ธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดย คนเรียนไพร

ขุมทรัพย์

     โลกใบนี้ มีเรื่องแปลก ไว้บอกเล่า
เป็นเรื่องราว สืบสาน นานสมัย
บรรพชน หวงแหน ดินแดนไพร
รักษาไว้ ให้ลูกหลาน สานชีวัน
     เป็นสมบัติ มากค่า มหาคุณ
ใช้เป็นทุน ทำกิน ถิ่นไพรสัณฑ์
ทั้งพืชสวน ไร่นา ป่าอรัญ
สุขมหันต์ สร้างสมดุล หนุนนำใจ
     ในแดนดิน ท้องถิ่น ธรรมชาติ
บริสุทธิ์ สะอาด ปราศเงื่อนไข
เขียวขจี สัตว์วนา ถิ่นกว้างไกล
สุขสดใส ขุมทรัพย์ นับอนันต์
     เป็นสมบัติ ของชาติ ประกาศก้อง
ไทยทั้งผอง ค้องร่วมแรง อย่างแข็งขัน
ทุรชน ห้อมล้อม พร้อมประจัน
ร่วมฝ่าฟัน สมบัติไทย ไพรยืนยง

คนเรียนไพร
๒๙ มกราคม ๒๕๖๙

อภิธรรมปิฎก : ๑๖.วิภังค์ : อิทธิปาทวิภังค์ (แจกอิทธิบาท)

เกตุมดีฉันท์ ๒๑/โคลงสามสุภาพ

    ๑.นมะน้อมสิหนา............................"พระภควา"ชู
"โคตมะ"ตรัสรู้....................................ซิดนุตนเผย

    ๒.เปรยทรงพระเมตตา....................กรุณาสอนสั่งแท้
สาวก,ชนเรียนแล้................................ทุกข์สิ้นหรรษา

    ๓.ก็วิภังค์เจาะความ.........................ตติยะสามพา
"สุตฯ"อธิบายคณา...............................คติพระสูตรเผย

    ๔.เปรย"พระอภิธรรมฯ"....................จำแนกโลกุตต์แล้
จดจ่อ"ปัญหา"แปล้..............................ตอบพร้อมความแฉ

    ๕.ภว"สุตฯ"วิเศษ..............................เจาะขณะเทศน์แล
สี่"อธิปาท"แนะแน่................................ลุชนะเสร็จหมาย

    ๖.แรกกราย"ฉันทสมาธิ์"...................พาจิตสงบมั่นแท้
"ปธานฯ"กอปรพากเพียรแล้..................ไม่ทิ้งสัมมา- วายามะ

    ๗.ผิพระสงฆ์สิครัน............................กมละมั่นนา
ฉันทะซิใหญ่สมาธิ์................................หทยะหนึ่งหนา

    ๘.พา"จิตระวังบาป.............................ราบคาบมิเกิดได้"
"เพียรจิตตัดบาป"ไซร้............................เกิดแล้วหมดไป

    ๙.พิระ"ฉันทะ"ด้น...............................ประลุกุศลใส
เร่งเจาะกุศลคระไล................................พหุทวีแฉ

    ๑๐.สองแล "วิริยสมาธิ์".......................พา"ปธานสังฯ"ร่วมพร้อม
เพียรยิ่งสมาธิ์จิตน้อม.............................หนึ่งแท้จิตเผย

    ๑๑.พิระฉันทะดั้น...............................หทยะมั่นเอย
 "ป้องอกุศลเฉลย...................................นิรอุบัติ"แล

    ๑๒.แล"ละบาปเกิดมา.........................หมดลงหนา"ดับแป้ว
เพียรก่อกรรมดีแผ้ว...............................เกิดแล้วดำรง

    ๑๓.ประลุเพียรกุศล............................หทยะดลบ่ง
จิตพิระมั่นยะยง.....................................อติกุศลเผย

    ๑๔.เปรย"วิริยะ"หนา..........................."สัมมาวาฯ"จิตเน้น
บากบั่นขยันเฟ้น.....................................จิตตั้งใจทำ

    ๑๕.และสมาธิ์ลุดิ่ง...............................ก็ฐิตินิ่งหนำ
จิตเจาะพลังสิย้ำ.....................................และประลุสัมส์มาธิ์ฯ

    ๑๖.คราปธานสังขาร...........................พานใจเพียรแน่แล้ว
เรียก"สัมมาวาฯ"แผ้ว...............................ไม่ทิ้งเพียรแฉ

