(ต่อหน้า ๑๕/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

[ข] เมตตาอัปปมัญญานิทเทส =  คือ การอธิบายหลักการแผ่ความรักความปรารถนาดีที่บริสุทธิ์ ให้แก่สรรพสัตว์โดยไม่มีขอบเขต จำกัด หรือเจาะจงบุคคล (อัปปมัญญา)
(๑) ก็ภิกษุแผ่เมตตาจิตไปยังทิศหนึ่งอยู่ เป็นอย่างไร?
-> ภิกษุแผ่เมตตาจิตไปยังสัตว์ทั้งปวง เหมือนบุคคลเห็นบุคคลคนหนึ่งผู้เป็นที่รักใคร่ชอบใจแล้ว พึงรักใคร่ ฉะนั้น
(๒) ในบทเหล่านั้น เมตตา เป็นไฉน?
-> การรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่; ความรักใคร่ในสัตว์ทั้งหลาย เมตตาเจโตวิมุตติ อันใด นี้เรียกว่า เมตตา
~ เมตตาเจโตวิมุตติ = การอบรมเจริญเมตตาจนจิตสงบถึง ขั้นอัปนาสมาธิ เป็นฌานจิต ไม่ใช่กามาวจรจิตที่เป็นขณิกสมาธิ จิตต้องสงบ ระงับจากนิวรณ์ แผ่ความหวังดี ความปรารถนาดีไปในทุกทิศ โดยไม่เลือกบุคคล ไม่มีเจาะจง ไม่เว้นใครๆ เป็นเมตตาที่มีกำลังมาก
(๓) จิต เป็นไฉน?
-> จิต มโน มานัส หทัย ปัณฑระ มโน มนายตนะ มนินทรีย์วิญญาณ วิญญาณขันธ์ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน อันใด นี้เรียกว่า จิต
~ มนายตนะ = จิต ชื่อว่าอายตนะ(ที่ต่อ) เพราะเป็นเหตุให้จิตเจตสิกเกิด องค์ธรรม ได้แก่จิตทั้งหมด
~ มนินทรีย์วิญญาณ = คือ จิตที่เป็นใหญ่ในการรับรู้และเสพอารมณ์ที่เกิดทางใจ (ธรรมารมณ์) เป็น ๑ ในอินทรีย์ ๒๒ ทำหน้าที่น้อมจิตไปในการรับรู้สิ่งต่างๆ (มโนวิญญาณ) ทั้งเวทนา สัญญา และสังขาร
~ วิญญาณขันธ์ = หรือ จิต เป็นหนึ่งใน ชันธ์ ๕ หมายถึงสภาพธรรมที่รู้แจ้งซึ่งอารมณ์ ซึ่งเป็นสภาพธรรมที่มีจริง เป็นประธาน ในการรู้แจ้งซึ่งอารมณ์ ได้แก่ จิตทุกประเภท ที่มี ๘๙ ดวง หรือโดยละเอียด ๑๒๑ ดวง ซึ่ง มีหลากหลายจิต หลากหลายประเภท
~ มโนวิญญาณธาตุ = (สภาพที่รู้แจ้งทางใจ) + ธาตุ (สภาพที่ไม่ใช่สัตว์ ) ธาตุคือสภาพที่รู้แจ้งทางใจ หมายถึง จิต ๗๖ ดวง (ไม่รวมปัญจวิญญาณธาตุ ๑๐ ดวง และมโนธาตุ ๓ ดวง) จิต ๗๖ ดวงนี้ เป็นมโนวิญญาณธาตุ เพราะรู้อารมณ์ได้ทั้ง ๖ อารมณ์ และเกิดได้ทั้ง ๖ ทวาร และวิบากจิตบางดวงที่ทำกิจปฏิสนธิ ภวังค์ จุติ ก็รู้อารมณ์ได้โดยไม่ต้องอาศัยทวาร
จิต ๘๙ ดวง จำแนกโดยความเป็นธาตุได้ ๗ อย่าง คือ
(๓.๑) จักขุวิญญาณธาตุ ได้แก่ จักขุวิญญาณ ๒ ดวง (๓.๒) โสตวิญญาณธาตุ ได้แก่ โสตวิญญาณ ๒ ดวง (๓.๓) ฆานวิญญาณธาตุ ได้แก่ ฆานวิญญาณ ๒ ดวง (๓.๔) ชิวหาวิญญาณธาตุ ได้แก่ ชิวหาวิญญาณ ๒ ดวง (๓.๕) กายวิญญาณธาตุ ได้แก่ กายวิญญาณ ๒ ดวง (๓.๖) มโนธาตุ ได้แก่ สัมปฏิจฉันนจิต ๒ ดวง ปัญจทวาราวัชชนจิต ๑ ดวง (๓.๗) มโนวิญญาณธาตุ ได้แก่ จิต ๗๖ ดวงที่เหลือ
-> จิตนี้ สหรคต เกิดร่วม เจือปน สัมปยุต ด้วยเมตตานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า เมตตาจิต
(๔) คำว่า ทิศหนึ่ง ได้แก่ ทิศตะวันออก หรือทิศตะวันตก หรือทิศเหนือ หรือทิศใต้ หรือทิศเบื้องสูง หรือทิศเบื้องต่ำ ทิศเบื้องขวาง หรือทิศต่างๆ
(๕) บทว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป
(๖) บทว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ประพฤติเป็นไปอยู่ รักษาอยู่เป็นไปอยู่ ให้เป็นไปอยู่ เที่ยวไปอยู่ พักอยู่ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า อยู่
(๗) คำ ว่า ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น มีอธิบายว่า ทิศหนึ่งฉันใด ทิศที่ ๒ ก็ฉันนั้น ทิศที่ ๓ ก็ฉันนั้น ทิศที่ ๔ ก็ฉันนั้น ทิศเบื้องสูงก็ฉันนั้น ทิศเบื้องต่ำก็ฉันนั้น ทิศเบื้องขวางก็ฉันนั้น ทิศต่างๆ ก็ฉันนั้น
(๘) คำว่า สัตว์โลกทั้งปวง เพราะเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทุกหมู่เหล่า มีอธิบายว่า คำว่า สัตว์โลกทั้งปวง เพราะเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทุกหมู่เหล่า นั้นเป็นคำกล่าวกำหนดเอาสัตว์ทั่วทั้งหมดไม่มีส่วนเหลือ หาส่วนเหลือมิได้
(๙) คำว่า เมตตาจิต มีอธิบายว่า ในบทเหล่านั้น เมตตา เป็นไฉน?
-> การรักใคร่ กิริยาที่รักใคร่ ความรักใคร่ในสัตว์ทั้งหลาย เมตตาเจโตวิมุตติ อันใด นี้เรียกว่า เมตตา
(๑๐) จิต เป็นไฉน?
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่สมกัน อันใด นี้เรียกว่า จิต
-> จิตนี้ สหรคต เกิดร่วม เจือปน สัมปยุต ด้วยเมตตานี้ ด้วยเหตุนั้น จึงเรียกว่า เมตตาจิต
(๑๑) บทว่า ไพบูลย์ มีอธิบายว่า จิตใดไพบูลย์ จิตนั้นกว้างขวาง; จิตใดกว้างขวาง จิตนั้นหาประมาณมิได้; จิตใดหาประมาณมิได้ จิตนั้นไม่มีเวร; จิตใดไม่มีเวร จิตนั้นไม่มีพยาบาท
(๑๒) บทว่า แผ่ไป คือ กระจายออกไป น้อมจิตไป
(๑๓) บทว่า อยู่ มีอธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่ ฯลฯ พักอยู่ ด้วยเหตุนั้นจึงเรียกว่า อยู่
[ค] กรุณาอัปปมัญญานิทเทส = คือการแผ่จิตสงสาร ปรารถนาให้สัตว์โลกพ้นทุกข์ไม่มีประมาณไปทั่วทิศ
(๑) ก็ภิกษุแผ่กรุณาจิตไปยังทิศหนึ่งอยู่ เป็นอย่างไร?
-> ภิกษุแผ่กรุณาจิตไปยังสัตว์ทั้งปวง เหมือนบุคคลเห็นบุคคลคนหนึ่งผู้ตกทุกข์ได้ยากแล้ว พึงสงสาร ฉะนั้น
(๒) ในบทเหล่านั้น กรุณา เป็นไฉน?
-> การสงสาร กิริยาที่สงสาร ความสงสารในสัตว์ทั้งหลาย กรุณาเจโตวิมุตติ อันใด นี้เรียกว่า กรุณา
~ กรุณาเจโตวิมุตติ = คือ ความหลุดพ้นแห่งจิตจากพยาบาท (ความโกรธ) ด้วยกำลังสมาธิขั้นฌานที่ประกอบด้วยความปรารถนาอยากช่วยผู้อื่นให้พ้นทุกข์ เป็นการเจริญใจให้เปี่ยมด้วยเมตตา แผ่ขยายออกไปไม่จำกัดต่อสรรพสัตว์ทั้งปวง จนใจสงบระงับจากกิเลสและนิวรณ์

(ต่อหน้า ๑๔/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

    ๒๓๓.จิตเฉย"อุเบกขะ"นิรมี.........................กะ"อัปปีติฯ"ใจตาม
ความ"ปีติ"คลาย"จตุต์ถะ"ผลาม......................ลุฌานสี่สงบใจ

    ๒๓๔.ใส"อัปป์ฯ"สามเพิกแล้ว.......................อุเบกขา
เป็น"สัปปีติฯ"พา............................................ชื่นพริ้ง
เกิดฌานหนึ่ง-สามหนา...................................อีก"อัป- ปีติ"
ปีติเอมใจทิ้ง..................................................สี่น้อมฌานเผย

    ๒๓๕."อัปป์มัญญะสาม"มละ"อุเบกขาฯ"........เจาะสุขเฉกอุบัติเชย
เป็นธรรมสิร่วม"สหคะฯ"เกย............................กะสุขเวทนาแฉ

    ๒๓๖.แล"อุเบกฯ"ยิ่งนี้..................................ธรรมหนา "นสุขสหฯ"
มิสุขเวทนา.....................................................ก่อไร้
เป็นเพียงอุเบกฯครา........................................"อุเปก- ขาสหฯ"
จิตกอปร"อทุกข์ฯ"ไซร้....................................ไม่ทั้งสุขเผย

    ๒๓๗.อัปป์ฯสี่"นกาม์วจระฯ"กิจ.....................สภาพจิตละกามฯเอย
หนีไกลสิ"กาม์วจระ"เคย..................................ลุภูมิรูปฌานแฉ

    ๒๓๘.แลอัปป์มัญฯสี่แจ้ง..............................."รูปา- วจระ"
จิตจ่อกรรมฐานหนา........................................สงบแผ้ว
บรรลุรูปฌานพา.............................................ฌานหนึ่ง ถึงสาม
มีสุข,ปีติแล้ว...................................................มุ่งแล้จตุต์ถฌาน

    ๒๓๙."อัปป์มัญญะสี่"เจาะ"นอรูฯ"..................มิมีชู"อรูปฯ"ผ่าน
แค่รูปฌานเจาะประลุกราน..............................ก็สูงสุดฉะนี้หนา

    ๒๔๐.คราอัปป์มัญฯสี่นั้น..............................อาศัย นึกรูป
จึงแผ่เมตตาไกล.............................................ปรี่โพ้น
จิตลุผ่านรูปฌานไว.........................................เสร็จครบ
อรูปฌาน"รูป"โล้น...........................................จุ่งเข้ามิถึง

    ๒๔๑.อัปป์มัญฯสี่เจาะ"ปริยาฯ".....................ก็ธรรมหนาเจาะภูมิตรึง
"กาม,รูป,อรูป"มุจระขึง....................................ณ วัฏฏะสงสาร

    ๒๔๒.กรานอัปป์มัญฯสี่ด้น............................มิเป็น เหตุออก
จากวัฏ,ทุกข์ลำเค็ญ........................................แม่นแล้ว
ก็ธรรมใช่มรรรคเห็น.......................................พามุ่ง นิพพาน
ยังว่ายเวียนเกิดแท้.........................................แค่นั้นอัปป์มัญฯ

