(ต่อหน้า ๔๘/๖๘) อภิธรรมปิฎก :
๒๓.วิภังค์ : ญาณวิภังค์

(๒) คำว่า วิญญาณ ๕ มีวัตถุเป็นปัจจุบัน มีอารมณ์เป็นปัจจุบัน นั้น
-- คือ เมื่อวัตถุเกิดขึ้น เมื่ออารมณ์เกิดขึ้น วิญญาณ ๕ ก็เกิดขึ้น
~ วัตถุ = ประสาทตา หู จมูก ลิ้น กาย (เป็นรูปขันธ์) ที่กำลังทำงานอยู่
~ อารมณ์เกิดขึ้น = สิ่งที่เข้ามากระทบ เช่น เสียงมากระทบหู หรือรูปมากระทบตา ณ ขณะนั้น
(๓) คำว่า วิญญาณ ๕ มีวัตถุเกิดก่อน มีอารมณ์เกิดก่อนนั้น
-- คือ เมื่อวัตถุเกิดก่อน เมื่ออารมณ์เกิดก่อน วิญญาณ ๕ จึงเกิดขึ้น
(๔) คำว่า วิญญาณ ๕ มีวัตถุเป็นภายใน มีอารมณ์เป็นภายนอก นั้น
-- คือ วัตถุของวิญญาณ ๕ เป็นภายใน อารมณ์ของวิญญาณ ๕ เป็นภายนอก
~ วัตถุเป็นภายใน ="อายตนะภายใน" หรือ ประสาทสัมผัสทั้ง ๕ ของร่างกาย ซึ่งเป็นที่ตั้งให้วิญญาณอาศัยเกิด ได้แก่ (๔.๑) จักขุวัตถุ - ประสาทตา (๔.๒) โสตวัตถุ - ประสาทหู (๔.๓) ฆานวัตถุ - ประสาทจมูก (๔.๔) ชิวหาวัตถุ - ประสาทลิ้น (๔.๕) กายวัตถุ - ประสาทกาย (ผิวหนัง/เนื้อทั่วร่างกาย)
~ อารมณ์เป็นภายนอก ="อายตนะภายนอก" หรือสิ่งซึ่งอยู่ภายนอกตัวเรา เข้ามาปะทะกับประสาทสัมผัส ได้แก่ (๔.๖) รูปารมณ์ - รูปที่มากระทบตา (๔.๗) สัททารมณ์ - เสียงที่มากระทบหู (๔.๘) คันธารมณ์ - กลิ่นที่มากระทบจมูก (๔.๙) รสารมณ์ - รส ที่มากระทบลิ้น (๔.๑๐) โผฏฐัพพารมณ์ - สัมผัส (เย็น ร้อน อ่อน แข็ง) ที่มากระทบกาย ดังนั้น เมื่อประสาทสัมผัสภายในทำงานร่วมกับสิ่งเร้าภายนอก วิญญาณ ๕ จึงเกิดขึ้น เช่น "จักขุวิญญาณ" (การรู้แจ้งทางตา) เกิดขึ้นได้ เพราะอาศัย จักขุวัตถุ (ตา - เป็นภายใน) มารับ รูปารมณ์ (รูป - เป็นภายนอก) นั่นเอง
(๕) คำว่า วิญญาณ ๕ มีวัตถุยังไม่แตกดับ มีอารมณ์ยังไม่แตกดับ นั้น
-- คือ วิญญาณ ๕ เกิดขึ้น ในเมื่อวัตถุยังไม่แตกดับ ในเมื่ออารมณ์ยังไม่แตกดับ
(๖) คำว่า วิญญาณ ๕ มีวัตถุต่างกัน มีอารมณ์ต่างกัน นั้น
-- มีอธิบายว่า วัตถุและอารมณ์ของจักขุวิญญาณเป็นอย่างหนึ่ง
-- วัตถุและอารมณ์ของโสตวิญญาณเป็นอีกอย่างหนึ่ง
-- วัตถุและอารมณ์ของฆานวิญญาณเป็นอีกอย่างหนึ่ง
-- วัตถุและอารมณ์ของชิวหาวิญญาณเป็นอีกอย่างหนึ่ง
-- วัตถุและอารมณ์ของกายวิญญาณเป็นอีกอย่างหนึ่ง
(๗) คำว่า วิญญาณ ๕ ไม่เสวยอารมณ์ของกันและกัน นั้น
-- มีอธิบายว่า โสตวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของจักขุวิญญาณ แม้จักขุวิญญาณก็ย่อมไม่เสวยอารมณ์ของโสตวิญญาณ
-- ฆานวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของจักขุวิญญาณ แม้จักขุวิญญาณก็ย่อมไม่เสวยอารมณ์ของฆานวิญญาณ
-- ชิวหาวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของจักขุวิญญาณ แม้จักขุวิญญาณก็ย่อมไม่เสวยอารมณ์ของชิวหาวิญญาณ
-- กายวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของจักขุวิญญาณ แม้จักขุวิญญาณก็ย่อมไม่เสวยอารมณ์ของกายวิญญาณ
-- จักขุวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของโสตวิญญาณ ฯลฯ จักขุวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของฆานวิญญาณ ฯลฯ
-- จักขุวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของชิวหาวิญญาณ ฯลฯ
-- จักขุวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของกายวิญญาณ แม้กายวิญญาณก็ย่อมไม่เสวยอารมณ์ของจักขุวิญญาณ
-- โสตวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของกายวิญญาณ แม้กายวิญญาณก็ย่อมไม่เสวยอารมณ์ของโสตวิญญาณ
-- ฆานวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของกายวิญญาณ แม้กายวิญญาณก็ย่อมไม่เสวยอารมณ์ของฆานวิญญาณ
-- ชิวหาวิญญาณย่อมไม่เสวยอารมณ์ของกายวิญญาณ แม้กายวิญญาณก็ย่อมไม่เสวยอารมณ์ของชิวหาวิญญาณ
(๘) คำว่า วิญญาณ ๕ ไม่เกิด เพราะไม่พิจารณา นั้น
-- คือ เมื่อพิจารณาอารมณ์ วิญญาณ ๕ จึงเกิดขึ้น
(๙) คำว่า วิญญาณ ๕ ไม่เกิด เพราะไม่ทำไว้ในใจ นั้น
-- คือ เมื่อทำอารมณ์ไว้ในใจ วิญญาณ ๕ จึงเกิดขึ้น
(๑๐) คำว่า วิญญาณ ๕ จะเกิดขึ้นโดยไม่สับสนกันก็หาไม่ นั้น
-- คือ วิญญาณ ๕ ไม่เกิดขึ้นตามลำดับของกันและกัน
(๑๑) คำว่า วิญญาณ ๕ ไม่เกิดขึ้นพร้อมกัน นั้น
--คือ วิญญาณ ๕ ไม่เกิดขึ้นในขณะเดียวกัน
(๑๒) คำว่า วิญญาณ ๕ ไม่เกิดขึ้นต่อจากลำดับของกันและกัน นั้น
-- มีอธิบายว่า โสตวิญญาณย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับที่จักขุวิญญาณเกิด แม้จักขุวิญญาณก็ย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับที่โสตวิญญาณเกิด
-- ฆานวิญญาณย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับที่จักขุวิญญาณเกิด แม้จักขุวิญญาณก็ย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับที่ฆานวิญญาณเกิด
-- ชิวหาวิญญาณย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับที่จักขุวิญญาณเกิด แม้จักขุวิญญาณก็ย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับที่ชิวหาวิญญาณเกิด
-- กายวิญญาณย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับที่จักขุวิญญาณเกิด แม้จักขุวิญญาณก็ย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับที่กายวิญญาณเกิด
-- จักขุวิญญาณย่อมไม่เกิดต่อจากลำดับที่โสตวิญญาณเกิด ฯลฯ

(ต่อหน้า ๔๗/๖๘) อภิธรรมปิฎก :
๒๓.วิภังค์ : ญาณวิภังค์

