ประมวลธรรม : ๗๐.โปตลิยสูตร (ว่าด้วยโปตลิยคฤหบดี)

ภัททกฉันท์ ๒๒/โคลงสามสุภาพ

    ๑.น้อมอภิวาทพระพุทธ์ฯ...............................ประลุวรุตม์ซิโข
พระอรหันต์สิ"โพ-.............................................ธิ"ดนุองค์

    ๒.ทรงเมตตาสอนธรรม.................................นำชน,สงฆ์มุ่งรู้
"อริยสัจ"กู้........................................................ทุกข์สิ้นหมดพา เลิกเกิด

    ๓.ครา ณ สมัยพระพุทธ์ฯ...............................ศยณะรุดซิกล้า
ลุปุระ"อาปณาฯ"................................................พหิคระไล

    ๔.อรุณไวพุทธองค์........................................ตรงบิณฑบาตรแล้
เดินสู่"อาปาฯ"แท้...............................................เสร็จแล้วประสงค์ พนาไพร

    ๕."โปตลิฯ"มุ่งสิรุด..........................................อริยะพุทธองค์
ตริภณะเชิญเจาะบ่ง...........................................คฤหบ์ดี

    ๖.ทีแรก"โปต์ลิฯ"โกรธ....................................ทรงขานโลดเรียกแท้
"คฤหบดี"แล้......................................................ครบแล้วรอบสาม เฉยแล

    ๗.โปตลิฯน้อยหทัย.........................................วจนะไม่เหมาะความ
ขณะพระพุทธะปราม..........................................กิริยะเผย

    ๘.พุทธองค์เปรยอาการ..................................."เพศ"กรานของท่านพร้อม
เหมือน"คฤหบ์ดี"น้อม..........................................แน่แล้วคระไล

    ๙."โปตลิฯ"ตอบวจี...........................................ตะขณะนี้มิใช่
เพราะนิร"รวย"ไสว..............................................เจาะภว"จน"

    ๑๐.ยล"โปตลิฯ"ตอบเอย..................................เปรยการงานเลิกแล้ว
"ทางโลก,โวหาร"แคล้ว........................................ตัดทิ้งครันเผย

    ๑๑.โคตมะพุทธเจ้า.........................................วจนะ"เขา"ซิเอย
ก็กิจะงานสิเอ่ย...................................................มละไฉน

    ๑๒.ไว"โปตลิฯ"ทูล...........................................ทรัพย์พิบูลย์ยกให้
ผองบุตรรับหมดไซร้............................................กิจพร้อม"โวหาร" ตัดแล

    ๑๓."โคตมพุทธะฯ"โข.......................................ตริมละโวฯซิพาน
"อริยะ,โลก"เจาะขาน...........................................จะนิรเหมือน

    ๑๔.โปตลิฯเตือนโวหาร....................................พานอริยะต่างแล้
กับโลกภายนอกแท้.............................................เด่นน้อมใดแฉ

    ๑๕."พุทธะฯ"เจาะตรัสพระธรรม.......................ลิมละหนึ่งซิยล
ก็ภวแปดสิแน่......................................................ภิทะสลาย

    ๑๖.กราย"ปาณาติบาท"...................................ฆาตมิทำห่างเร้า
ลัก"อทินฯ"คอยเฝ้า.............................................ผ่องให้จากเขา

    ๑๗."เท็จ"จะละได้ก็ชัด.....................................วจนะสัตย์ซิเพรา
ตริ"ปิสุณาฯ"ละเบา.............................................."วทะมิเสียด"

    ๑๘."โลภ"เบียดเพราะกำหนัด...........................ชัดรตีเลิกแท้
"โกรธ"จากนินทา"แล้..........................................ฆ่าเน้นนินทา

    ๑๙."แค้นเพราะริโกรธ"ละโฉด.........................มละพิโรธสิซา
"กิริยะหมิ่นละ"หนา.............................................เจาะนิรหยาม

    ๒๐.ความพุทธองค์แจก....................................จำแนกโดยย่อแล้
"คฤหบ์ดี"ขอแท้..................................................แยกพร้อมพิศดาร

    ๒๑.ความสิละเอียดพระพุทธ์ฯ..........................วจนะรุดประทาน
ก็ภว"ปาณะฯ"ขาน...............................................ละ,มิพิฆาต

    ๒๒.พยาบาทอาศัย.........................................."สังโยชน์ไวเครื่องกั้น"
ผูกมัดสัตว์วนดั้น.................................................เร่งแท้ตัดพลัน