    ๑๗.ภวสามก็จิตต์ฯ...............................สมถะชิดแล
กับลุ"ปธานฯ"สิแผ่...................................ประลุเจริญธรรม

    ๑๘.กระทำนามขันธ์.............................ครันถึงสำเร็จแล้
ทำ"จิตสมาธิ์"แปล้....................................หนึ่งพร้อมอารมณ์

    ๑๙."พิระฉันทะ"จิต...............................ซิธุวะชิดสม
จิตเจาะมุมั่นระดม...................................."หินะพิทักษ์เกิด"

    ๒๐.ตะเพิดอกุศลธรรม.........................มิกระทำเกิดได้
"พึงก่อกุศลธรรมไซร้".............................."เร่งย้ำ"กุศล ทวี

    ๒๑.ก็พระธรรมฉะนี้..............................จะภวชี้ยล
"จิต"กะ"มโน"ผล......................................ก็ดุจะ"วิญญาณ"

    ๒๒.พาน"สมาธิ์"คำ...............................ทำจิตคงมั่นตั้ง
มิส่ายซัดคงยั้ง........................................มั่นแล้วสัมมา- สมาธิ์

(ต่อหน้า ๑๐/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

(๑๑) สัมมัปปธาน ๔ ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดพร้อมกับจิต
(๑๒) สัมมัปปธาน ๔ ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเป็นไปตามจิต
(๑๓) สัมมัปปธาน ๔ เป็นภายนอก (๑๔) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอุปาทายรูป
~ อุปาทายรูป = คือ รูป ๒๔
ก.ปสาทรูป ๕ = รูปที่เป็นประสาทสำหรับรับอารมณ์ 
(๑๔.๑) จักขุ - ตา (๑๔.๒) โสตะ - หู (๑๔.๓) ฆานะ - จมูก (๑๔.๔) ชิวหา - ลิ้น (๑๔.๕) กาย
ข. โคจรรูป หรือ วิสัยรูป ๕ = รูปที่เป็นอารมณ์หรือแดนรับรู้ของอินทรีย์
(๑๔.๖) รูปะ - รูป (๑๔.๗) สัททะ - เสียง (๑๔.๘) คันธะ - กลิ่น (๑๔.๙) รสะ - รส
ค. ภาวรูป ๒ = รูปที่เป็นภาวะแห่งเพศ
(๑๔.๑๐) อิตถัตตะ, อิตถินทรีย์ - ความเป็นหญิง (๑๔.๑๑) ปุริสัตตะ, ปุริสินทรีย์ - ความเป็นชาย
ง. หทัยรูป ๑ = รูป คือ หทัย
(๑๔.๑๒) หทัยวัตถุ - ที่ตั้งแห่งใจ, หัวใจ
จ. ชีวิตรูป ๑ = รูปที่เป็นชีวิต (๑๔.๑๓) ชีวิตินทรีย์ - อินทรีย์คือชีวิต
ฉ. อาหารรูป ๑ = รูปคืออาหาร (๑๔.๑๔) กวฬิงการาหาร - อาหารคือคำข้าว, อาหารที่กิน
ช. ปริจเฉทรูป ๑ = รูปที่กำหนดเพศ
(๑๔.๑๕) อากาสธาตุ - สภาวะคือช่องว่าง
ญ. วิญญัติรูป ๒ = รูป คือการเคลื่อนไหวให้รู้ความหมาย
(๑๔.๑๖) กายวิญญัติ - การเคลื่อนไหวให้รู้ความหมายด้วยกาย
(๑๔.๑๗) วจีวิญญัติ - การเคลื่อนไหวให้รู้ความหมายด้วยวาจา
ฎ. วิการรูป ๕ = รูปคืออาการที่ดัดแปลงทำให้แปลกให้พิเศษได้ (๑๔.๑๘) รูปัสสะ ลหุตา - ความเบา
(๑๔.๑๙) รูปัสสะ มุทุตา - ความอ่อนสลวย
(๑๔.๒๐) รูปัสสะ กัมมัญญตา - ความควรแก่การงาน, ใช้การได้
ฏ. ลักขณรูป ๔ = รูปคือลักษณะหรืออาการเป็นเครื่องกำหนด (๑๔.๒๑) รูปัสสะ อุปจยะ - ความก่อตัวหรือเติบขึ้น
(๑๔.๒๒) รูปัสสะ สันตติ - ความสืบต่อ
(๑๔.๒๓) รูปัสสะ ชรตา - ความทรุดโทรม
(๑๔.๒๔) รูปัสสะ อนิจจตา - ความปรวนแปรแตกสลาย   
(๑๕) สัมมัปปธาน ๔ กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ
[ฉ] อุปาทานาโคจฉกาทิวิสัชนา = คำตอบด้านอุปาทาน
(๑) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอุปาทาน ฯลฯ; ไม่เป็นกิเลส ฯลฯ (๒) สัมมัปปธาน ๔ ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓ (๓) สัมมัปปธาน ๔ ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓ (๔) สัมมัปปธาน ๔ ที่มีวิตกก็มี ที่ไม่มีวิตกก็มี (๕) สัมมัปปธาน ๔ ที่มีวิจารก็มี ที่ไม่มีวิจารก็มี (๖) สัมมัปปธาน ๔ ที่มีปีติก็มี ที่ไม่มีปีติก็มี (๗) สัมมัปปธาน ๔ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยปีติก็มี (~ สหรคต =ไปด้วยกัน)
(๘) สัมมัปปธาน ๔ ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยสุขก็มี (๙) สัมมัปปธาน ๔ ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี
(๑๐) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นกามาวจร (๑๑) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นรูปาวจร (๑๒) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอรูปาวจร (๑๓) สัมมัปปธาน ๔ ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๑๔) สัมมัปปธาน ๔ เป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ (๑๕) สัมมัปปธาน ๔ ให้ผลแน่นอน (๑๖) สัมมัปปธาน ๔ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า (๑๗) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้
ปัญหาปุจฉกะ จบ
สัมมัปปธานวิภังค์ จบบริบูรณ์