-- เป็นโอฆนิยะทั้งนั้น ="ห้วงน้ำคือกิเลส" ที่ท่วมทับจิตใจของสรรพสัตว์ให้จมอยู่ในสังสารวัฏ หรือทำให้ดิ่งลงสู่ห้วงแห่งความทุกข์ ประกอบด้วย ๔ ประการ ดังนี้ (๑) กาโมฆะ - โอฆะคือกาม ได้แก่ กระแสน้ำคือความกำหนัด ความใคร่ ความอยากได้ในอารมณ์ต่างๆ (รูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส (๒) ภโวฆะ - โอฆะคือภพ ได้แก่ กระแสน้ำคือความอยากมีความเป็น ยึดติดในภพต่างๆ (ความอยากได้ อยากมี อยากเป็น) รวมถึงความยินดีในการได้ (๓) ฌานทิฏโฐฆะ (หรือ ทิฏโฆฆะ) - โอฆะคือทิฏฐิ ได้แก่ กระแสน้ำคือความเห็นผิด การยึดมั่นถือมั่นในความเชื่อ ลัทธิ ทฤษฎี หรือการยึดถือในตัวตน (๔) อวิชโชฆะ - โอฆะคืออวิชชา ได้แก่ กระแสน้ำคือความไม่รู้จริงในอริยสัจ ๔ เป็นต้นเหตุหลักที่ทำให้สรรพสัตว์หลงทาง
-- เป็นโยคนิยะทั้งนั้น = ธรรมที่ควรประกอบ หรือเป็นอารมณ์ของโยคะ/กิเลส หมายถึง ธรรมชาติของวิญญาณ ๕ เป็นสิ่งที่กิเลสประเภทโยคะ เครื่องผูกสัตว์ไว้ในภพ ได้แก่ (๑) กามโยคะ (๒) ภวโยคะ (๓) ทิฏฐโยคะ (๔) อวิชชาโยคะ เข้าไปยึดเกาะ ประกอบปรุง หรือทำให้เกิดความยินดียินร้าย
-- เป็นนีวรณิทั้งนั้น
-- เป็นปรามัฏฐะทั้งนั้น = สภาวธรรมที่ถูกยึดถือเป็นอารมณ์ของ กิเลส
-- เป็นอุปาทานิยะทั้งนั้น = สิ่งที่ถูกอุปาทานยึดมั่นถือมั่นได้ หรือเป็นที่ตั้งแห่งความยึดติด
-- เป็นสังกิเลสิกะทั้งนั้น = เป็นธรรมอันเป็นอารมณ์ของกิเลส โดยสภาวะของวิญญาณ ๕ เป็น สาสวะ (เป็นสภาพที่กิเลสอาศัยนอนเนื่องได้) และเป็น สัญโญชนิยะ (เป็นธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งเครื่องผูกมัดจิตใจ) เมื่อมีการเห็น ได้ยิน ได้กลิ่น ลิ้มรส และสัมผัส ที่เกิดขึ้นล้วนแล้วแต่เป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดความชอบ ความชัง หรือเกิดกิเลสขึ้นมาได้ง่ายนั่นเอง
-- เป็นอัพยากตะทั้งนั้น
-- เป็นสารัมมณะทั้งนั้น
-- เป็นอเจตสิกะทั้งนั้น
-- เป็นวิบากทั้งนั้น
-- เป็นอุปาทินนุปาทานิยะทั้งนั้น = คือ ธรรมที่กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิยึดถือว่าเป็นผล และเป็นอารมณ์ของอุปาทานได้
-- เป็นอสังกิสิฏฐสังกิเลสิกะทั้งนั้น = สภาพธรรมที่ไม่เศร้าหมองด้วยกิเลส แต่เป็นอารมณ์ของกิเลสได้ เนื่องจากวิญญาณทั้ง ๕ เป็น อเหตุกวิบากจิต (จิตที่เป็นผลของกรรม ไม่ประกอบด้วยเหตุหรือเจตสิกฝ่ายดี/ร้ายใดๆ ในขณะนั้น) ทำหน้าที่เพียง "รับรู้" สิ่งที่มากระทบเท่านั้น ไม่ได้ยินดียินร้ายหรือปรุงแต่งต่อ จึงเป็นสภาวะที่ไม่มีกิเลสเกิดขึ้นในขณะนั้น (ไม่เศร้าหมอง) แต่เมื่อรับรู้แล้ว กิเลสอาจเกิดขึ้นที่จิตดวงอื่นในภายหลังได้ (เป็นที่ตั้งแห่งความยึดติด)