(ต่อหน้า ๓๓/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

(๑๕.๓) กุศลธรรมที่เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม และ กุศลธรรมที่ไม่ใช่จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม อาศัยกุศลธรรมที่เป็น จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
(๑๕.๔) กุศลธรรมที่เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม อาศัย กุศลธรรมที่ไม่ใช่จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุ ปัจจัย
(๑๕.๕) กุศลธรรมที่เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม อาศัย กุศลธรรมที่เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม และกุศลธรรมที่ไม่ใช่ จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย
(๑๖) อัปปมัญญา ๔ เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานสหภู
~ จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานสหภู = ธรรมเจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดร่วมกับจิต
(๑๗) อัปปมัญญา ๔ เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานานุปริวัตติ
~ จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานานุปริวัตติ = คือ    ธรรมเจือกับจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดคล้อยตามจิต
(๑๘) อัปปมัญญา ๔ เป็นพาหิระ
~ พาหิระ = ธรรมภายนอก
(๑๙) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนอุปาทา
~ โนอุปาทา = ธรรมไม่อาศัยมหาภูตรูปเกิด
(๒๐) อัปปมัญญา ๔ เป็นอุปาทินนะก็มี; เป็นอนุปาทินนะก็มี
~ อุปาทินนะ = ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหา ทิฏฐิเข้ายึดครอง
~ อนุปาทินนะ = ธรรมอันเจตนากรรมที่สัมปยุตด้วยตัณหา ทิฏฐิ ไม่เข้ายึดครอง
(๒๑) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนอุปาทานะ ฯลฯ
~ โนอุปาทานะ = ธรรมไม่เป็นอุปาทาน
(๒๒) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนกิเลสะ ฯลฯ
~ โนกิเลสะ = ธรรมไม่เป็นกิเลส
[ช] ปิฏฐิทุกวิสัชนา
(๑) อัปปมัญญา ๔ เป็นนทัสสเนนปหาตัพพะ
~ นทัสสเนนปหาตัพพะ = ธรรมอันโสดาปัตติมรรคไม่ประหาณ
(๒) อัปปมัญญา ๔ เป็นนภาวนายปหาตัพพะ
~ นภาวนายปหาตัพพะ = ธรรมอันมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่ประหาณ
(๓) อัปปมัญญา ๔ เป็นนทัสสเนนปหาตัพพเหตุกะ
~ นทัสสเนนปหาตัพพเหตุกะ = ธรรมไม่มีสัมปยุตตเหตุอันโสดาปัตติมรรคจะประหาณ                                            
(๔) อัปปมัญญา ๔ เป็นนภาวนายปหาตัพพเหตุกะ
~ นภาวนายปหาตัพพเหตุกะ = ธรรมไม่มีสัมปยุตตเหตุอันมรรคเบื้องสูง ๓ จะประหาณ
(๕) อัปปมัญญา ๓ เป็นสวิตักกะก็มี; เป็นอวิตักกะก็มี
~ สวิตักกะ = ธรรมมีวิตก
~ อวิตักกะ = ธรรมไม่มีวิตก
(๖) อุเบกขา เป็นอวิตักกะ = ไม่มีวิตก
(๗) อัปปมัญญา ๓ เป็นสวิจาระก็มี; เป็นอวิจาระก็มี
~ สวิจาระ = ธรรมมีวิจาร         
~ อวิจาระ = ธรรมไม่มีวิจาร
(๘) อุเบกขา เป็นอวิจาระ = ไม่มีวิจาร
(๙) อัปปมัญญา ๓ เป็นสัปปีติกะก็มี; เป็นอัปปีติกะก็มี
~ สัปปีติกะ = ธรรมมีปีติ
 ~ อัปปีติกะ = ธรรมไม่มีปีติ
(๑๐) อุเบกขา เป็นอัปปีติกะ
(๑๑) อัปปมัญญา ๓ เป็นปีติสหคตะก็มี; เป็นนปีติสหคตะก็มี
~ ปีติสหคตะ = ธรรมสหรคตด้วยปีติ
~ นปีติสหคตะ = ธรรมไม่สหรคตด้วยปีติ
(๑๒) อุเบกขาเป็น นปีติสหคตะ
(๑๓) อัปปมัญญา ๓ เป็นสุขสหคตะ
~ สุขสหตตะ = ธรรมสหรคตด้วยสุขเวทนา    
(๑๔) อุเบกขาเป็น นสุขสหคตะ
~ นสุขสหคตะ = ธรรมไม่สหรคตด้วยสุขเวทนา
(๑๕) อุเบกขาเป็น อุเปกขาสหคตะ
~ อุเปกขาสหคตะ = ธรรมสหรคตด้วยอุเบกขาเวทนา
(๑๖) อัปปมัญญา ๓ เป็น นอุเปกขาสหคตะ
~ นอุเปกขาสหคตะ = ธรรมไม่สหรคตด้วยอุเบกขาเวทนา
(๑๗) อัปปมัญญา ๔ เป็น นกามาวจร
~ นกามาวจร = ธรรมไม่เป็นกามาวจร
(๑๘) อัปปมัญญา ๔ เป็น รูปาวจร
~ รูปาวจร = ธรรมเป็นรูปาวจร   
(๑๙) อัปปมัญญา ๔ เป็น นอรูปาวจร
~ นอรูปาวจร = ธรรมไม่เป็นอรูปาวจร
(๒๐) อัปปมัญญา ๔ เป็น ปริยาปันนะ
~ ปริยาปันนะ = ธรรม คือสิ่งที่นับเนื่องในวัฏฏะ" หรือ "สิ่งที่อยู่ในภูมิ ๓ (กามภูมิ, รูปภูมิ, อรูปภูมิ) ได้แก่ จิต เจตสิก และรูปที่ยังเป็นโลกิยะ ท่องเที่ยวอยู่ในวัฏสงสาร ไม่ใช่โลกุตตรธรรมหรือนิพพาน  
(๒๑) อัปปมัญญา ๔ เป็น อนิยยานิกะ
~ อนิยยานิกะ = ธรรมไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารวัฏ
(๒๒) อัปปมัญญา ๔ เป็น อนิยตะ
~ อนิยตะ = ธรรมให้ผลไม่แน่นอน
(๒๓) อัปปมัญญา ๔ เป็นสอุตตระ
~ สอุตตระ = ธรรมมีธรรมอื่นยิ่งกว่า        
(๒๔) อัปปมัญญา ๔ เป็น อรณะ
~ อรณะ = ธรรมไม่เกิดกับกิเลสฉะนี้แล
ปัญหาปุจฉกะจบ
อัปปมัญญาวิภังค์ จบบริบูรณ์

