(ต่อหน้า ๓/๕) ประมวลธรรม : ๗๑.ชีวกสูตร

    ๔๕."โกมารภัจจ์"ทูล.............................วทะพูนซิกล่าวอ้าง
ภาษิตพระองค์ประลุกระจ่าง....................ดุจะไฟสว่างแฉ

    ๔๖.แลพุทธ์องค์ประกาศธรรม..............นำเป็นเอนกล้ำ
ขออุบาสกย้ำ..........................................ตลอดแล้ชีพนาน ฯ|ะ

แสงประภัสสร

๕. ชีวกสูตร : พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๓ : พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๕
มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ https://share.google/bYAHCqPSxtf3iP1r7

สูตร
[ก] เรื่องหมอชีวกโกมารภัจจ์       
(๑) สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ อัมพวันของหมอชีวกโกมารภัจจ์ เขตพระนครราชคฤห์
~ หมอชีวกโกมารภัจจ์ = คือ แพทย์ประจำพระพุทธเจ้า เป็นบรมครูแห่งการแพทย์แผนโบราณ ตลอดชีวิตของหมอชีวกโกมารภัจจ์ ได้บำเพ็ญแต่คุณงามความดี ช่วยเหลือ ผู้เจ็บไข้ โดยไม่เลือก ฐานะ จนได้รับยกย่องจากพระพุทธองค์ว่า เป็น เอตทัคคะ ผู้เลิศกว่าอุบาสกทั้งปวงในทาง "เป็นที่รักของปวงชน"
(๒) ครั้งนั้นแล หมอชีวกโกมารภัจจ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ทูลถามว่า
-> ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระพุทธเจ้าได้ฟังคำนี้มาว่า ชนทั้งหลายย่อมฆ่าสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม
-> พระสมณโคดมทรงทราบข้อนั้นอยู่ ยังเสวยเนื้อที่เขาทำเฉพาะตน อาศัยตนทำ ดังนี้
-> ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ชนทั้งหลายย่อมฆ่าสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม พระสมณโคดมทรงทราบข้อนั้นอยู่ ยังเสวยเนื้อที่เขาทำเฉพาะตน อาศัยตนทำ ดังนี้
-> ชนเหล่านั้นชื่อว่า กล่าวตรงกับที่พระผู้มีพระภาคตรัส
-> ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำอันไม่เป็นจริง
-> ชื่อว่ายืนยันธรรมอันสมควรแก่ธรรม การกล่าวและกล่าวตามที่ชอบธรรม จะไม่ถึงข้อติเตียนละหรือ?
[ข] เนื้อที่ไม่ควรบริโภค และควรบริโภค ๓ อย่าง
(๑) พระผู้มีพระภาคตรัส
-> ดูกรชีวก ชนใดกล่าวอย่างนี้ว่า ชนทั้งหลายย่อมฆ่าสัตว์เจาะจงพระสมณโคดม พระสมณโคดมทรงทราบข้อนั้นอยู่ ก็ยังเสวยเนื้อสัตว์ที่เขาทำเฉพาะตน อาศัยตนทำ ดังนี้
-> ชนเหล่านั้นจะชื่อว่ากล่าวตรงกับที่เรากล่าวหามิได้ ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำอันไม่เป็นจริง
(๑.๑) ดูกรชีวกเรากล่าวเนื้อว่า ไม่ควรเป็นของบริโภคด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ
(๑.๑.๑) เนื้อที่ตนเห็น - เห็นเขาฆ่าสัตว์เพื่อเจาะจงนำมาทำอาหารให้เรา
(๑.๑.๒) เนื้อที่ตนได้ยิน - ได้ยิน หรือทราบข่าวว่าเขาฆ่าสัตว์เพื่อเจาะจงนำมาทำอาหารให้เรา
(๑.๑.๓) เนื้อที่ตนรังเกียจ - สงสัย หรือมีเหตุอันสมควรให้รังเกียจว่าเขาฆ่าสัตว์เจาะจงเพื่อเรา (เช่น รู้ว่าบ้านนี้ไม่ค่อยมีเนื้อสัตว์ แต่อยู่ๆ ก็มีแกงเนื้อพิเศษมาถวาย)
(๑.๒) ดูกรชีวก เรากล่าวเนื้อว่า เป็นของควรบริโภคด้วยเหตุ ๓ ประการ คือ
(๑.๒.๑) เนื้อที่ตนไม่ได้เห็น (อทิฏฐัง) -ไม่เห็นเหตุการณ์ฆ่าสัตว์นั้นด้วยตาตนเอง
(๑.๒.๒) เนื้อที่ตนไม่ได้ยิน (อสุตัง) -ไม่ได้ยินเสียงสัตว์ร้องฆ่า หรือไม่ได้ยินว่าคนขาย/คนให้ฆ่าสัตว์นั้นเจาะจงเพื่อตน
(๑.๒.๓) เนื้อที่ตนไม่ได้รังเกียจ (อปราริตัง) - ไม่มีใจระแวงสงสัย หรือรังเกียจว่าสัตว์นั้นถูกฆ่ามาเพื่อตนโดยเฉพาะ
[ค] การแผ่เมตตา
(๑) พระผู้มีพระภาคตรัส ดูกรชีวก ภิกษุในธรรมวินัยนี้ อาศัยบ้านหรือนิคมแห่งใดแห่งหนึ่งอยู่
-> เธอมีใจประกอบด้วยเมตตา แผ่ไปตลอดทิศหนึ่ง อยู่ ที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ก็เหมือนกัน ตามนัยนี้ ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลก ทั่วสัตว์ทุกเหล่าโดยความมีตนทั่วไปในทุกสถาน ด้วยใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่
-> คฤหบดีหรือบุตรคฤหบดี เข้าไปหาเธอแล้วนิมนต์ด้วยภัต เพื่อให้ฉันในวันรุ่งขึ้น
-> ดูกรชีวก เมื่อภิกษุหวังอยู่ ก็รับนิมนต์ พอล่วงราตรีนั้นไป เวลาเช้า ภิกษุนั้นนุ่งแล้ว ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังนิเวศน์ของคฤหบดีหรือบุตรของคฤหบดี แล้วนั่งลงบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้