--ไม่เป็นสวิตักกสวิจาระทั้งนั้น = เหตุผลที่วิญญาณ ๕ ไม่เป็นสวิตักกสวิจาร เพราะวิญญาณ ๕ เป็นจิตที่ทำหน้าที่รับอารมณ์ที่มากระทบประสาทสัมผัสโดยตรงและเกิดขึ้นทันที เป็นจิตที่ กำลังอ่อนมาก และเป็นผลของกรรม (วิบาก) ล้วนๆ มันจึงทำหน้าที่แค่ "เห็น" หรือ "ได้ยิน" เท่านั้น โดยไม่มีการตรึกนึกคิด (วิตก) หรือการประคองพิจารณาอารมณ์ (วิจาร) ใดๆ เกิดร่วมด้วยเลย
-- ไม่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะทั้งนั้น = จิตที่มีแต่วิจารอย่างเดียว (ไม่มีวิตก)
-- เป็นอวิตักกาวิจาระทั้งนั้น = คือ จิตรู้แจ้งอารมณ์ทางประสาทสัมผัสทั้ง ๕ โดยสภาวธรรมเหล่านี้ไม่มีทั้ง วิตก (ความตรึกอารมณ์) และ วิจาร (ความประคองอารมณ์) จัดเป็นจิตที่รับรู้อารมณ์อย่างเป็นกลางและรวดเร็ว
-- ไม่เป็นปีติสหคตะทั้งนั้น
-- เป็นเนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพะทั้งนั้น ="ธรรมที่ไม่ต้องละด้วยโสดาปัตติมรรค และไม่ใช่ธรรมที่ต้องละด้วยมรรคเบื้องบน ๓"
-- เป็นเนวทัสสเนนนภาวนายปหาตัพพเหตุกะทั้งนั้น = เพราะจัดเป็น อัพยากตธรรม ไม่ใช่กุศลและอกุศล) และเป็น วิบากจิต (จิตที่เป็นผลของกรรม) จึงไม่มีเหตุหรือกิเลสใดๆ ที่จะต้องถูกประหาณ (ละ) ด้วยมรรค
-- เป็นเนวาจยคามินาปจยคามีทั้งนั้น = คือไม่ใช่ธรรมที่ให้เกิดกิเลสหรือภพภูมิ (ไม่ใช่เหตุแห่งการเวียนว่ายตายเกิด) และไม่ใช่ธรรมดาที่ดับกิเลส
-- เป็นเนวเสกขานาเสกขะทั้งนั้น = วิญญาณ ๕ เป็นเนวเสกขานาเสกขะ คืออะไร? วิญญาณ ๕ เหล่านี้จัดเป็นสภาพธรรมประเภท "อัพยากฤต" (จิตที่เป็นกลางๆ ไม่ใช่บุญ ไม่ใช่บาป เป็นเพียงผลของกรรม) ซึ่งเป็นวิบากจิต ดังนั้น จึงจัดเป็นสภาพธรรมที่ เป็นกลาง ไม่จัดเข้าพวกกับบุคคลใดบุคคลหนึ่ง (ไม่ใช่ของพระเสกขะ และไม่ใช่ของพระอเสกขะ) เป็นเพียงสภาวะธรรมชาติของการรับรู้อารมณ์ ที่เกิดจากเหตุปัจจัย (มี ตา รูป เป็นต้น) แล้วดับไปเท่านั้น
-- เป็นปริตตะทั้งนั้น
-- เป็นกามาวจรทั้งนั้น
--ไม่เป็นรูปาวจรทั้งนั้น
-- ไม่เป็นอรูปาวจรทั้งนั้น
-- เป็นปริยาปันนะทั้งนั้น = ธรรมที่นับเนื่องอยู่ในวัฏสงสารไม่ใช่โลกุตตรธรรมหรือ อรูปาวจรธรรม
-- ไม่เป็นอปริยาปันนะทั้งนั้น
-- เป็นอนิยตะทั้งนั้น = คือ วิญญาณทั้ง ๕ นี้จัดเป็น อนิยตธรรม คือ สภาพธรรมที่ไม่แน่นอน ไม่ตายตัวในเรื่องของผล
-- เป็นอนิยยานิกะทั้งนั้น= แปลว่า "ธรรมที่ไม่นำสัตว์ออกจากวัฏสงสาร
เป็นธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว พึงรู้ได้ด้วยมโนวิญญาณ เป็นธรรมชาติไม่เที่ยง ถูกชราครอบงำทั้งนั้น