(ต่อหน้า ๙/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

[ง] อาสวโคจฉกวิสัชนา = คำตอบด้านกิเลส
(๑) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอาสวะ (๒) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ (๓) สัมมัปปธาน ๔ วิปปยุตจากอาสวะ (๔) สัมมัปปธาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ; หรือเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ (๕) สัมมัปปธาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ; หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ (๖) สัมมัปปธาน ๔ วิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ
[จ] สัญโญชนโคจฉกาทิวิสัชนา = คำตอบเรื่อง "สัญโญชน์ ๑๐" หรือกิเลสที่ผูกสัตว์ไว้ในภพภูมิต่างๆ
(๑) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นสังโยชน์ ฯลฯ; ไม่เป็นคันถะ ฯลฯ; ไม่เป็นโอฆะ ฯลฯ ;ไม่เป็นโยคะ ฯลฯ; ไม่เป็นนิวรณ์ ฯลฯ; ไม่เป็นปรามาส ฯลฯ;
~ สังโยชน์ = กิเลสที่ผูกมัดใจสัตว์, เป็นธรรมที่มัดสัตว์ไว้กับทุกข์ มี ๑๐ อย่าง คือ
ก. โอรัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ได้แก่
(๑.๑) สักกายทิฏฐิ - ความเห็นว่าเป็นตัวของตน (๑.๒) วิจิกิจฉา - ความลังเลสงสัย (๑.๓) สีลัพพตปรามาส - ความถือมั่นศีลพรต (๑.๔) กามราคะ - ความติดใจในกามคุณ (๑.๕) ปฏิฆะ - ความกระทบกระทั่งในใจ
ข. อุทธัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องสูง ๕ ได้แก่
(๑.๖) รูปราคะ - ความติดใจในรูปธรรมอันประณีต (๑.๗) อรูปราคะ - ความติดใจในอรูปธรรม (๑.๘) มานะ - ความถือว่าตัวเป็นนั่นเป็นนี่ (๑.๙) อุทธัจจะ - ความฟุ้งซ่าน (๑.๑๐) อวิชชา - ความไม่รู้จริง
-> พระโสดาบัน ละสังโยชน์ ๓ ข้อต้นได้,
-> พระสกิทาคามี ทำสังโยชน์ข้อ ๔ และ ๕ ให้เบาบางลงด้วย,
-> พระอนาคามี ละสังโยชน์ ๕ ข้อต้นได้หมด,
-> พระอรหันต์ ละสังโยชน์ทั้ง ๑๐ ข้อ
~ คันถะ = มีความหมายว่า ผูกมัดหรือทำให้เป็นปม หรือหมายความว่า เป็นห่วงที่ร้อยรัดไว้ในระหว่าง จุติ-ปฏิสนธิ ให้เกิดก่อต่อเนื่องกันไม่ให้พ้นไปจากวัฏฏทุกข์ได้ คันถะมี ๔ ประการ คือ