(ต่อหน้า ๒/๕) ประมวลธรรม : ๗๑.ชีวกสูตร

    ๒๓.ถึงความมีเกิดมี.......................จิระชี้ตลอดกาล
ทรงไร้กิเลสสิภิทะราน......................และกิเลสมิคืนหวน

    ๒๔.ทรงชวน"ชีวกะ"......................หมายละกิเลสนั้น
"ชีวกะ"ยินดีดั้น.................................ตัดแล้"ราคะ,หลง โกรธ"แฮ

    ๒๕.พุทธ์เจ้าแนะให้"ชี-...................วกะ"นี้เจาะแผ่ตรง
"วางเฉย,กรุณ,มุทิตะ"ส่ง....................จตุทิศและล่าง,บน"

    ๒๖.ยลกรายขวางตลอดโลก..........โชคยงยืนสัตว์แล้
ใจอุเบกขาแท้...................................ใหญ่พร้อมหาประมาณ มิยง

    ๒๗.เวรไร้มิอาฆาต.........................อนะยาตรซิเบียดพาล
จิตกว้าง,อุเบกขะภวะกราน.................ซิสงบลุโลกา

    ๒๘.คราคหบดียล...........................นิมนต์ฉันรุ่งแจ้ง
อังคาสประณีตแพร้ว..........................ไม่แท้ติดใจ รสชาติ

    ๒๙.เห็นโทษซิกาม์คุณ....................สละผลุนเจาะถอนไว
ตัดบาปกะโภชนียะไกล......................มละ"ราคะ,โกรธ,หลง"