(ต่อหน้า ๔๖/๖๘) อภิธรรมปิฎก : ๒๓.วิภังค์ : ญาณวิภังค์

-- พระตถาคตทรงอาศัยกำลังใดแล้ว จึงทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐ
-- ทรงบันลือสีหนาทในบริษัท
-- ทรงประกาศพรหมจักร แม้ข้อนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคต
(๗) ฌานาทิสังกิเลสาทิญาณ = ปรีชาหยั่งรู้ความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว และความออกแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติ
-- พระตถาคตย่อมทรงทราบความเศร้าหมอง ความผ่องแผ้ว ความออกแห่งฌาน วิโมกข์ สมาธิ และสมาบัติ ตามความเป็นจริง แม้ข้อนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคต
-- พระตถาคตทรงอาศัยกำลังใดแล้ว จึงทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐ
-- ทรงบันลือสีหนาทในบริษัท
-- ทรงประกาศพรหมจักร แม้ข้อนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคต
(๘) ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ = ปรีชาหยั่งรู้ระลึกชาติก่อนได้
-- พระตถาคตย่อมทรงทราบความระลึกชาติหนหลังได้ตามความเป็นจริง แม้ข้อนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคต
-- พระตถาคตทรงอาศัยกำลังใดแล้ว จึงทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐ
-- ทรงบันลือสีหนาทในบริษัท
-- ทรงประกาศพรหมจักร แม้ข้อนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคต.
(๙) จุตูปปาตญาณ = ปรีชาหยั่งรู้จุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย (ตาทิพย์)
-- พระตถาคตย่อมทรงทราบความจุติและอุปบัติของสัตว์ทั้งหลายตามเป็นจริง แม้ข้อนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคต
-- พระตถาคตทรงอาศัยกำลังใดแล้ว จึงทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐ
-- ทรงบันลือสีหนาทในบริษัท
-- ทรงประกาศพรหมจักร แม้ข้อนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคต.
(๑๐) อาสวักขยญาณ = ปรีชาหยั่งรู้ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
-- พระตถาคตย่อมทรงทราบความสิ้นอาสวะตามความเป็นจริง  แม้ข้อนี้ ก็เป็นกำลังของพระตถาคต
-- พระตถาคตทรงอาศัยกำลังใดแล้ว จึงทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐ
-- ทรงบันลือสีหนาทในบริษัท
-- ทรงประกาศพรหมจักร แม้ข้อนี้ก็เป็นกำลังของพระตถาคต
-- พระตถาคตประกอบด้วยกำลังเหล่าใด จึงทรงปฏิญาณฐานะอันประเสริฐ
-- ทรงบันลือสีหนาทในบริษัท
-- ทรงประกาศพรหมจักร กำลังเหล่าใด ชื่อว่า กำลัง ๑๐ ของพระตถาคต
มาติกา จบ