    ๒๔๓.อัปป์ฯสี่"สอุตตระ"ล้ำ...........................เจาะมีธรรมซิยิ่งครัน
"โลกุตต์ระ"โลกพหิระสรรค์.............................เพราะอัปป์มัญฯเสาะโลกีย์

    ๒๔๔.อัปป์มัญฯมีสี่แล้.................................."ทุกข์ถอน อรณะ
จิตสงบกิเลสรอน............................................สะอาดแผ้ว
อาฆาต,โกรธมิชอน.........................................มิโลภ หายแล
ธรรมส่อกิเลสแป้ว...........................................ถั่งถ้อยจริงหนอ ฯ|ะ

แสงประภัสสร

๑๓. อัปปมัญญาวิภังค์ : [เล่มที่ ๗๘] พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ เล่ม ๒ ภาค ๒ : มูลนิธิศึกษาและเผยแพร่พระพุทธศาสนา https://share.google/pMgfYHDgVOvy4Iny3

๑๓. อัปปมัญญาวิภังค์
สุตตันตภาชนีย์
[ก] อัปปมัญญา ๔ หรือ พรหมวิหาร ๔ = คือ หลักความประพฤติที่ประเสริฐบริสุทธิ์ และการปฏิบัติตนต่อมนุษย์สัตว์ทั้งหลายโดยชอบ แผ่สม่ำเสมอโดยทั่วไป ไม่มีประมาณ ไม่จำกัดขอบเขต แบ่งออกเป็น ๔ ได้แก่
(๑) เมตตา = ความรัก ปรารถนาดีอยากให้เขามีความสุข มีจิตอันแผ่ไมตรีและคิดทำประโยชน์แก่มนุษย์สัตว์ทั่วหน้า
-> ภิกษุในศาสนานี้ แผ่เมตตาจิตไปยังทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทิศเบื้องสูง ทิศเบื้องต่ำ. ทิศเบื้องขวาง ก็เช่นเดียวกันนี้ แผ่เมตตาจิตอันไพบูลย์ กว้างขวาง หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีพยาบาท ไปยังสัตว์โลกทั้งปวง เพราะเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทุกหมู่เหล่าอยู่
(๒) กรุณา = ความสงสาร คิดช่วยให้พ้นทุกข์ ใฝ่ใจในอันจะปลดเปลื้องบำบัดความทุกข์ยากเดือดร้อนของปวงสัตว์
-> แผ่กรุณาจิตไปยังทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทิศเบื้องสูง ทิศเบื้องต่ำ ทิศเบื้องขวาง ก็เช่นเดียวกันนี้ แผ่กรุณาจิตอันไพบูลย์ กว้างขวาง หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีพยาบาท ไปยังสัตว์โลกทั้งปวง เพราะเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทุกหมู่เหล่า อยู่
(๓) มุทิตา = ความยินดี ในเมื่อผู้อื่นอยู่ดีมีสุข; มีจิตผ่องใสบันเทิง กอปรด้วยอาการแช่มชื่นเบิกบานอยู่เสมอ ต่อสัตว์ทั้งหลายผู้ดำรงในปกติสุข; พลอยยินดีด้วยเมื่อเขาได้ดีมีสุข เจริญงอกงามยิ่งขึ้นไป
-> แผ่มุทิตาจิตไปยังทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทิศเบื้องสูง ทิศเบื้องต่ำ ทิศเบื้องขวาง ก็เช่นเดียวกันนี้ แผ่มุทิตาจิตอันไพบูลย์ กว้างขวาง หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีพยาบาท ไปยังสัตว์โลกทั้งปวง เพราะเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทุกหมู่เหล่า อยู่
(๔) อุเบกขา = ความวางใจเป็นกลาง อันจะให้ดำรงอยู่ในธรรมตามที่พิจารณาเห็นด้วยปัญญา คือมีจิตเรียบตรงเที่ยงธรรมดุจตราชู ไม่เอนเอียงด้วยรักและชัง;  พิจารณาเห็นกรรมที่สัตว์ทั้งหลายกระทำแล้ว อันควรได้รับผลดีหรือชั่ว สมควรแก่เหตุอันตนประกอบ; พร้อมที่จะวินิจฉัยและปฏิบัติไปตามธรรม รวมทั้งรู้จักวางเฉยสงบใจมองดู ในเมื่อไม่มีกิจที่ควรทำ
-> แผ่อุเบกขาจิตไปยังทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓
ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทิศเบื้องสูง ทิศเบื้องต่ำ ทิศเบื้องขวาง ก็เช่นเดียวกันนี้ แผ่อุเบกขาจิตอันไพบูลย์ กว้างขวาง หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีพยาบาท ไปยังสัตว์โลกทั้งปวง เพราะเป็นผู้มีจิตเสมอในสัตว์ทุกหมู่เหล่า อยู่