(ต่อหน้า ๓๒/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

(๗) อัปปมัญญา ๔ เป็นสารัมมณะ
~ สารัมมณะ = ธรรมมีอารมณ์  คือ สิ่งที่จิตรู้ เช่น เสียงปรากฏเวลาที่จิตได้ยินเสียงนั้น เสียงนั้นเป็นอารมณ์ เป็นปัจจัยหนึ่งของจิตที่เกิดขึ้นได้ยินเสียง
(๘) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนจิตตะ
~ โนจิตตะ = ธรรมไม่เป็นจิต
~ จิตเป็นสภาพธรรมที่เป็นใหญ่ เป็นประธานในการรู้อารมณ์ (สิ่งที่ถูกจิตรู้) เช่น การได้ยิน เป็นต้น
(๙) อัปปมัญญา ๔ เป็นเจตสิกะ
~ เจตสิกะ = เจตสิกเป็นนามธรรมที่ไม่ใช่จิต แต่เกิดร่วมกับจิตแล้วก็ดับพร้อมกับจิต เจตสิก ได้แก่ โลภะ โทสะ เป็นต้น
(๑๐) อัปปมัญญา ๔ เป็นจิตตสัมปยุต
~ จิตตสัมปยุต = จิตที่ประกอบทั่วพร้อม หมายถึง จิตที่ประกอบด้วยเจตสิกที่เด่น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้จิตดวงนี้แตกต่างจากจิตดวงอื่นๆ สัมปยุตตจิตมี ๕ ประเภท ได้แก่
(๑๐.๑) ทิฏฐิคตสัมปยุตต์ = คือ โลภมูลจิต ๔ ดวงที่มีทิฏฐิเจตสิกเกิดร่วมด้วย (๑๐.๒) ปฏิฆสัมปยุตต์ = คือ โทสมูลจิต ๒ ดวงที่มีโทสเจตสิกเกิดร่วมด้วย
(๑๐.๓) วิจิกิจฉาสัมปยุตต์ = คือ โมหมูลจิตที่มีวิจิกิจฉาเจตสิกเกิดร่วมด้วย (๑๐.๔) อุทธัจจสัมปยุตต์ = คือ โมหมูลจิตที่มีอุทธัจจเจตสิกเกิดร่วมด้วย (๑๐.๕) ญาณสัมปยุตต์ = คือ โสภณจิต ๔๗ ดวงที่มีปัญญาเจตสิกเกิดร่วมด้วย
(๑๑) อัปปมัญญา ๔ เป็น จิตตสังสัฏฐะ
~ จิตตสังสัฏฐะ = คือ ธรรมเจือกับจิต หมายถึงสภาวะที่ธรรมอื่น (เจตสิก) เข้าไป คลุกเคล้า ปนเป หรือประกอบร่วมกับจิต เป็นความสัมพันธ์ของการเกิดขึ้นร่วมกันระหว่างจิตและเจตสิก โดยเฉพาะในบริบทของ "จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม" ที่หมายถึงธรรมที่เกิดร่วมกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน (ต้นเหตุ)
(๑๒) อัปปมัญญา ๔ เป็นจิตตสมุฏฐานะ
~ จิตตสมุฏฐานะ= หรือ จิตตชรูป คือ รูปที่เกิดขึ้นโดยมีจิตเป็นสมุฏฐานหรือเป็นตัวการสั่งการ เป็นรูปที่ไม่ได้เกิดจากกรรม อาหาร หรืออุตุ (ความเย็น/ร้อน) โดยตรง แต่เกิดจากการเคลื่อนไหวหรือความรู้สึกทางกายที่สั่งการโดยจิต  ๑๕ รูป เช่น การเดิน ยืน นอน พูด การหายใจ หรืออารมณ์ที่ทำให้เกิดเหงื่อ
ธรรมที่ก่อตั้งให้เกิดรูปแล้วมี ๔ สมุฏฐาน คือ
(๑๒.๑) กรรม เป็นสมุฏฐานให้เกิดรูป รูปใดที่เกิดเพราะกรรมเป็นสมุฏฐาน รูปนั้นชื่อว่า “กัมมชรูป”
(๑๒.๒) จิตเป็นสมุฏฐานให้เกิดรูป รูปใดที่เกิดเพราะจิตเป็นสมุฏฐาน รูปนั้นชื่อว่า “จิตตชรูป” ถ้าได้ยินคำว่าจิตตชรูปที่ไหน ให้ทราบได้ว่า รูปประเภทนี้
ต้องเกิดเพราะจิตเป็นสมุฏฐานเกิดเพราะกรรมไม่ได้ เกิดเพราะสมุฏฐานอื่นไม่ได้เลย รูปแต่ละรูปต้องมีแต่ละสมุฏฐาน คือ รูปหนึ่งก็มีสมุฏฐานหนึ่ง จะมีทั้ง ๔ สมุฏฐานไม่ได้
(๑๒.๓) และนอกจากนั้นก็มีอุตุ ความเย็นความร้อนเป็นปัจจัยให้รูปเกิดขึ้น เป็นสมุฏฐานให้รูปเกิดขึ้นด้วย เพราะฉะนั้นรูปใดเกิดจากอุตุ คือ ความเย็นความร้อน รูปนั้นชื่อว่า “อุตุชรูป”
(๑๒.๔) และอีกสมุฏฐานหนึ่งคืออาหาร ได้แก่อาหารที่เรารับประทานเข้าไปทุกวันๆ เป็นสมุฏฐานก่อตั้งให้เกิดรูปด้วย รูปใดที่เกิดเพราะอาหาร รูปนั้นชื่อว่า “อาหารชรูป”
(๑๓) อัปปมัญญา ๔ เป็นจิตตสหภู
~ จิตตสหภู = ธรรมเกิดร่วมกับจิต
(๑๔) อัปปมัญญา ๔ เป็นจิตตานุปริวัตติ
~ จิตตานุปริวัตติ = คือ สภาวธรรมหรือองค์ธรรมที่เกิดร่วมกับจิตและคล้อยตามจิตไป โดยเกิดขึ้นพร้อมกัน ดับพร้อมกัน มีอารมณ์เดียวกัน และมีที่อาศัยเดียวกันกับจิต (สหชาตธรรม) ซึ่งได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ รวมถึงกายวิญญัติและวจีวิญญัติ (การเคลื่อนไหวทางกายและวาจา)
(๑๕) อัปปมัญญา ๔ เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานะ
~ จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานะ =    ธรรมเจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน
เกิดขึ้นด้วยปัจจัย ๕ แบบ ได้แก่
(๑๕.๑) กุศลธรรมที่เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม อาศัยกุศลธรรมที่เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุ ปัจจัย (๑๕.๒) กุศลธรรมที่ไม่ใช่จิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม อาศัยกุศลธรรมที่เป็นจิตตสังสัฏฐสมุฏฐานธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุ ปัจจัย

 

ธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดย คนเรียนไพร

สิ่งแวดล้อมโลก

     ทุกชีวิต ล้วนพึ่งพา สิ่งแวดล้อม
โปรดถนอม รักษาไว้ ให้ลูกหลาน
คุณภาพ ชีวิต จิตชื่นบาน
สุขสำราญ เปรมปรีดิ์ ดีทั่วไทย
     รู้รักษา สมดุล หนุนชีวัน
ร่วมฝ่าฟัน คงไว้ ให้สดใส
วัฒนา นิเวศ เขตพงไพร
ให้ยิ่งใหญ่ สมค่า มหาชน
     พัฒนา อย่างยั่งยืน ทุกถิ่นที่
ตามวิถี งดงาม อร่ามผล
คือเป้าหมาย ร่วมกัน บันดาลดล
สุขกมล ไม่หยุดยั้ง ทั้งโลกา
     ร่วมปกปัก รักษา พนาไพร
ทั่วถิ่นไทย เชิดชู รู้รักษา
สิ่งแวดล้อม โอบเอื้อ เพื่อประชา
ทุกทิวา ราตรี ไม่มีคลาย

คนเรียนไพร
๕ มิถุนายน ๒๕๖๙
หมายเหตุ ๕ มิถุนายน วันสิ่งแวดล้อมโลก

(ต่อหน้า ๓๑/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

(๕) อัปปมัญญา ๔ เป็นอรูป
(๖) อัปปมัญญา ๔ เป็นโลกิยะ (๗) อัปปมัญญา ๔ เป็นเกนจิวิญเญยยะ; เป็นเกนจินวิญเญยยะ
~ เกนจิวิญเญยยะ = คือ สภาวธรรมหรือสภาพจิตที่จิตบางดวงพึงรู้ได้
~ เกนจินวิญเญยยะ = สภาวธรรมที่จิตบางดวงรู้ไม่ได้
[จ] อาสวโคจฉกวิสัชนา
(๑) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนอาสวะ
~ โนอาสวะ = สภาวธรรมที่ไม่เป็นอาสวะ
(๒) อัปปมัญญา ๔ เป็นสาสวะ
~ สาสวะ =เป็นไปกับด้วยอาสวะ, ประกอบด้วยอาสวะ, ยังมีอาสวะ, เป็นโลกิยะ
(๓) อัปปมัญญา ๔ เป็นอาสววิปปยุต
~ อาสววิปปยุต = คือ สภาวธรรมหรือจิต/เจตสิกที่ไม่ประกอบด้วยกิเลสเครื่องหมักดอง (อาสวะ ๔ : กาม, ภพ, ทิฏฐิ, อวิชชา) ได้แก่ กุศลจิตทุกระดับ, อกุศลจิตบางชนิด, วิบากจิต, กิริยาจิต และที่สำคัญที่สุดคือ โลกุตตรธรรม (มรรค ๔, ผล ๔, นิพพาน) ซึ่งหลุดพ้นจากอาสวะโดยเด็ดขาด
(๔) อัปปมัญญา ๔ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวสาสวะ; แต่เป็นสาสวโนอาสวะ
~ อาสวสาสวะ = เป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ
~ สาสวโนอาสวะ = เป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ
(๕) อัปปมัญญา ๔ กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอาสวอาสวสัมปยุต; แม้เป็นอาสวสัมปยุตตโนอาสวะ
~ อาสวอาสวสัมปยุต = คือ สภาวธรรมในทางอกุศลที่เป็นกิเลสเครื่องหมักดอง (อาสวะ) และเกิดร่วมกับกิเลสที่หมักดองจิตด้วย คือ อกุศลจิตที่สัมปยุต (เกิดร่วม/ประกอบ) กับอาสวะทั้ง ๔ (กาม, ภพ, ทิฏฐิ, อวิชชา)
~ อาสวสัมปยุตตโนอาสวะ = คือ สภาวธรรม (จิตและเจตสิก) ที่ประกอบด้วยกิเลสอันหมักดอง (อาสวะ) แต่ตัวสภาวธรรมนั้นไม่ใช่ตัวอาสวะเอง หมายถึง อกุศลจิตและเจตสิกที่ถูกกิเลสย้อม แต่ตัวมันไม่ได้เป็นตัวกิเลสที่ไหลซึม