[ญ] เอกกนิทเทส = คำอธิบายธรรมะเป็นหมวดๆ โดยตั้งหัวข้ออธิบายแยกทีละข้อหรือทีละประเด็น
(๑) วิญญาณ ๕ = หรือปัญจวิญญาณ ได้แก่ จักขุวิญญาณ, โสตวิญญาณ, ฆานวิญญาณ, ชิวหาวิญญาณ, และกายวิญญาณ
-- เป็นนเหตุทั้งนั้น = สภาวะของ "วิญญาณ ๕" คือจิตทำหน้าที่รับรู้ทาง ตา หู จมูก ลิ้น และกาย จัดเป็น อเหตุกจิต (จิตที่ไม่มีเหตุโลภ โทสะ โมหะ หรือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เกิดร่วมด้วยเลย จึงเรียกว่า นเหตุ (ไม่ใช่เหตุ)
-- เป็นอเหตุกะทั้งนั้น = จิตที่ไม่มีเหตุเจตสิก ๖ คือ โลภะ โทสะ โมหะ อโลภะ อโทสะ อโมหะ เกิดร่วมด้วย) ทั้งหมด โดยแบ่งเป็นวิบากจิตที่เป็นผลของกรรมดี ๕ ดวง และผลของกรรมชั่ว ๕ ดวง
-- เป็นเหตุวิปปยุตทั้งนั้น = สภาพธรรม (เช่น จิตและเจตสิก) ที่ไม่ได้เกิดร่วมกัน หรือเข้ากันไม่ได้กับธรรมในหมวดนั้นๆ เหตุที่วิญญาณ ๕ เป็นเหตุวิปปยุตเพราะ เป็นอเหตุกจิต (จิตที่ไม่มีเหตุเจตสิก ๖ ประการ คือ โลภะ, โทสะ, โมหะ, อโลภะ, อโทสะ, อโมหะ/ปัญญา) เกิดร่วมด้วยเลยเนื่องจากจิตเกิดขึ้นเพื่อ "รับรู้" สิ่งที่มากระทบเท่านั้น จึงจัดเป็นจิตที่ วิปปยุตจากเหตุ (เหตุวิปปยุต) ปราศจากเจตสิกฝ่ายดีหรือฝ่ายชั่วมาเป็นตัวปรุงแต่งให้เกิดเป็นกุศลหรืออกุศลกรรมในขณะนั้น
-- เป็นสัปปัจจยะทั้งนั้น = คือ ธรรมที่มีปัจจัยปรุงแต่ง เนื่องจากเกิดขึ้นโดยอาศัยเหตุปัจจัยต่างๆ ร่วมกัน เช่น การเห็นจะเกิดขึ้นได้ต้องอาศัย ตา + รูป + แสงสว่าง + มนสิการ เป็นต้น
-- เป็นสังขตะทั้งนั้น = สภาพธรรมที่ทำหน้าที่รู้แจ้งอารมณ์ทั้ง ๕ ประการ ล้วนเป็นสิ่งที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งขึ้น (สังขตะ) เกิดขึ้น ตั้งอยู่ แล้วดับไป
-- เป็นอรูปทั้งนั้น
-- เป็นโลกิยะทั้งนั้น
-- เป็นสาสวะทั้งนั้น = เป็นสภาพที่กิเลสอาศัยนอนเนื่องได้
-- เป็นสัญโญชนิยะทั้งนั้น = เพราะเป็นธรรมที่ประกอบด้วยหรือเป็นอารมณ์ของ สัญโญชน์ (กิเลสเครื่องผูกสัตว์ไว้ในวัฏสงสาร) เพราะการรับรู้ผ่านทวารทั้ง ๕ นี้ มักเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้เกิดความยินดี (ราคะ) หรือความขัดเคือง (ปฏิฆะ) ซึ่งเป็นกิเลสที่ผูกมัดจิตใจของเราไว้ให้ติดอยู่กับการเวียนว่ายตายเกิด
-- เป็นคันถนิยะทั้งนั้น = สภาวธรรมที่เป็น อารมณ์ของกิเลสเครื่องผูกใจ ๔ อย่าง เรียกว่า "คันถะ" ได้แก่ (๑)อภิชฌากายคันถะ - ความเพ่งเล็งอยากได้ (๒) พยาปาทกายคันถะ - ความพยาบาท คิดร้าย (๓) สีลัพพตปรามาสกายคันถะ - ความยึดมั่นในศีลพรตที่ผิด (๔) อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ - ความถือมั่นความเห็นของตนว่าจริงฝ่ายเดียว