว์ เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางทัณฑะ วางศัสตรา มีความละอาย มีความเอ็นดู มีความกรุณา หวังประโยชน์แก่สัตว์ทั้งปวงอยู่ (๒) ละการลักทรัพย์ เว้นขาดจากการลักทรัพย์ รับแต่ของที่เขาให้ ต้องการแต่ของที่เขาให้ ไม่ประพฤติตนเป็นขโมย เป็นผู้สะอาดอยู่ (๓) ละกรรมเป็นข้าศึกแก่พรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ ประพฤติห่างไกล เว้นจากเมถุนอันเป็นกิจของชาวบ้าน (๔) ละการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูดเท็จ พูดแต่คําจริง ดํารงคําสัตย์มีถ้อยคําเป็นหลักฐาน ควรเชื่อได้ ไม่พูดลวงโลก (๕) ละคําส่อเสียด เว้นขาดจากคําส่อเสียด; ฟังจากข้างนี้แล้วไม่ไปบอกข้างโน้น เพื่อให้คนหมู่นี้แตกร้าวกัน หรือฟังจากข้างโน้นแล้วไม่มาบอกข้างนี้เพื่อให้คนหมู่โน้นแตกร้าวกัน; สมานคนที่แตกร้าวกันแล้วบ้าง ส่งเสริมคนที่พร้อมเพรียงกันแล้วบ้าง ชอบคนผู้พร้อมเพรียงกัน; ยินดีในคนผู้พร้อมเพรียงกัน เพลิดเพลินในคนผู้พร้อมเพรียงกัน กล่าวแต่คําที่ทําให้คนพร้อมเพรียงกัน (๖) ละคําหยาบ; เว้นขาดจากคําหยาบ; กล่าวแต่คําที่ไม่มีโทษ เพราะหู ชวนให้รัก จับใจ (๗) ละคําเพ้อเจ้อ; เว้นขาดจากคําเพ้อเจ้อ; พูดถูกกาล; พูดแต่คําที่เป็นจริง; พูดอิงอรรถ; พูดอิงธรรม; พูดอิงวินัย; พูดแต่คําที่มีหลักฐาน มีที่อ้าง มีที่กําหนด ประกอบด้วยประโยชน์โดยกาลอันควร (๘) เว้นขาดจากการพรากพืชคามและภูตคาม (๙) ฉันหนเดียว เว้นการฉันในราตรี งดการฉันในเวลาวิกาล (๑๐) เว้นขาดจากการฟ้อนรํา ขับร้อง ประโคมดนตรี และการเล่นอันเป็นข้าศึกแก่กุศล (๑๑) เว้นขาดจากการทัดทรง ประดับและตกแต่งร่างกายด้วยดอกไม้ของหอม และเครื่องประเทืองผิว อันเป็นฐานแห่งการแต่งตัว (๑๒) เว้นขาดจากการนั่งนอนบนที่นั่งที่นอนอันสูงใหญ่ (๑๓) เว้นขาดจากการรับทองและเงิน (๑๔) เว้นขาดจากการรับธัญญาหารดิบ (๑๕) เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ (๑๖) เว้นขาดจากการรับสตรีและกุมารี (๑๗) เว้นขาดจากการรับทาสีและทาส (๑๘) เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ (๑๙) เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร (๒๐) เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา (๒๑) เว้นขาดจากการรับไร่นาและที่ดิน (๒๒) เว้นขาดจากการประกอบทูตกรรมและการรับใช้ (๒๓) เว้นขาดจากการซื้อการขาย (๒๔) เว้นขาดจากการฉ้อโกงด้วยตาชั่ง; การโกงด้วยของปลอม และการโกงด้วยเครื่องตวงวัด (๒๕) เว้นขาดจากการรับสินบน; การล่อลวง และการตลบตะแลง (๒๖) เว้นขาดจากการตัด; การฆ่า; การจองจํา; การตีชิง; การปล้นและกรรโชก
~ นิมิต = การกำหนดเครื่องหมายให้เกิดกิเลส หมายถึง ส่วนหยาบที่เป็นรูปร่าง สัณฐาน ความหมายที่จิตคิดถึงสภาพธรรมที่ปรากฏทางตา ทางหู ทางจมูก ทางลิ้น ทางกาย ทางใจ เช่น เห็น เป็นผู้หญิงหรือผู้ชาย เป็นโต๊ะ เก้าอี้ ได้ยินเสียง ผู้หญิงหรือผู้ชาย ได้กลิ่นดอกไม้ ลิ้มรสเป็ดไก่ ถูกต้องสัมผัสสำลี
~ อนุพยัญชนะ = ส่วนละเอียดที่ทำให้กิเลสปรากฏ หมายถึง ส่วนละเอียดของรูปร่าง สัณฐาน หรือ ความหมาย ที่จิตคิดถึงจากสภาพธรรมที่ปรากฏทางตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เช่นปาก คอ คิ้ว คาง ริ้วรอยของใบหน้าที่เป็นส่วนละเอียดของร่างกาย หรือส่วนปลีกย่อยของวัตถุสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ทำให้กิเลสเกิดขึ้น