(ต่อหน้า ๑๐/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

(๑๑) สัมมัปปธาน ๔ ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดพร้อมกับจิต
(๑๒) สัมมัปปธาน ๔ ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเป็นไปตามจิต
(๑๓) สัมมัปปธาน ๔ เป็นภายนอก (๑๔) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอุปาทายรูป
~ อุปาทายรูป = คือ รูป ๒๔
ก.ปสาทรูป ๕ = รูปที่เป็นประสาทสำหรับรับอารมณ์ 
(๑๔.๑) จักขุ - ตา (๑๔.๒) โสตะ - หู (๑๔.๓) ฆานะ - จมูก (๑๔.๔) ชิวหา - ลิ้น (๑๔.๕) กาย
ข. โคจรรูป หรือ วิสัยรูป ๕ = รูปที่เป็นอารมณ์หรือแดนรับรู้ของอินทรีย์
(๑๔.๖) รูปะ - รูป (๑๔.๗) สัททะ - เสียง (๑๔.๘) คันธะ - กลิ่น (๑๔.๙) รสะ - รส
ค. ภาวรูป ๒ = รูปที่เป็นภาวะแห่งเพศ
(๑๔.๑๐) อิตถัตตะ, อิตถินทรีย์ - ความเป็นหญิง (๑๔.๑๑) ปุริสัตตะ, ปุริสินทรีย์ - ความเป็นชาย
ง. หทัยรูป ๑ = รูป คือ หทัย
(๑๔.๑๒) หทัยวัตถุ - ที่ตั้งแห่งใจ, หัวใจ
จ. ชีวิตรูป ๑ = รูปที่เป็นชีวิต (๑๔.๑๓) ชีวิตินทรีย์ - อินทรีย์คือชีวิต
ฉ. อาหารรูป ๑ = รูปคืออาหาร (๑๔.๑๔) กวฬิงการาหาร - อาหารคือคำข้าว, อาหารที่กิน
ช. ปริจเฉทรูป ๑ = รูปที่กำหนดเพศ
(๑๔.๑๕) อากาสธาตุ - สภาวะคือช่องว่าง
ญ. วิญญัติรูป ๒ = รูป คือการเคลื่อนไหวให้รู้ความหมาย
(๑๔.๑๖) กายวิญญัติ - การเคลื่อนไหวให้รู้ความหมายด้วยกาย
(๑๔.๑๗) วจีวิญญัติ - การเคลื่อนไหวให้รู้ความหมายด้วยวาจา
ฎ. วิการรูป ๕ = รูปคืออาการที่ดัดแปลงทำให้แปลกให้พิเศษได้ (๑๔.๑๘) รูปัสสะ ลหุตา - ความเบา
(๑๔.๑๙) รูปัสสะ มุทุตา - ความอ่อนสลวย
(๑๔.๒๐) รูปัสสะ กัมมัญญตา - ความควรแก่การงาน, ใช้การได้
ฏ. ลักขณรูป ๔ = รูปคือลักษณะหรืออาการเป็นเครื่องกำหนด (๑๔.๒๑) รูปัสสะ อุปจยะ - ความก่อตัวหรือเติบขึ้น
(๑๔.๒๒) รูปัสสะ สันตติ - ความสืบต่อ
(๑๔.๒๓) รูปัสสะ ชรตา - ความทรุดโทรม
(๑๔.๒๔) รูปัสสะ อนิจจตา - ความปรวนแปรแตกสลาย   
(๑๕) สัมมัปปธาน ๔ กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ
[ฉ] อุปาทานาโคจฉกาทิวิสัชนา = คำตอบด้านอุปาทาน
(๑) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอุปาทาน ฯลฯ; ไม่เป็นกิเลส ฯลฯ (๒) สัมมัปปธาน ๔ ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓ (๓) สัมมัปปธาน ๔ ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓ (๔) สัมมัปปธาน ๔ ที่มีวิตกก็มี ที่ไม่มีวิตกก็มี (๕) สัมมัปปธาน ๔ ที่มีวิจารก็มี ที่ไม่มีวิจารก็มี (๖) สัมมัปปธาน ๔ ที่มีปีติก็มี ที่ไม่มีปีติก็มี (๗) สัมมัปปธาน ๔ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยปีติก็มี (~ สหรคต =ไปด้วยกัน)
(๘) สัมมัปปธาน ๔ ที่สหรคตด้วยสุขก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยสุขก็มี (๙) สัมมัปปธาน ๔ ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี ที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี
(๑๐) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นกามาวจร (๑๑) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นรูปาวจร (๑๒) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอรูปาวจร (๑๓) สัมมัปปธาน ๔ ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ (๑๔) สัมมัปปธาน ๔ เป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ (๑๕) สัมมัปปธาน ๔ ให้ผลแน่นอน (๑๖) สัมมัปปธาน ๔ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า (๑๗) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้
ปัญหาปุจฉกะ จบ
สัมมัปปธานวิภังค์ จบบริบูรณ์

