อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๖/๖๖)

    ๘๖.ไกล"มโนสัญฯ"จิตตั้ง.......................................เจตนา
วิญญาณมุ่งทราบหนา...............................................จิตรู้
อาหารมุ่งสามอรูปฯพา...............................................เหตุก่อ นามขันธ์
พยุงมั่นนามขันธ์สู้.....................................................หล่อเลี้ยงคงใส

    ๘๗."หนึ่งผัสสะ"คือประลุ"มโน-................................วิญญ์ฯ"โอ่ปะกระทบใจ
ภายใน"อรูปฯ"กะมนะไซร้..........................................เกิดขึ้น ณ ทวารเดียว

    ๘๘.เพรียว"อรูปธาตุ"หนึ่งแล้..................................."เวทนา, สัญญา"
"เจตนา"จิตรวมหนา...................................................จ่อพร้อม
"มโนวิญญ์ธาตุฯ"พลังพา............................................เป็นใหญ่
ขับเคลื่อนโดย"มโนฯ"น้อม..........................................หนึ่งแล้จิตแฉ

    ๘๙."โลกุตตระ"อุทธิศยะเหนือ.................................โลกเครือตติภพแล
พ้นออกสิวัฏฏะอนะแน่...............................................ไม่มีอุปบัติเผย

    ๙๐.เปรย"โลกุตต์"ยิ่งน้อม.......................................มีสอง อายตนะ
"ขันธ์สี่,เหตุ"มีผอง......................................................หกแล้
"อินทรีย์สิบสอง"ครอง................................................"สัจจะ,ธาตุ- สองแล
"สามเด่นอาหาร"แท้....................................................นอกนั้น"เอก"หนา

    ๙๑.มีอย่างละหนึ่งก็ภวชัด.......................................คือ"ผัสสะและสัญญา"
"เวท์นาและเจตนะ"ทกล้า............................................อีก"จิต"จะปะร่วมกัน

    ๙๒.ครันมีขันธ์สี่พร้อม............................................เกิดครา โลกุตตระ
"เวทนาขันธ์"หนา.......................................................รับรู้"
"สังขารมั่นคิดพา.......................................................ปรุงแต่ง"
"ระลึกสัญญา"กู้.........................................................จิตรู้วิญญาณ

    ๙๓."โลกุตต์เจาะอายตนะ"ย้ำ..................................นาม์ธรรมประลุสองพาน
คือจิต"มนายตนะ"ฉาน...............................................รู้แจ้งซิอะรมณ์หนา

    ๙๔."ธัมมายะฯ"สิ่งแท้.............................................ทราบแล ทางใจ
ตัวอย่าง"จำ,ฝัน"แด....................................................คิดน้อม
เจตสิกปรุงจิตแฉ.......................................................มรรคแปด
สภาพนิพพานพร้อม..................................................แจ่มแจ้งหฤทัย

    ๙๕."โลกุตต์ระ,ธาตุสิทวิโข.....................................พ้นโลกิยะธรรมไซร้
"วิญญ์ธาตุมโนฯ"หทยะไว..........................................รู้แจ้งประลุมรรคผล

    ๙๖.ยล"มโนวิญญ์ธาตุฯ"แล้....................................ทราบหนา นิพพาน
มรรคจิต,ผลจิตครา...................................................ธาตุรู้
จิตไกลห่างโลกพา....................................................เดินออก จากวัฏ
จิตหยั่งอารมณ์สู้.......................................................หลุดพ้นกิเลสเผย

    ๙๗.โลกุตต์เจาะ"สัจจะ"ทวิดิ่ง.................................ความจริงลุประเสริฐเอ่ย
"มัคค์สัจจะ"เหุตทุขะเฉลย.........................................มรรคแปดลิกิเลสปลง

    ๙๘.ตรง"นิโรธสัจฯ"ตัดแล้ว....................................ตัณหา กิเลส
ภาวะนิพพานหนา......................................................สงบแท้
"นิโรธสัจจะ"พา.........................................................ดับทุกข์
หลีกจากวัฏฏะแล้......................................................ห่างลี้ภพสาม

    ๙๙."สิบสองกะอินทริยะ"ไซร้..................................เป็นใหญ่กิจะตนความ
จิตเกิดสิมรรคขณะเจาะผลาม....................................ฆ่าอาส์วะกิเลสเอย

    ๑๐๐.เปรย"มนินทรีย์"จิตแจ้ง..................................สุขใจ โสมนัสฯ
"อุเปกขินฯ,กลางไว....................................................นิ่งแล้"
"สัทธินฯ,ศรัทธา"ไกล................................................."ชั่วมุ่ง รักษ์ชีพ
"รำลึก,สตินทรีย์"แท้...................................................มั่นน้อม"สมาธินฯ"

    ๑๐๑.เป็นใหญ่สิเพียรมุวิริฯไซร้................................รู้ไวทยะ"ปัญญินฯ"
อินทรีย์มี"อนัญญะฯ"ลุผลิน.........................................แจ้งธรรมนิรฟังหนา

    ๑๐๒.ครา"อัญญินฯ"ยิ่งรู้..........................................มรรคบน สามแล
ผลต่ำสามทราบยล.....................................................เสร็จแล้ว
"อัญญาฯ"จบบัดดล.....................................................ลุล่วง อรหันต์
เลิศยิ่งปัญญาแผ้ว.......................................................กิจนี้ครบแฉ