(๖) อัปปมัญญา ๔ เป็นอาสววิปปยุตตสาสวะ
~ อาสววิปปยุตตสาสวะ = คือ "สภาวธรรมที่ไม่ได้เกิดร่วมกับอาสวกิเลส แต่ยังเป็นอารมณ์ (เป็นที่ตั้ง) ให้กิเลสเกิดขึ้นได้
[ฉ] สัญโญชนโคจฉกาทิวิสัชนา
(๑) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนสัญโญชนะ ฯลฯ
~ โนสัญโญชนะ = "ธรรมที่ไม่ใช่สังโยชน์" หรือสภาวธรรมที่ไม่เป็นเครื่องกักขังเหนี่ยวรั้งสัตว์ไว้ในวัฏสงสาร
(๒) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนคันถะ ฯลฯ
~ โนคันถะ =สภาวธรรมที่ ไม่ใช่เครื่องร้อยรัด หรือธรรมที่ไม่ใช่ "คันถะ"
(๓) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนโอฆะ ฯลฯ
~โนโอฆะ = ธรรมที่ไม่เป็นโอฆะ
~ โอฆะ = ห้วงนํ้า หมายถึงกิเลสที่ท่วมทับจิตใจของหมู่สัตว์ มี ๔ อย่าง คือ (๑. กาโมฆะ = โอฆะ คือ กาม; ๒. ภโวฆะ = โอฆะ คือ ภพ; ๓. ทิฏโฐฆะ = โอฆะ คือ ทิฐิ; ๔. อวิชโชฆะ = โอฆะ คือ อวิชชา)
(๔) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนโยคะ ฯลฯ
~ โนโยคะ = ธรรมที่มิใช่โยคะ
~ โยคะ = กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในวัฏฏะ หรือ ผูกตรึงไว้ ประกอบสัตว์ไว้ไม่ให้ผละไป หรือไม่ให้หลุดไปจากวัฏฏะได้ มีด้วยกัน ๔ ประเภทคือ
(๔.๑) กามโยคะ คือ โลภะ - ที่มีความยินดีพอใจ ติดข้อง ใน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันเป็นกิเลสที่ผูกตรึงไว้ ไม่ให้พ้นจากสังสารวัฏฏ์ (๔.๒) ภวโยคะ - คือ โลภะที่มีความยินดีพอใจ ในภพ ในขันธ์ (๔.๓) ทิฏฐิโยคะ (ทิฎฐิ) - คือ ความเห็นผิด อันเป็นกิเลสที่ตรึงไว้ ไม่ให้พ้นจากสังสารวัฏฏ์ (๔.๔) อวิชชาโยคะ (อวิชชา) - คือ ความไม่รู้ อันเป็นกิเลสที่ตรึงไว้ ไม่ให้พ้นจากสังสารวัฏฏ์
(๕) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนนีวรณะ ฯลฯ
~ โนนีวรณะ= ธรรมที่ไม่เป็น นิวรณ์
~ นีวรณะ = นิวรณ์, คือ สิ่งที่ขัดขวางจิตไม่ให้ก้าวหน้าในคุณธรรม, มีอกุศลธรรมที่กดทับจิต ปิดกั้นปัญญา มี ๕ อย่าง คือ (๕.๑) กามฉันท์ - พอใจใฝ่กามคุณ (๕.๒) พยาบาท - แค้นเคืองคิดร้ายเขา (๕.๓) ถีนมิทธะ - หดหู่ซึมเซา (๕.๔) อุทธัจจกุกกุจจะ - ฟุ้งซ่านรำคาญใจ (๕.๕) วิจิกิจฉา - ลังเลสงสัย
(๖) อัปปมัญญา ๔ เป็นโนปรามาสะ ฯลฯ
~ โนปรามาสะ = ธรรมที่ไม่เป็น ปรามาส
~ ปรามาสะ = คือ การลูบคลำธรรมะอันกิดจากการยึดถือ(ตัวบุคคล)  หรือก็คือเชื่อด้วยความเกรงกลัวนั้นเอง