    ๓๐.พุทธ์องค์ถาม"ชีวกะ".................จะคิดสงฆ์เบียดแท้
คนอื่นหรือตนแล้.................................อยู่นั้นหรือไร

    ๓๑.โกมารภัจจ์กล่าว........................นิรท้าวกระนั้นได้
ทรงถามวะสงฆ์ทุษะคระไล..................บริโภคกะภัตรหรือ

    ๓๒.ครือชีวกะตอบ...........................สงฆ์ยอบมิเสพแล้
มีภัตรเป็นโทษแท้................................โทษไร้จึงฉัน

    ๓๓.โกมารภัจจ์ชม...........................ก็พระพรหมอุเบกฯดั้น
พุทธ์องค์ก็กรานปกติครัน....................บริบูรณ์อุเบกขา

    ๓๔.คราพุทธ์องค์ตรัส......................ชัดทรงละกิเลสไร้
ราคะ,โกรธ,หลงไซร้............................ตัดได้หมดครัน

    ๓๕.เหมือนตาลสิยอดด้วน................อนะถ้วนมิเกิดพลัน
จึงทรงสงบเจาะธุวะมั่น........................ถิระด้วยอุเบกขา

    ๓๖.ครามิเหมือนกับพรหม................มีสมอุเบกฯแล้
กิเลสยังมีแท้.......................................ไม่คล้ายพุทธ์องค์

    ๓๗.พุทธ์เจ้าสิตรัสไซร้.....................นฤใครซิฆ่าบ่ง
สาวก,พระพุทธะและเจาะจง.................ภวบาปหละหลายแล

    ๓๘.แฉมีเหตุเบญจความ....................ระบุ"นาม"สัตว์ไซร้
คราเมื่อสัตว์ฆาตใกล้............................ทุกข์ท้นบาปพลัน เกิดหนา

    ๓๙."สั่งการสิฆ่าราบ".........................ประลุบาปซิมากครัน
สัตว์หวาดและเจ็บซิพหุดั้น....................ภวบาปอุบัติหนา

    ๔๐.ครา"สัตว์ขณะถูกฆาต"................จะยาตรโทมนัสแล้
เกิดทุกข์มากเจ็บแท้..............................บาปล้นเกิดตรง

    ๔๑.เอาเนื้อสิฆ่าตาย..........................เจาะถวายพระพุทธ์ฯ,สงฆ์
เนื้อเป็น"อกัปปิยะ"ลุบ่ง..........................นิรควรจะ"ฉัน"แฉ

    ๔๒.แลฆาต,นำมังสา..........................มาถวายพระพุทธ์ฯแล้
ผู้ถวายรับบาปแท้..................................ปราศน้อมบุญเผย

    ๔๓.พุทธ์เจ้าสิตรัสว่า..........................วสะฆ่าถวายเอย
เขาย่อมประสบทุระเฉลย.......................นิรบุญซิแท้หนา

    ๔๔.ครา"ชีวกะ"เปรยครัน....................อัศจรรย์ยิ่งแท้
สาวกรับภัตรแล้.....................................สะอาดพร้อมโทษวาง มิมี

ประมวลธรรม : ๗๑.ชีวกสูตร (สูตรว่าด้วยหมอชีวกะ)

วิเชียรดิลกฉันท์ ๒๕/โคลงสามสุภาพ

    ๑.ขอน้อมประณตครัน.....................อรหันต์พระพุทธ์เจ้า
ศาส์ดากรุณแนะนฤเร้า........................อริย์สัจประเสริฐหนา

    ๒.มีประชา,เทพหลาย.......................กรายลุธรรมเลิศนี้
เดินสู่นิพพานชี้....................................เลิกแล้วเกิดครัน

    ๓.คราวหนึ่งพระพุทธ์องค์.................ศยะตรง ณ อัมพ์วัน
เจ้าของก็"ชีวกะฯ"เจาะสรร...................กะถวายพระพุทธ์ฯหนา

    ๔.ครา"หมอชีวกะฯ"ตรง....................ทูลพุทธ์องค์ตอบด้วย
ชนเลือกสัตว์ฆาตม้วย...........................เพื่อให้พุทธ์องค์