    ๑๐๓."โลกุตต์เจาะ"เหตุฉกะ"กุศล............................."ดี"ยลตติเหตุแล้
"กลาง,อัพยากตะ"ซิแน่................................................เหตุสามนิรบาป,บุญ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๕/๖๖)

    ๖๙.มี"ธาตุอรูป"ลุอนะร่าง....................................รูปพลางนิรเห็นชิน
ภพภูมิสิมีหทยะจินต์จิต...........................................มีภาวะประณีตแฉ

    ๗๐.แลมี"ขันธ์สี่"น้อม..........................................."มีสอง อายตนะ"
"สองธาตุ,เหตุแปดครอง...........................................ร่วมแท้
"อาหาร,สัจจะ"ผอง..................................................มีอย่าง ละสาม
มีหนึ่ง"ผัสสะ,จำ"แล้................................................."จิตตั้ง,เวทนา"

    ๗๑."ขันธ์สี่"สิแบ่งลุจตุหนา..................................."สัญญา"เจาะระลึกกล้า
"เวท์นา"ซิสุข,รึทุขะ"พา............................................"สังขารตริและวิญญาณ"

    ๗๒.พานมีสองแน่วพร้อม.......................................พบเจอ อายตนะ
มี"มนายะฯ"เกลอ......................................................จิตไซร้
"ธัมมาฯจ่อจิตเปรอ...................................................จิตทราบ อารมณ์
สัมผัสคิดทราบได้.....................................................ครบด้วยนามขันธ์

    ๗๓."สามสัจจะ"จริงลุอธิชัด..................................."ทุกข์สัจ"อุปบัติครัน
นามขันธ์ประกอบสิจตุดั้น..........................................เวท์นาธุวะสัญญา

    ๗๔.ครา"สังขาร"คิดท้น.........................................."วิญญาณ ใจทราบ"
"สมุทยะฯ"กราน........................................................เหตุแล้
ตัณหา,อยากเหตุพาน................................................เกิดติด อรูปฌาน
เหตุเกิดทุกข์ทนแท้....................................................เร่าร้อนใจ,กาย

    ๗๕."มัคค์สัจจะ"ทางเจาะปฏิบัติ...............................ดับชัดทุขะวาย
มรรคห้าประการจะภวฉาย.........................................โลกุตตระมรรคแฉ

    ๗๖.แล"อรูปภพ"ไซร้...............................................มรรคสาม เพิกเอย
"วจีชอบ,งานชอบ"ตาม...............................................จุ่งเว้น
"อาชีวะ"เลิกลาม........................................................ทวารไป่ มีแล
แฉต่างรูปภพเน้น.......................................................แปดถ้วนมรรคหนา

     ๗๗."ธาตุสอง"ก็แจกประลุ"มโน-..............................วิญญ์ฯ"โร่มนะทราบกล้า
"ธัมม์ธาตุ"ก็ปรุงริตริคณา............................................เจต์สิกหิตะจิตเผย

    ๗๘.เปรย"อรูปธาตุ"แล้.............................................มีเหลือ สิบเอ็ด
กอปรจิต,เจตสิกเจือ....................................................อยู่ตั้ง
ตา,หู,จมูกเครือ...........................................................กายเด่น ชิวหา
สภาพชาย,หญิงพลั้ง...................................................เจ็ดทิ้งเลยหนี

    ๗๙."อินทรีย์อรูปฯ"จะอนะชัด...................................โทม์นัสนิรทุกข์ชี้
มีแต่"อุเบกฯและสุขะ"ปรี่.............................................เสพสุขเฉพาะอย่างเดียว

    ๘๐.เปรียว"อนัญญาฯ"ไม่แล้.....................................ปราศใน อรูปธาตุ
คราเกิดโสดาฯไว........................................................จุ่งต้อง
อาศัยหยั่งฟังไกล........................................................อรูปธาตุ ปราศหู
จึงตัด"อนัญญาฯ"ซ้อง.................................................ไม่พร้อมเกิดมี

    ๘๑."สิบเอ็ดลุอินทริยะ"ไซร้......................................จิตใหญ่ก็"มนินทรีย์"
รักษ์"ชีวิตินฯ"ลุจิระชี้..................................................."โสม์นัส"สุขะใจแฉ

    ๘๒.แล"อุเปกขินฯ"ใหญ่น้อม.....................................วางเฉย
"ความเชื่อ,สัทธินฯ"เอย................................................มั่นแท้
"เพียร,วิริยินฯ"เชย......................................................"สติยิ่ง สตินทรีย"
ใจมั่นสมาธินฯแล้........................................................ยิ่งรู้"ปัญญินฯ"

    ๘๓."อัญญินฯเจาะธรรมนิรประจักษ์..........................รู้มรรค ณ อโธถิ่น
"อัญญาฯ"สิไวทยะผลิน................................................ปัญญาอรหันต์เผย

    ๘๔.เปรย"เหตุแปดอรูปฯ"แล้...................................."อัพยาฯ ดี,เลว"
"สองอกุศล,"หลงหนา.................................................."โลภ"พร้อม
"สามกุศลส่งคุณา........................................................ปราศโกรธ, โลภ,หลง
"สามอัพยาฯ"กิริยาน้อม................................................โกรธไร้,โลภ,หลง

   ๘๕."อาหารอรูปฯตติยะ"ชี้..........................................ไม่มี"กพฬิงฯ"บ่ง
เหมือนรูปธาตุเจาะจตุทรง............................................"ผัสสาฯ"ปะกระทบใจ