(ต่อหน้า ๓๐/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

(๒๑) อัปปมัญญา ๔ เป็นพหิทธารัมมณะ
~ พหิทธารัมมณะ = คืออารมณ์หรือสิ่งที่จิตรับรู้ภายนอกตนเอง
(๒๒) อัปปมัญญา ๔ เป็นอนิทัสสนอัปปฏิฆะ
~ อนิทัสสนอัปปฏิฆะ = คือ รูปที่มองไม่เห็นด้วยตาและกระทบไม่ได้ด้วยประสาทสัมผัสทั้ง ๕ จัดเป็น สุขุมรูป ๑๖ (รูปที่ละเอียด) ซึ่งรับรู้ได้ทางใจหรือมโนทวารเท่านั้น เช่น จิตตสมุฏฐานรูป (รูปที่เกิดจากจิต), กฏัตตารูป (รูปที่เกิดจากกรรม)
ทุกมาติกาววิสัชนา
[ค] เหตุโคจฉกวิสัชนา
(๑) เมตตา เป็นเหตุ
~ เหตุ = ได้แก่ธรรม ๖ ประเภท คือ โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะ อโทสะ อโมหะ
(๒) อัปปมัญญา ๓ เป็นนเหตุ
~ นเหตุ = คือสภาพธรรมที่ไม่ได้ทำหน้าที่เป็นรากเหง้า (มูล) แห่งความดีหรือความชั่ว
(๓) อัปปมัญญา ๔ เป็นสเหตุกะ
~ สเหตุกะ = คือ ธรรมที่มีเหตุเกิดร่วมด้วย โดยหมายถึงจิตและเจตสิกที่ประกอบพร้อมด้วยเหตุ ๖ ประการ ได้แก่ โลภะ, โทสะ, โมหะ, อโลภะ, อโทสะ หรือ อโมหะ (ปัญญา) เกิดร่วมอยู่ด้วย
(๔) อัปปมัญญา ๔ เป็นเหตุสัมปยุต
~ เหตุสัมปยุต = คือ การประกอบพร้อมกันของนามธรรม (จิตและเจตสิก) ที่เกิดขึ้นร่วมกัน ดับพร้อมกัน รู้อารมณ์เดียวกัน และเกิดที่วัตถุเดียวกันอย่างกลมกลืน
(๕) เมตตาเป็น เหตุสเหตุกะ
~ สเหตุกะ =ธรรมที่มีเหตุเกิดร่วมด้วย ได้แก่สเหตุกจิต ๗๑ และเจตสิกที่ประกอบ ในชีวิตประจำวันของเราขณะใดที่จิตเห็น ได้ยิน เป็นต้น
(๖) อัปปมัญญา ๓ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุสเหตุกะ; แต่เป็นสเหตุกนเหตุ
~ สเหตุกนเหตุ = คือ สภาพธรรม (จิตและเจตสิก) ที่ไม่ใช่เหตุโดยตัวมันเอง (นเหตุ) แต่มีความเป็นเหตุ (เหตุเจตสิก ๖) เกิดร่วมด้วย เรียกอีกอย่างว่า "สเหตุกจิต" หรือจิตที่มีเหตุประกอบ เช่น โลภมูลจิต ที่มีโลภะและโมหะเกิดร่วมด้วย ซึ่งต่างจาก อเหตุกจิต ที่ไม่มีเหตุประกอบเลย
(๗) เมตตาเป็น เหตุเหตุสัมปยุต
~ เหตุเหตุสัมปยุต = คือ สภาวธรรมที่เป็นทั้ง “เหตุ” และ “สัมปยุตด้วยเหตุ” ในเวลาเดียวกัน
(๘) อัปปมัญญา ๓ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุเหตุสัมปยุต; แต่เป็นเหตุสัมปยุตตนเหตุ
~ เหตุสัมปยุตตนเหตุ = ธรรมที่เป็นเหตุและประกอบกับเหตุ
(๙) อัปปมัญญา ๓ เป็นนเหตุสเหตุกะ
~ นเหตุสเหตุกะ = คือสภาพธรรมที่ "ไม่ใช่เหตุ" (นเหตุ) แต่ "มีเหตุเกิดร่วมด้วย" (สเหตุกะ) ส่วนใหญ่หมายถึง จิตและเจตสิก (ยกเว้นเหตุเจตสิก ๖) ที่ต้องอาศัยเหตุเจตสิกประกอบ เพื่อให้จิตนั้นเกิดขึ้นและดำเนินไปได้ เช่น โลภมูลจิต หรือ โทสมูลจิต ที่มีโมหะเกิดร่วมด้วย
(๑๐) เมตตากล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นนเหตุสเหตุกะ; แม้เป็นนเหตุอเหตุกะ
~ นเหตุอเหตุกะ = คือ สภาพธรรม (จิตและเจตสิก) ที่ไม่ใช่เหตุ (นเหตุ) และเป็นธรรมที่ไม่มีเหตุ ๖ (โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะ อโทส อโมหะ) เกิดร่วมด้วยเลย
[ง] จูฬันตรทุกวิสัชนา
(๑) อัปปมัญญา ๔ เป็นสัปปัจจยะ
~ สัปปัจจยะ = หมายถึง ปฏิจจสมุปบาท หรือกฎอิทัปปัจจยตา ซึ่งคือความจริงที่ว่า "สิ่งทั้งหลายอาศัยกันและกันจึงเกิดขึ้น" เป็นกฎแห่งเหตุและผลที่อธิบายว่าทุกข์เกิดจากการมีปัจจัยต่อเนื่องกัน ๑๒ ประการ
(๒) อัปปมัญญา ๔ เป็นสังขตะ
~ สังขตะ = สิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง, สิ่งที่เกิดจากเหตุปัจจัยรวมกันแล้วแต่งขึ้น หรือสิ่งที่มีความเกิด-ตั้งอยู่-ดับไป (สังขารทุกอย่าง ยกเว้นนิพพาน) ซึ่งเป็นสิ่งไม่เที่ยง ไม่ใช่ตัวตน ตรงข้ามกับ อสังขตะ (นิพพาน)
(๓) อัปปมัญญา ๔ เป็นอนิทัสสนะ
~ อนิทัสสนะ = ธรรมชาติที่มองไม่เห็นด้วยตา (จักขุวิญญาณ) โดยมักใช้คู่กับ "อนิทัสสนอัปปฏิฆรูป" (รูปที่มองไม่เห็นและกระทบไม่ได้) เช่น จิต หรือนิพพาน
(๔) อัปปมัญญา ๔ เป็นอัปปฏิฆะ
~ อัปปฏิฆะ = แปลว่า ไม่ระคายใจ, ไม่เคืองใจ, ไม่คับแค้นใจ เป็นสภาวะจิตที่สงบ ไม่โกรธ หรือไม่มีความขัดเคือง (ปฏิฆะ) เกิดขึ้น เป็นสภาพจิตที่ห่างไกลจากความขุ่นมัวทางอารมณ์