    ๕.ทรงทราบตะยังเชย.......................เจาะเสวยกะ"เนื้อ"บ่ง
ชนพูดสิถูกรึภณะส่ง.............................วจะ"ตู่"พระองค์แฉ

    ๖.แลพูดยืนยันตาม............................ความชอบธรรมถูกต้อง
มิถูกติเตียนซ้อง....................................แน่แล้วหรือไร

    ๗.พุทธ์เจ้าสิตรัสตอบ.........................นิรนอบซิเสพไซร้
ด้วย"เนื้อ"ติ"เหตุ"เพราะ"สกะ"ไว.............ประลุเห็นวะฆ่าหนา

    ๘."ครายินวะฆาตสัตว์"........................ชัดเจาะจงภัตรแล้ว
"มังสะ"รังเกียจแล้ว.................................นึกแล้กังขา มีหรือ

    ๙.พุทธ์เจ้าสิตรัสทวน..........................ก็เหมาะควรรลุมังสา
สามอย่างนะเหตุ"ดนุสิหนา......................อนะเห็นซิฆ่าสัตว์"

    ๑๐.ชัดมิยินเสียงเลย...........................เผยขณะฆ่าร้อง
แลไม่ยินใครจ้อง.....................................ว่าล้มสัตว์หมาย พุทธ์องค์

    ๑๑."เนื้อที่มิเกลียดแฝง.........................มิระแวงวะฆ่าวาย
เพื่อพุทธเจ้าเจาะเฉพาะฉาย.....................บริโภคเหมาะสมแฉ

    ๑๒.แลพุทธ์องค์ตรัสคำ........................ธรรม"เมตตา"แผ่แท้
สงฆ์กอปรเมตตาแล้.................................มุ่งให้สุขสม

    ๑๓.เมตตาพิบูลย์เชียร..........................นิรเบียนลิเวรตรม
แผ่ทั่วทิศา ณ จตุถม.................................ปะทะ"บนและล่าง,ขวาง"

    ๑๔.พลางชนนิมนต์สงฆ์.........................จงรับภัตรรุ่งแล้
"อังคาส"ประณีตแท้..................................คิดน้อม"ดี"หนา ติดรส

    ๑๕.หากชนถวายยาตร..........................กะพระศาสดากล้า
ไม่มีรตี"รสะ"ถลา......................................นิรหวังจะรับอีก

    ๑๖.หากสงฆ์หลีกงดชัด.........................กำหนัดเลิกไม่แล้
หาติดรสประณีตแท้..................................แค่เลี้ยงชีพเผย

    ๑๗.พุทธ์เจ้าตริถาม"ชี-...........................วกะ"ชี้วะสงฆ์เกย
เบียดเบียนนิกรรึวปุเคย..............................ทวิสองซิบ้างหรือ

    ๑๘.ครือ"ชีวกะ"ตอบ...............................มินอบเป็นดั่งนั้น
ตรัสว่าสงฆ์"ฉัน"ดั้น....................................โทษไร้จริงแฉ

    ๑๙.เป็นเช่นฉะนั้น"ชี-..............................วกะ"รี่ซิตอบแล
ทูล,ยินวะพรหมปกติแท้..............................ภว"เมตตะ"มีหนา

    ๒๐.คราคำแจงความเหมือน.....................เยือนพุทธ์องค์บ่งแท้
มีปกติเมตตาแล้..........................................เช่นย้ำพระพรหม

    ๒๑.พุทธ์เจ้าแนะเตือนสอน.......................กะนิกรมุฆาตล้ม
เหตุ"ราคะ,โทสะ,
"ภวซม........................................................"มทะ"หลงซิก่อหนา

    ๒๒.คราพุทธ์องค์ยืนยัน...........................ครันพระองค์,กิเลสนี้
สามจุ่งตัดหมดชี้.........................................ดุจด้วนยอดตาล