(๑.๑) อภิชฌากายคันถะ - ผูกมัดอยู่กับความยินดี ชอบใจ (๑.๒) พยาปาทกายคันถะ - ผูกมัดอยู่กับความโกรธ จนถึงกับคิดปองร้าย (๑.๓) สีลัพพตปรามาสกายคันถะ - ผูกมัดอยู่ในความชอบใจในการปฏิบัติที่ผิดว่า ปฏิบัติอย่างนี้แหละเป็นทางให้พ้นทุกข์ โดยเข้าใจว่าเป็นการถูกต้องแล้วชอบแล้ว แต่ถ้าหากว่ามีผู้รู้แนะนำสั่งสอนทางที่ถูกต้องให้ ก็สามารถกลับใจได้ (๑.๔) อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ - ผูกมัดอยู่ในความชอบใจในการปฏิบัติที่ผิด แต่ว่ารุนแรงมั่นคงแน่วแน่นมากกว่าในข้อ ๓ นอกจากนั้นแล้วยังดูหมิ่นและเหยียบย่ำ ทับถมวาทะ หรือมติของผู้อื่นด้วย ถึงแม้ว่าจะมีผู้รู้มาชี้แจงแสดงเหตุผลในทางที่ถูกที่ชอบประการใดๆ ก็ไม่ยอมกลับใจได้เลย
~โอฆะ ๔ = สภาวะอันเป็นดุจกระแสน้ำหลากท่วมใจสัตว์, กิเลสดุจน้ำท่วมพาผู้ตกไปให้พินาศ ได้แก่ กาโมฆะ - กาม; ภโวฆะ - ภพ; ทิฏโฐฆะ - ทิฏฐิ; อวิชโชฆะ - อวิชชา
~โยคะ ๔ = คือ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในวัฏฏะ หรือ ผูกตรึงไว้ ประกอบสัตว์ไว้ไม่ให้ผละไป หรือไม่ให้หลุดไปจากวัฏฏะได้ มีด้วยกัน ๔ ประเภท
(๑.๑) กามโยคะ - คือ โลภะ ที่มีความยินดีพอใจ ติดข้อง ใน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ (๑.๒) ภวโยคะ - คือ โลภะที่มีความยินดีพอใจ ในภพ ในขันธ์ (๑.๓) ทิฏฐิโยคะ (ทิฎฐิ) - คือ ความเห็นผิด (๑.๔) อวิชชาโยคะ (อวิชชา) - คือ ความไม่รู้ อันเป็นกิเลสที่ตรึงไว้ ไม่ให้พ้นจากสังสารวัฏฏ์
~ นิวรณ์ ๕ = สิ่งที่กั้นจิตไม่ให้ก้าวหน้าในคุณธรรม, ธรรมที่กั้นจิตไม่ให้บรรลุคุณความดี, อกุศลธรรมที่ทำจิตให้เศร้าหมองและทำปัญญาให้อ่อนกำลัง ได้แก่
(๑.๑) กามฉันทะ - ความพอใจในกาม, ความต้องการกามคุณ (๑.๒) พยาบาท - ความคิดร้าย, ความขัดเคืองแค้นใจ (๑.๓) ถีนมิทธะ - ความหดหู่และเซื่องซึม (๑.๔) อุทธัจจกุกกุจจะ - ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ, ความกระวนกระวายกลุ้มกังวล (๑.๕) วิจิกิจฉา - ความลังเลสงสัย
~ ปรามาส = หมายถึง สีลัพพตปรามาส ซึ่งคือความหลงยึดมั่นในศีลและวัตรปฏิบัติอย่างงมงายโดยไม่เข้าใจความหมายที่แท้จริง หรือยึดถือด้วยความอยากได้ผลทางโลก
(๒) สัมมัปปธาน ๔ รับรู้อารมณ์ได้ (๓) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นจิต (๔) สัมมัปปธาน ๔ เป็นเจตสิก (๕) สัมมัปปธาน ๔ สัมปยุตด้วยจิต (๖) สัมมัปปธาน ๔ ระคนกับจิต (๗) สัมมัปปธาน ๔ มีจิตเป็นสมุฏฐาน (๘) สัมมัปปธาน ๔ เกิดพร้อมกับจิต (๙) สัมมัปปธาน ๔ เป็นไปตามจิต (๑๐) สัมมัปปธาน ๔ ระคนกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน