(ต่อหน้า ๓/๕) ประมวลธรรม : ๗๔.อภยราชกุมารสูตร

อภยราชกุมารสูตร
ว่าด้วยอภัยราชกุมาร
[ก] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เวฬุวันกลันทกนิวาปสถาน เขตพระนครราชคฤห์
(๑) ครั้งนั้น พระราชกุมารพระนามว่า อภัย เสด็จเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตรถึงที่อยู่ ทรงอภิวาทนิครนถ์นาฏบุตรแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง
(๒) นิครนถ์นาฏบุตรได้ทูลอภัยราชกุมารว่า ไปเถิด พระราชกุมาร เชิญพระองค์ทรงยกวาทะแก่พระสมณโคดม กิตติศัพท์อันงามของพระองค์จักระบือไปว่า อภัยราชกุมารทรงยกวาทะแก่สมณโคดมผู้มีฤทธิ์ มีอานุภาพมากอย่างนี้
(๓) อภัยราชกุมารตรัสถามว่า ท่านผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้าจะยกวาทะแก่พระสมณโคดม ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ ได้อย่างไร
(๔) นิครนถ์นาฏบุตรทูลว่า จงไปทูลถามพระสมณโคดม ๒ คำถามอย่างนี้ว่า
(๔.๑) ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระตถาคตจะพึงตรัสพระวาจาอันไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่นบ้างหรือหนอ
-> ถ้าพระสมณโคดมถูกถามอย่างนี้แล้ว จะทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตพึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น
-> ดังนี้ไซร้ พระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น การกระทําของพระองค์จะต่างอะไรจากปุถุชนเล่า เพราะแม้ปุถุชนก็พึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น
(๔.๒) ถ้าพระสมณโคดมถูกถามอย่างนี้แล้ว จะทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตไม่พึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น
-> ดังนี้ไซร้ พระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น อย่างไรพระองค์จึงทรงพยากรณ์พระเทวทัตว่า เทวทัตจักเกิดในอบาย จักเกิดในนรก ตั้งอยู่สิ้นกัปหนึ่ง เป็นผู้อันใครๆ เยียวยาไม่ได้ ดังนี้ เพราะพระวาจาของพระองค์นั้น พระเทวทัตโกรธ เสียใจ
-> ดูก่อนพระราชกุมาร พระสมณโคดมถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสองเงื่อนนี้แล้ว จะไม่อาจกลืนเข้า ไม่อาจคายออกได้เลย เปรียบเหมือนกระจับเหล็กติดอยู่ในคอของบุรุษ บุรุษนั้นจะไม่อาจกลืนเข้า ไม่อาจคายออกได้ ฉันใด ดูก่อนราชกุมาร พระสมณโคดมก็ฉันนั้น ถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสองเงื่อนนี้แล้วจะไม่อาจกลืนเข้า ไม่อาจคายออกได้เลย
(๕) อภัยราชกุมารรับคํานิครนถ์นาฏบุตรแล้วเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง
-> ครั้นแล้ว ทรงแหงนดูพระอาทิตย์ทรงพระดําริว่า วันนี้มิใช่กาลจะยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า วันพรุ่งนี้เถิด เราจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าในนิเวศน์ของเรา ดังนี้แล้ว
-> จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระองค์เป็นที่ ๔ จงทรงรับภัตตาหารของหม่อมฉัน เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้
-> เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของอภัยราชกุมาร ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ลําดับนั้น อภัยราชกุมารทรงอังคาสพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยขาทนียโภชนียะอันประณีต ให้อิ่มหนําเพียงพอด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง
[ข] วาจาที่ไม่เป็นที่รัก
(๑) อภัยราชกุมาร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระตถาคตจะพึงตรัสพระวาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นบ้างหรือหนอ
-> พระพุทธเจ้า : ในปัญหาข้อนี้ จะวิสัชนาโดยส่วนเดียวมิได้
-> อภัยราชกุมาร : ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะปัญหาข้อนี้ พวกนิครนถ์ได้ฉิบหายแล้ว
-> พระพุทธเจ้า : ดูก่อนราชกุมาร เหตุไฉนพระองค์จึงตรัสอย่างนี้เล่า
-> อภัยราชกุมาร : ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่พูดว่า พวกนิครนถ์ได้ฉิบหายแล้ว เพราะนิครนถ์นาฏบุตร แนะข้าพระองค์มายกวาทะแก่พระสมณโคดม เพื่อว่าจะมีกิตติศัพท์ว่ายกวาทะแก่พระสมณโคดม ผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก โดยนิครนถ์นาฏบุตรได้ตั้งคำถามมาให้ ๒ คำถาม
(๒) คำถามแรก
-> อภัยราชกุมาร : ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระตถาคตจะพึงตรัสพระวาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่นบ้างหรือหนอ
-> พระพุทธเจ้า : แล้วพระสมณโคดม จะทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า 'ตถาคตพึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น'
-> อภัยราชกุมาร : ดังนี้ไซร้ พระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น การกระทําของพระองค์จะต่างอะไรจากปุถุชนเล่า เพราะแม้ปุถุชนก็กล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น

(ต่อหน้า ๒/๕) ประมวลธรรม : ๗๔.อภยราชกุมารสูตร

    ๑๗.ซิเหตุก็กลับลุบริพัตร......................วจะชัดพระพุทธ์ฯกลาย
วิสัชนาเลาะพหุหลาย...............................นิรตอบซิหนึ่งเอย

    ๑๘.เผยมีเด็กอ่อนแล้............................นอนครา
บนตักอภัยฯหนา......................................ตื่นแล้ว
เด็กซนหยิบกรวดมา.................................อมใส่ ปากเอย
พระพุทธ์ฯถามอภัยฯแกล้ว........................จุ่งแก้ไขไฉน

    ๑๙."อภัยฯ"สิทูลจะรยะล้วง....................ผิมิล่วงวจะควักไว
เจาะศีรษะแหงนและมละไส.......................ผิวะเสียซิเลือดแฉ

    ๒๐.แล"อภัยฯ"ตอบแท้...........................คิดตรอง รักษ์ชีพ
เพราะเมตตาเด็กปอง.................................ช่วยพร้อม
พุทธ์องค์ตรัสครรลอง................................ดุงดั่ง ตถาคต
ตรัสแต่คำประโยชน์น้อม............................เพ่งด้วยเหมาะกาล

    ๒๑.พระพุทธ์ฯตริ"เลือก ฉ นิรตรัส............วจะชัดเจาะกล่าว"ขาน
"วจีมิจริง,ลิหิตะกราน..................................ปิยะไร้มิตรัส"เผย

    ๒๒.เปรย"วาจาที่แท้................................มีจริง บ ประโยชน์"
"ชนเพ่งมิชอบอิง........................................เพิกถ้อย"
"วจีจริงเด่นพาดพิง.....................................ประโยชน์มาก"
"ชนไม่ชอบใจคล้อย...................................เลือกแล้วกาลสม

    ๒๓."วจีมิจริงลิคุณะครัน..........................วจะนั้นนิกรชม"
"และชอบรตีลุปิยะขรม...............................ก็พระองค์มิเอ่ยหนา

    ๒๔.ครา"วาจาที่แท้..................................จริงแล บ ประโยชน์"
"ชนชื่นวจีแฉ...............................................เพิกถ้อย"
"วาจาเด่นจริงแด.........................................ประโยชน์ มากนา"
ชนเพ่งรัก,ชอบช้อย.....................................ตรัสพร้อมเหมาะกาล"

    ๒๕.พระพุทธ์ฯสิเมตตะนฤชัด...................เหมาะเจาะตรัสซิกาลขาน
วจีฉะนั้นจะประลุพาน..................................พหุผลเจริญแฉ

    ๒๖.แล"อภัยฯ"จ่อแท้................................ถามนา
บัณฑิต,กษัตริย์หนา....................................มุ่งไซร้
ปัญหาผูกถามมา.........................................หลายหลาก
"ทรงจัดเตรียมทำไว้"..................................."ไม่ได้เตรียมหรือ"

    ๒๗."พระพุทธะ"ถามวะพระอภัยฯ..............ภวไซร้ซิฝึกปรือ
กะราชรถเจาะทยะครือ................................ประลุเชี่ยวและชาญเผย

    ๒๘.พระอภ้ยฯเปรยกล่าวถ้อย...................ชำนาญ ราชรถ
พระพุทธ์องค์ถามกราน................................ชื่อไซร้
หากใครสอบถามพาน..................................เตรียมก่อน
หรือชื่อคงทราบได้......................................แจ่มแจ้งเร็วหนอ

    ๒๙.อภัยฯฉลาดภณะ"พระพุทธ์ฯ..............ภวรุดซิรถจ่อ
จะถามอะไรก็ประลุขอ.................................ก็จะตอบสิทันควัน

    ๓๐.ครันตถาคตแล้..................................เหมือนครา อภัยฯ
บัณฑิต,กษัตริย์ถามมา................................ตอบได้
มี"ธรรมธาตุ"เกิดหนา...................................สะอาดจิต ปราศกิเลส
ถามทุกรายลุไซร้........................................แจ่มแจ้งจริงเผย

    ๓๑."อภัยฯ"ซิทูลวทะ"พระพุทธ์ฯ"..............รุจิรุดจะแจ้งเอ่ย
จะเปรียบสิชี้อนยเสย...................................นฤหลงซิมรรคา

    ๓๒.คราตามประทีปแล้ว...........................มืดมน หมดไป
พระพุทธ์ฯแจงธรรมยล................................หลากแล้
อภัยฯประกาศตน........................................อุบาสก
ถึงรัตน์ตรัยโดยแท้......................................ชีพนี้ตลอดหนา ฯ|ะ
   
แสงประภัสสร

๘. อภยราชกุมารสูตร ว่าด้วยอภัยราชกุมาร [เล่มที่ ๒๐] พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ เล่ม ๒ ภาค ๑ : มูลนิธิศึกษาและเผยแพร่พระพุทธศาสนา https://share.google/haJMC6rUDo8wavQeS

ประมวลธรรม : ๗๔.อภยราชกุมารสูตร (ว่าด้วยอภัยราชกุมาร)

อุปดิลกฉันท์ ๑๔/โคลงสี่สุภาพ

    ๑.ประณตพระพุทธะอรหันต์.................อภิสันต์ ณ โลกา
พระตรัสรู้สิดนุหนา..................................อริย์สัจประเสริฐธรรม

    ๒.ทรงนำศาสน์ฯยิ่งหล้า........................เพียรสอน สงฆ์ชน
เมตตา,กรุณขจร......................................เปี่ยมท้น
สงฆ์,ชนมุ่งมิคลอน....................................กิจเสร็จ
ดับจากกิเลสพ้น.......................................ล่วงแล้วอรหันต์

    ๓.สมัย"พระพุทธะ"จระเร่.......................อดิ"เวฬุวันฯครัน
"อภัยกุมารฯ"ตริธุระพลัน...........................วจะ"นาฏบุตร"แฉ

    ๔.แลนาฏบุตรเร่งแท้..............................ไปหา พุทธ์องค์
พึงกล่าววาทะหนา.....................................ประโยชน์ล้น
พุทธ์องค์ฤทธิ์มากครา...............................เป็นใหญ่
นาฏบุตรเตรียมคำด้น................................หักหน้าพุทธ์เผย

    ๕.เจาะวาทะถามสิวะพระองค์.................วจะตรงกะชนเคย
นิกรรตีวะพิเราะเอ่ย...................................ประลุมีรึไม่แฉ

    ๖.แลพุทธ์องค์จ่อถ้อย............................วาจา ตถาคต
ชนไม่รัก,ชอบหนา.....................................แน่แท้
"อภัยฯ"จุ่งตอบมา......................................มิต่าง ปุถุชน
ยังพูดมิดีแล้..............................................ทุกผู้เหมือนกัน

    ๗.ผิพุทธองค์สิประลุตอบ.......................ก็จะมอบวจีพลัน
วจีสิพูดมธุระสรรค์....................................นฤชนซิยินดี

    ๘."อภัยฯ"ลีจ่อค้าน.................................เหตุไฉน พยากรณ์
"เทวทัต"ตกนรกไกล..................................กัปสิ้น
มิสามารถทุเลาไว......................................หรือช่วย
พูดบ่งเทวทัตดิ้น........................................รุ่มร้อนใจหนา

    ๙.เหมาะนาฏบุตรสิภณะชม....................ทวิปมซิปัญหา
กระอักกระอ่วนจะมิเจาะกล้า......................ก็พระพุทธ์ฯจะแก้เผย

    ๑๐.เปรย"อภ้ยฯ"เปรียบแล้....................."กระจับ"คา ในคอ
มิอาจกลืน,คายพา.....................................ออกได้
"โคดม"ดุจเดียวหนา...................................กลืนไป่ มิคาย
จงเร่งไปหาไซร้..........................................ยิ่งพร้อมวาทะแฉ

    ๑๑.อภัยฯปะ"พุทธะ"และตริฉาน..............มิเหมาะกาลจะทูลแล
จะเห็นพระสงฆ์มหตะแล้.............................เหมาะนิมนต์ ณ เรือนเผย

   ๑๒.อภัยฯเปรยกล่าวพร้อง.......................นิมนต์ จตุองค์
พระพุทธ์ฯรับเชิญยล..................................รุ่งเช้า
พระพุทธ์ฯเสด็จบัดดล................................รับภัต
อังคาสถวายพุทธ์เจ้า..................................นอบด้วยองค์เอง

    ๑๓."อภัยฯ"ซิถามวจนะรุด.......................วะพระพุทธ์ฯจะตรัสเผง
สิถ้อยมิงามมิปิยะเฉ่ง..................................นรไม่รตีหนอ

    ๑๔.รอคำตอบพุทธ์เจ้า............................ตรัสแล เป็นหลาย
มิใช่ตอบเดียวแฉ........................................ถูกต้อง
อภัยฯอุทานแด...........................................นิครนถ์จ่อ ฉิบหาย
พระพุทธ์องค์ตรัสก้อง.................................เหตุแท้ใดหนา

    ๑๕."ปกรณัม"เจาะภณะไซร้.....................พระอภัยฯแถลงกล้า
ก็นาฎบุตรมุวทะคว้า....................................ทวิ"ถามและตอบ"เผย

    ๑๖.อภัยฯเฉลยพุทธ์เจ้า...........................ทูลความ หมดแล
แผนนาฏบุตรเตรียมผลาม............................พจน์แกล้ว
คำถาม,ตอบจัดตาม"....................................กำหนด
คาดพุทธองค์ตอบแล้ว.................................ขัดแย้งอับอาย

(ต่อหน้า ๖/๖) ประมวลธรรม : ๗๓.กุกกุโรวาทสูตร

[ช] ติตถิยปริวาส
หมายถึง นักบวชในลัทธิศาสนาอื่น หากปรารถนาจะบวชเป็นภิกษุในพระพุทธศาสนา จะต้องประพฤติปริวาสก่อน ๔ เดือน หรือจนกว่าสงฆ์พอใจ จึงจะอุปสมบทได้
-> ทั้งนี้ เพื่อปรับตัวปรับวิถีชีวิตให้พร้อมที่จะเข้าอยู่ในระบบอย่างใหม่ และเป็นการทดสอบตนเองด้วย;
-> เสนิยอเจละ : ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าผู้เคยเป็นอัญญเดียรถีย์มาก่อน หวังการบรรพชาอุปสมบทในพระธรรมวินัยนี้ ต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือนก่อน ต่อล่วง ๔ เดือน ภิกษุมีจิตอันอัญญเดียรถีย์ให้ยินดีแล้วจึงให้บรรพชาอุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุไซร้
-> ข้าพระองค์จักอยู่ปริวาสถึง ๔ ปี ต่อล่วง ๔ ปี ภิกษุทั้งหลายมีจิตอันข้าพระองค์ให้ยินดีแล้ว จึงให้ข้าพระองค์บรรพชาอุปสมบทเพื่อความเป็นภิกษุเถิด
-> เสนิยอเจละผู้ประพฤติกุกกุรวัตร ได้บรรพชาอุปสมบทในสํานักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว เมื่อท่านเสนิยะอุปสมบทแล้วไม่นาน
-> หลีกออกไปอยู่แต่ผู้เดียว เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ ไม่นานนัก ทําให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ที่กุลบุตรทั้งหลายผู้มีความต้องการ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง
-> ในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทําทําเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี ท่านพระเสนิยะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่ง ในจํานวนพระอรหันต์ทั้งหลาย ดังนี้แล
จบกุกกุโรวาทสูตรที่ ๗