(ต่อหน้า ๒๙/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

(๑๓) อัปปมัญญา ๔ เป็น อาจยคามีก็มี เป็นเนวาจยคามินาปจยคามีก็มี
~ อาจยคามี = ธรรมที่นำไปสู่การสะสมกิเลส หรือ ธรรมที่ทำให้ยังต้องกลับมาเกิดในกามโลกอีก
~ เนวาจยคามินาปจยคามี = คือธรรมที่ไม่เป็นเหตุให้จุติปฏิสนธิ (ไม่นำไปสู่การเกิดใหม่) และไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน (ไม่ได้เป็นวิปัสสนาญาณหรือมรรคผลโดยตรง) จัดเป็นส่วนหนึ่งใน อาจยคามิติกะ หมายถึงธรรมที่เป็นอัพยากฤต (สภาวะที่เป็นกลาง ไม่ใช่กุศลหรืออกุศล) เช่น ผลจิต ๔, กิริยาจิต ๒๐ หรือรูปธรรมต่างๆ
(๑๔) อัปปมัญญา ๔ เป็นเนวเสกขานาเสกขะ
~ เนวเสกขานาเสกขะ = คือสภาวธรรมที่ไม่ใช่ทั้งของอริยบุคคลผู้ยังต้องศึกษา (เสกขะ) และไม่ใช่ของพระอรหันต์ผู้ไม่ต้องศึกษาแล้ว (อเสกขะ) เป็นหมวดธรรมในพระอภิธรรม (เสกขติกะ) ที่จัดเป็นธรรมประเภทกลางๆ เช่น จิตเจตสิกทั่วไป รูป หรือนิพพาน
(๑๕) อัปปมัญญา ๔ เป็นมหัคคตะ; กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นปริตตารัมมณะ; แม้เป็นมหัคคตารัมมณะ; แม้เป็นอัปปมาณารัมมณะ
~ มหัคคตะ = คือ สภาพธรรมที่ถึงความยิ่งใหญ่ หรือจิตที่ขยายใหญ่ขึ้น (รูปาวจรจิตและอรูปาวจรจิต) ได้แก่ ฌานจิตและเจตสิกที่ประกอบ เป็นจิตระดับสูงกว่ากามาวจรจิต (จิตทั่วไป) สามารถข่มกิเลสด้วยอำนาจสมาธิ (วิกขัมภนวิมุตติ) ไม่รับอารมณ์ทางตา หู จมูก ลิ้น กาย แต่รับอารมณ์บัญญัติหรือธรรมารมณ์ที่สงบ
~ ปริตตารัมมณะ =ปริตตารมณ์ คือ "อารมณ์ที่มีกำลังอ่อน" หรืออารมณ์เล็กน้อยที่กามธรรม (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส) ปรากฏแก่จิตเพียงชั่วคราว ทำให้วิถีจิตเกิดขึ้นรับอารมณ์ได้ไม่เต็มที่ ไม่ชัดเจนเท่ามหันตารมณ์ และไม่ถึงขั้นที่ชวนจิต (จิตที่กุศลหรืออกุศล) จะเกิดขึ้นได้ ทำให้รู้เพียงแว่วๆ หรือไหวๆ
~ มหัคคตารัมมณะ =มหัคคตารมณ์ คือ อารมณ์ที่ยิ่งใหญ่หรืออารมณ์ของฌานจิต ซึ่งเป็นอารมณ์ที่ประณีตกว่ากามารมณ์ทั่วไป ได้แก่ รูปฌานและอรูปฌานที่ถึงความเป็นใหญ่ สามารถระงับกิเลสได้ชั่วคราว
~ อัปปมาณารัมมณะ = อารมณ์ที่หาประมาณมิได้ จัดเป็นอารมณ์ที่กว้างขวางอันเป็นนิพพาน หรือผลอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นกับจิตขั้นสูง มักเกี่ยวข้องกับการแผ่เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา (อัปปมัญญา) ให้กับสัตว์ทั้งหลายโดยไม่มีขีดจำกัด
(๑๖) อัปปมัญญา ๔ เป็นมัชฌิมะ
~ มัชฌิมะ = ทางกลางๆ
(๑๗) อัปปมัญญา ๔ เป็นอนิยตะ; กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นมัคคารัมมณะ; แม้เป็นมัคคเหตุกะ; แม้เป็นมัคคาธิปติ
~ อนิยตะ =ไม่แน่นอน
~ มัคคารัมมณะ = จิตหรือเจตสิกที่มีอริยมรรคมีองค์ ๘ (มัคคจิต) เป็นอารมณ์ ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงที่พระเสขะหรืออเสขะ (ผู้บรรลุธรรม) กำลังพิจารณา (ปัจจเวกขณญาณ) ถึงมรรคที่ผ่านไปแล้ว
~ มัคคเหตุกะ = สภาวะที่มีมรรคเป็นเหตุ หรือการมีมรรคเป็นตัวนำในการส่งผล
~ มัคคาธิปติ = คือ ธรรมมีมรรคเป็นอธิบดี ในสภาวะธรรมที่มรรคมีองค์ ๘ ทำหน้าที่เป็นประธานหลักในการครอบงำ นำพาจิตไปสู่การบรรลุมรรคผลนิพพาน
(๑๘) อัปปมัญญา ๔ เป็นอุปปันนะก็มี; เป็นอนุปปันนะก็มี; เป็นอุปปาทีก็มี
~ อุปปันนะ = "สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว" หรือ "ธรรมที่กำลังปรากฏอยู่ในขณะนี้
~ อนุปปันนะ = "ยังไม่เกิดขึ้น" หรือ "ยังไม่บังเกิดขึ้น"
~ อุปปาที = การเกิดขึ้น
(๑๙) อัปปมัญญา ๔ เป็นอดีตก็มี; เป็นอนาคตก็มี; เป็นปัจจุบันก็มี; กล่าวไม่ได้ว่า แม้เป็นอตีตารัมมณะ; แม้เป็นอนาคตารัมมณะ; แม้เป็นปัจจุปันนารัมมณะ
~ อตีตารัมมณะ = อารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว หรือ อดีตารมณ์ คือสิ่งที่จิตยึดหน่วงไว้แต่ดับไปแล้ว
~ อนาคตารัมมณะ = อารมณ์ที่เป็นอนาคต คือ สิ่งที่ยังไม่เกิดขึ้น
~ ปัจจุปันนารัมมณะ = "ธรรมที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์
(๒๐) อัปปมัญญา ๔ เป็นอัชฌัตตะก็มี; เป็นพหิทธาก็มี; เป็นอัชฌัตตพหิทธาก็มี
~ อัชฌัตตะ = แปลว่า ภายใน, ข้างใน หมายถึง ธรรมที่เป็นไปภายในสันดานของตน หรือสิ่งที่เกิดขึ้นภายในร่างกายตนเอง เช่น อายตนะภายใน ๖ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) และ จิต,เจตสิกที่อยู่ในร่างกาย
~ พหิทธา = แปลว่า ภายนอก  มักใช้ในบริบทธรรมะ เช่น พหิทธาอายตนะ (อายตนะภายนอก ได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส อารมณ์)
~ อัชฌัตตพหิทธา = การพิจารณาธรรมหรืออารมณ์ที่เกิดขึ้นทั้งภายใน (อัชฌัตตะ - ขันธ์ของตน) และภายนอก (พหิทธา - ขันธ์ของคนอื่น/สิ่งแวดล้อม) ควบคู่กันไป มักใช้ในการเจริญสติปัฏฐานเพื่อเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปของธรรมตามจริง

(ต่อหน้า ๒๘/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

(๕) อัปปมัญญา ๔ เป็นอุปาทินนุปาทานิยะก็มี; เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี
~ อุปาทินนุปาทานิยะ = คือ สภาวธรรมที่ถูกยึดครองด้วยกรรม (อุปาทินนกะ) และเป็นอารมณ์ของอุปาทาน (อุปาทานิยะ)
~ อนุปาทินนุปาทานิยะ = คือ ธรรมที่ไม่ได้รับกรรมยึดครอง แต่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน (ความยึดติด) หมายถึง สิ่งภายนอก เช่น เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ หรือวัตถุสิ่งของต่างๆ ที่ไม่มีวิญญาณครอง ไม่ได้เกิดจากกรรมโดยตรง แต่เป็นสิ่งที่มนุษย์เข้าไปยึดติดถือมั่น
(๖) อัปปมัญญา ๔ เป็นอสังกิลิฏฐสังกิเลสิกะ
~ อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกะ = คือธรรมที่ไม่เศร้าหมอง แต่เป็นอารมณ์ของความเศร้าหมองได้  หมายถึง กุศลธรรมหรืออัพยากตธรรมที่บริสุทธิ์ในตัวเอง แต่ยังสามารถเป็นเหตุหรืออารมณ์ให้เกิดกิเลส เช่น ตัณหาหรือทิฏฐิ เข้ามายึดถือได้
~ อสังกิลิฏฐะ = คือ ธรรมที่ไม่เศร้าหมอง
~ สังกิเลสิกะ = ธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความเศร้าหมอง หรือสภาพธรรมสนับสนุนให้กิเลสเกิดขึ้นได้ง่าย เช่น ขันธ์ ๕ ที่ยังยึดติด, รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ที่น่าพอใจ
~ สังกิลิฏฐะ = คือ ธรรมที่เศร้าหมอง
~ กิเลสิกะ = คือ ธรรมอัน เป็นที่ตั้งแห่งความเศร้าหมอง
~ อสังกิเลสิกะ =คือ ธรรมอันไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเศร้าหมอง
~ อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม = ธรรมอันไม่เป็นที่ตั้งแห่งความเศร้าหมอง และ เป็น ธรรมที่ไม่เศร้าหมอง อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรม ซึ่งเป็นวิปาก จึงหมายถึง สามัญผล ๔ คือ ผลจิต ๔ ประการ คือ โสดาปัตติผล สกทาคามิผล อนาคามิผล อรหัตตผลจิต ซึ่งเป็นวิบากจิต เป็นธรรมที่ไม่เศร้าหมองด้วยกิเลส และ ไม่เป็นที่ตั้งยึดถือด้วยอำนาจกิเลส คือ โลภะ เลย
(๗) อัปปมัญญา ๓ เป็นสวิตักกสวิจาระก็มี; เป็นอวิตักกวิจารมัตตะก็มี; เป็นอวิตักกาวิจาระก็มี
~ สวิตักกสวิจาระ = สภาวธรรมที่ประกอบด้วยวิตก (ความตรึก) และวิจาร (ความตรอง/ประคองจิต) เป็นภาวะของจิตในระดับปฐมฌาน (ฌาน ๑) หรือจิตใจที่ยังมีความคิดนึกพิจารณาอารมณ์อยู่ ไม่ได้หยุดนิ่งสนิท
~ อวิตักกวิจารมัตตะ. = คือ สภาวะธรรมหรือระดับสมาธิที่ไม่มี "วิตก" (การตรึก) แต่ยังมี "วิจาร" (การประคองจิตอยู่ในอารมณ์) จัดเป็นความประณีตระดับที่สองของสมาธิ (ทุติยฌาน-ตติยฌานบางระดับ) หรือจิตในกามภูมิบางประเภทที่ประณีตกว่าสวิตักกสวิจาระ
~ อวิตักกาวิจาระ = สภาวะของจิตที่ "ไม่มีวิตก แต่ยังมีวิจาร" ซึ่งเป็นลำดับความละเอียดของจิตที่อยู่กึ่งกลางระหว่าง ปฐมฌาน (ฌานที่ ๑) และ ทุติยฌาน (ฌานที่ ๒) ตามการจัดลำดับแบบ ฌาน ๕ (ปัญจกนัย)
(๘ ) อุเบกขาเป็นอวิตักกาวิจาระ ไม่มีวิตก และ วิจาร
(๙) อัปปมัญญา ๓ เป็นปีติสหคตะก็มี; เป็นสุขสหคตะก็มี; เป็นอุเปกขาสหคตะก็มี; กล่าวไม่ได้ว่าเป็นปีติสหคตะก็มี
~ ปีติสหคตะ = คือ สภาวธรรมหรือจิตที่เกิดร่วมกับความอิ่มใจ (ปีติ) เป็นภาวะที่ความอิ่มใจ ความปลาบปลื้มใจ หรือความสุขใจเกิดขึ้นพร้อมกัน พบได้ใน กามาวจรโสมนัสสสหคตจิต (จิตที่โสมนัส) หรือจิตในระดับฌาน เช่น ฌานที่ ๑ และ ๒ ซึ่งจิตนี้จะมีลักษณะแช่มชื่น ปลื้มใจ ซาบซ่าน และเบาตัว
~ สุขสหคตะ = คือ สภาพธรรม (จิตหรือเจตสิก) ที่เกิดร่วมกับ สุขเวทนา (ความรู้สึกสบายกายหรือสบายใจ) เป็นการอธิบายลักษณะของจิตที่ประกอบด้วยโสมนัส (ความรู้สึกดีใจ) หรือสุขทางกาย โดยเฉพาะในจำพวกกามาวจรจิตหรือกุศลวิบากจิต
~ อุเปกขาสหคตะ = คือ จิตที่เกิดร่วมกับอุเบกขาเวทนา (ความรู้สึกเฉยๆ ไม่สุขไม่ทุกข์) เป็นความรู้สึกกลางๆ ไม่พอใจและไม่ยินร้าย เป็นลักษณะของวิบากจิต (ผลของกรรม) และกิริยาจิต ส่วนใหญ่มักปรากฏในอกุศลวิบากจิตและอเหตุกจิต
(๑๐) อุเบกขา เป็นอุเปกขาสหคตะ คือ จิตที่เกิดร่วมกับอุเบกขาเวทนา
(๑๑) อัปปมัญญา ๔ เป็นเนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพะ
~ เนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพะ = คือ "สภาวธรรมที่อันมรรค (โสดาปัตติมรรค) ไม่ได้ประหาณด้วยการเห็น และอันมรรคเบื้องสูง ๓ (สกทาคามิมรรค, อนาคามิมรรค, อรหัตตมรรค) ไม่ได้ประหาณด้วยการเจริญภาวนา" เป็นธรรมจำพวกที่ไม่ได้อยู่ในหมวดที่ต้องละด้วยวิปัสสนาญาณหรือมรรคภาวนาโดยตรง แต่เป็นธรรมประเภทกุศล หรืออัพยากตะ (กลางๆ)
(๑๒) อัปปมัญญา ๔ เป็นเนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกะ
~ เนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกะ = คือ อกุศลธรรมหรือสภาวธรรมที่มีเหตุอันต้องประหาณ (ละ) ด้วยมรรค ๔ (โสดาปัตติมรรคถึงอรหัตตมรรค) แบ่งเป็น ๒ ส่วน
->๑. ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกะ = ละด้วยการเห็น: โสดาปัตติมรรค
->๒. ภาวนายปหาตัพพเหตุกะ = ละด้วยการเจริญ: มรรคเบื้องบน ๓
~ ภาวนายปหาตัพพเหตุกะ = คือ ธรรมที่มีเหตุ (กิเลส) ซึ่งต้องประหาณ (ละ) ด้วย มรรคเบื้องสูง ๓ (สกทาคามิมรรค, อนาคามิมรรค, และอรหัตตมรรค)