(ต่อหน้า ๙/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

[ง] อาสวโคจฉกวิสัชนา = คำตอบด้านกิเลส
(๑) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอาสวะ (๒) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ (๓) สัมมัปปธาน ๔ วิปปยุตจากอาสวะ (๔) สัมมัปปธาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ; หรือเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ (๕) สัมมัปปธาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ; หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ (๖) สัมมัปปธาน ๔ วิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ
[จ] สัญโญชนโคจฉกาทิวิสัชนา = คำตอบเรื่อง "สัญโญชน์ ๑๐" หรือกิเลสที่ผูกสัตว์ไว้ในภพภูมิต่างๆ
(๑) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นสังโยชน์ ฯลฯ; ไม่เป็นคันถะ ฯลฯ; ไม่เป็นโอฆะ ฯลฯ ;ไม่เป็นโยคะ ฯลฯ; ไม่เป็นนิวรณ์ ฯลฯ; ไม่เป็นปรามาส ฯลฯ;
~ สังโยชน์ = กิเลสที่ผูกมัดใจสัตว์, เป็นธรรมที่มัดสัตว์ไว้กับทุกข์ มี ๑๐ อย่าง คือ
ก. โอรัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ได้แก่
(๑.๑) สักกายทิฏฐิ - ความเห็นว่าเป็นตัวของตน (๑.๒) วิจิกิจฉา - ความลังเลสงสัย (๑.๓) สีลัพพตปรามาส - ความถือมั่นศีลพรต (๑.๔) กามราคะ - ความติดใจในกามคุณ (๑.๕) ปฏิฆะ - ความกระทบกระทั่งในใจ
ข. อุทธัมภาคิยสังโยชน์ สังโยชน์เบื้องสูง ๕ ได้แก่
(๑.๖) รูปราคะ - ความติดใจในรูปธรรมอันประณีต (๑.๗) อรูปราคะ - ความติดใจในอรูปธรรม (๑.๘) มานะ - ความถือว่าตัวเป็นนั่นเป็นนี่ (๑.๙) อุทธัจจะ - ความฟุ้งซ่าน (๑.๑๐) อวิชชา - ความไม่รู้จริง
-> พระโสดาบัน ละสังโยชน์ ๓ ข้อต้นได้,
-> พระสกิทาคามี ทำสังโยชน์ข้อ ๔ และ ๕ ให้เบาบางลงด้วย,
-> พระอนาคามี ละสังโยชน์ ๕ ข้อต้นได้หมด,
-> พระอรหันต์ ละสังโยชน์ทั้ง ๑๐ ข้อ
~ คันถะ = มีความหมายว่า ผูกมัดหรือทำให้เป็นปม หรือหมายความว่า เป็นห่วงที่ร้อยรัดไว้ในระหว่าง จุติ-ปฏิสนธิ ให้เกิดก่อต่อเนื่องกันไม่ให้พ้นไปจากวัฏฏทุกข์ได้ คันถะมี ๔ ประการ คือ
(๑.๑) อภิชฌากายคันถะ - ผูกมัดอยู่กับความยินดี ชอบใจ (๑.๒) พยาปาทกายคันถะ - ผูกมัดอยู่กับความโกรธ จนถึงกับคิดปองร้าย (๑.๓) สีลัพพตปรามาสกายคันถะ - ผูกมัดอยู่ในความชอบใจในการปฏิบัติที่ผิดว่า ปฏิบัติอย่างนี้แหละเป็นทางให้พ้นทุกข์ โดยเข้าใจว่าเป็นการถูกต้องแล้วชอบแล้ว แต่ถ้าหากว่ามีผู้รู้แนะนำสั่งสอนทางที่ถูกต้องให้ ก็สามารถกลับใจได้ (๑.๔) อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ - ผูกมัดอยู่ในความชอบใจในการปฏิบัติที่ผิด แต่ว่ารุนแรงมั่นคงแน่วแน่นมากกว่าในข้อ ๓ นอกจากนั้นแล้วยังดูหมิ่นและเหยียบย่ำ ทับถมวาทะ หรือมติของผู้อื่นด้วย ถึงแม้ว่าจะมีผู้รู้มาชี้แจงแสดงเหตุผลในทางที่ถูกที่ชอบประการใดๆ ก็ไม่ยอมกลับใจได้เลย
~โอฆะ ๔ = สภาวะอันเป็นดุจกระแสน้ำหลากท่วมใจสัตว์, กิเลสดุจน้ำท่วมพาผู้ตกไปให้พินาศ ได้แก่ กาโมฆะ - กาม; ภโวฆะ - ภพ; ทิฏโฐฆะ - ทิฏฐิ; อวิชโชฆะ - อวิชชา
~โยคะ ๔ = คือ กิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในวัฏฏะ หรือ ผูกตรึงไว้ ประกอบสัตว์ไว้ไม่ให้ผละไป หรือไม่ให้หลุดไปจากวัฏฏะได้ มีด้วยกัน ๔ ประเภท
(๑.๑) กามโยคะ - คือ โลภะ ที่มีความยินดีพอใจ ติดข้อง ใน รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ (๑.๒) ภวโยคะ - คือ โลภะที่มีความยินดีพอใจ ในภพ ในขันธ์ (๑.๓) ทิฏฐิโยคะ (ทิฎฐิ) - คือ ความเห็นผิด (๑.๔) อวิชชาโยคะ (อวิชชา) - คือ ความไม่รู้ อันเป็นกิเลสที่ตรึงไว้ ไม่ให้พ้นจากสังสารวัฏฏ์
~ นิวรณ์ ๕ = สิ่งที่กั้นจิตไม่ให้ก้าวหน้าในคุณธรรม, ธรรมที่กั้นจิตไม่ให้บรรลุคุณความดี, อกุศลธรรมที่ทำจิตให้เศร้าหมองและทำปัญญาให้อ่อนกำลัง ได้แก่
(๑.๑) กามฉันทะ - ความพอใจในกาม, ความต้องการกามคุณ (๑.๒) พยาบาท - ความคิดร้าย, ความขัดเคืองแค้นใจ (๑.๓) ถีนมิทธะ - ความหดหู่และเซื่องซึม (๑.๔) อุทธัจจกุกกุจจะ - ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ, ความกระวนกระวายกลุ้มกังวล (๑.๕) วิจิกิจฉา - ความลังเลสงสัย
~ ปรามาส = หมายถึง สีลัพพตปรามาส ซึ่งคือความหลงยึดมั่นในศีลและวัตรปฏิบัติอย่างงมงายโดยไม่เข้าใจความหมายที่แท้จริง หรือยึดถือด้วยความอยากได้ผลทางโลก
(๒) สัมมัปปธาน ๔ รับรู้อารมณ์ได้ (๓) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นจิต (๔) สัมมัปปธาน ๔ เป็นเจตสิก (๕) สัมมัปปธาน ๔ สัมปยุตด้วยจิต (๖) สัมมัปปธาน ๔ ระคนกับจิต (๗) สัมมัปปธาน ๔ มีจิตเป็นสมุฏฐาน (๘) สัมมัปปธาน ๔ เกิดพร้อมกับจิต (๙) สัมมัปปธาน ๔ เป็นไปตามจิต (๑๐) สัมมัปปธาน ๔ ระคนกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน

(ต่อหน้า ๘/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

ติกมาติกาวิสัชนา = คำตอบ
ปัญหาปุจฉกะ
(๑) สัมมัปปธาน ๔ =  ได้แก่
(๑.๑) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น
-> เพื่อป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
(๑.๒) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น
-> เพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว
(๑.๓) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น
-> เพื่อทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดให้เกิด
(๑.๔) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น           
-> เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้ว
ทุกมาติกาปุจฉา =คำถามแม่บท
(๑) บรรดาสัมมัปปธาน ๔ = สัมมัปปธานเท่าไรเป็นกุศล; เท่าไรเป็นอกุศล; เท่าไรเป็นอัพยากฤต ฯลฯ; เท่าไรเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้; เท่าไรไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้
[ก] กุสลติกาทิวิสัชนา = คำตอบด้านกุศล
๑) สัมมัปปธาน ๔ เป็นกุศลอย่างเดียว; ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี; ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มี (๒) สัมมัปปธาน ๔ เป็นเหตุให้เกิดวิบาก (๓) สัมมัปปธาน ๔ กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน (๔) สัมมัปปธาน ๔ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส (๕) สัมมัปปธาน ๔ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี; ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี; ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี (๖) สัมมัปปธาน ๔ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี; ที่สหรคตด้วยสุขก็มี; ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี (๗) สัมมัปปธาน ๔ ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓ (๘) สัมมัปปธาน ๔ ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน (๙) สัมมัปปธาน ๔ เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน (๑๐) สัมมัปปธาน ๔ เป็นของเสขบุคคล (๑๑) สัมมัปปธาน ๔ เป็นอัปปมาณะ (๑๒) สัมมัปปธาน ๔ มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ (๑๓) สัมมัปปธาน ๔ เป็นชั้นประณีต (๑๔) สัมมัปปธาน ๔ มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอน (๑๕) สัมมัปปธาน ๔ ไม่ใช่มีมรรคเป็นอารมณ์ (๑๖) สัมมัปปธาน ๔ มีมรรคเป็นเหตุ (๑๗) สัมมัปปธาน ๔ ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี; ที่กล่าวไม่ได้ว่า มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี (๑๘) สัมมัปปธาน ๔ ที่เกิดขึ้นก็มี; ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี; แต่กล่าวไม่ได้ว่า จักเกิดขึ้นแน่นอน (๑๙) สัมมัปปธาน ๔ ที่เป็นอดีตก็มี; ที่เป็นอนาคตก็มี; ที่เป็นปัจจุบันก็มี; ที่กล่าวไม่ได้ว่า มีอดีตธรรมเป็นอารมณ์; มีอนาคตธรรมเป็นอารมณ์; หรือมีปัจจุบันธรรมเป็นอารมณ์ก็มี (๒๐) สัมมัปปธาน ๔ ที่เป็นภายในตนก็มี; ที่เป็นภายนอกตนก็มี; ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี (๒๑) สัมมัปปธาน ๔ มีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์ (๒๒) สัมมัปปธาน ๔ เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้
ทุกมาติกาวิสัชนา
[ข] เหตุโคจฉกวิสัชนา = คำตอบเกี่ยวกับเหตุ
(๑) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นเหตุ แต่มีเหตุ (๒) สัมมัปปธาน ๔ สัมปยุตด้วยเหตุ; แต่กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุและมีเหตุ; หรือมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ (๓) สัมมัปปธาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ; หรือสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ (๔) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ
[ค] จูฬันตรทุกวิสัชนา = คำตอบธรรมที่เล็กน้อย
(๑) สัมมัปปธาน ๔ มีปัจจัยปรุงแต่ง (๒) สัมมัปปธาน ๔ ถูกปัจจัยปรุงแต่ง (๓) สัมมัปปธาน ๔ เห็นไม่ได้ (๔) สัมมัปปธาน ๔ กระทบไม่ได้ (๕) สัมมัปปธาน ๔ ไม่เป็นรูป (๖) สัมมัปปธาน ๔ เป็นโลกุตตระ (๗) สัมมัปปธาน ๔ จิตบางดวงรู้ได้ (๘) สัมมัปปธาน ๔ จิตบางดวงรู้ไม่ได้

 

ธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดย คนเรียนไพร

ก่อนสิ้นไพร

     ช่างไม่รู้ อันใด ใครบ้างเลย
สิ่งที่เคย ทุ่มใจรัก ภักดิ์หนักหนา
ถูกทำลาย เสื่อมสลาย ลงตรงหน้า
อวิชชา เข้าครอบงำ ระกำใจ
     นักการเมือง สร้างเคืองขุ่น ในสังคม
ทุกข์ระทม ก่อร่าง สร้างเงื่อนไข
ทั้งทุนเทา เผาผลาญ ผืนพงไพร
หวังอำนาจ ยิ่งใหญ่ ในสภา
     ทั่วแดนดิน อุดมสิน ถิ่นไพรกว้าง
แสนอ้างว้าง มืดมิด ทุกทิศา
พายุโหม กระหน่ำ ช้ำอุรา
สิ้นศรัทธา ลมปาก มากคารม
     ถึงเวลา กาบัตร ตระหนักคิด
เลือกคนดี สุจริต จิตงามสม
รักษ์วนา ภักดิ์อรัญ สร้างอุดม
ด้วยเกลียวกลม ผืนแผ่นดิน ไม่สิ้นไพร

คนเรียนไพร
๒๘ มกราคม ๒๕๖๙