(ต่อหน้า ๑๓/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๐.วิภังค์ : อัปปมัญญาวิภังค์

    ๒๑๕."อัปป์มัญญะ"สี่ก็ธุระกิจ.....................เจาะ"โนจิตฯ" บ จิตวาง
หมายเจตสิก,หทยะสร้าง...............................ซิร่วมกันนะทุกครา

    ๒๑๖.อัปป์มัญญาสี่แท้...............................นามธรรม "เจตสิก"
มิใช่จิตแต่จำ................................................ร่วมพร้อม
เคียงจิตเกิด,ดับนำ........................................ดังเช่น
โลภ,โกรธ,หลงคงน้อม...................................เปี่ยมล้นมุทิตา

    ๒๑๗.อัปป์มัญญะสี่ก็มนะล้ำ........................ลุ"จิตต์สัมปยุตฯกล้า
จิต,เจตสิกเจาะอธิหนา...................................พิเศษต่างกะอื่นแฉ

    ๒๑๘.แลอัปป์มัญฯสี่แจ้ง............................."จิตต์สัง- สัฏฐะ"
ธรรมเกิดกับจิตหวัง.......................................ร่วมได้
ทำงานร่วมกันจัง............................................หาแยก กันนา
เกิดดับคราวเดียวไซร้....................................เกิดรู้เหมือนกัน

    ๒๑๙.อัปป์มัญญะสี่เจาะภวพาน...................สมุฏ์ฐานกะจิตครัน
จิตสร้างสิ"รูป"ริจระพลัน................................เจาะยืน,นอนรึหายใจ

    ๒๒๐.ธรรมไวเกิดรูปนั้น..............................เหตุสาน จตุแล
"กรรมเหตุเกิดรูป"กราน..................................ถี่ถ้วน
"อุตุเกิดรูป"ขาน.............................................เรียกว่า "อุตุชรูป"
"ภัตรก่อเกิดรูป"ล้วน.......................................สี่พร้องเหตุแฉ

    ๒๒๑.อัปป์ฯสี่ก็"จิตตสหภู"...........................ปะธรรมคู่กะจิตแล
จำ,คิดและเกิด,มรณะแน่.................................ปฏิสนธิเหตุเผย

    ๒๒๒.เปรยอัปป์มัญฯสี่นี้..............................."จิตตา นุปริวัติฯ"
ธรรมเกิดตามจิตหนา......................................ดับพร้อม
คง ณ ที่เดียวมา..............................................กับจิต
ขันธ์เช่น"สัญญา"น้อม.....................................ร่วมแล้"สังขาร"

    ๒๒๓.อัปป์มัญฯลุพาหิระยะยล......................ซินอกตนกระทำการ
แผ่จิตกะสัตว์เจาะปะทะฉาน............................มิจำกัดกะเขตแฉ

    ๒๒๔.แลอัปป์มัญฯสี่ถ้อย.............................."เป็นอุปา- ทินนะ"
ถูกยึดจากตัณหา............................................ครอบแล้ว
"จิตเป็นอนุปาฯ"..............................................เพราะไม่ ครอบครอง
"ทิฏฐิ,ตัณหา"แคล้ว.........................................ไม่เข้าครองแฉ

    ๒๒๕."อัปป์มัญญะสี่ลุภว"โน-.........................อุปาฯ"โร่ บ "รูป"แล
เป็นนามธรรมมิศยะแล้....................................."มหาภูตรูป"เกิด

    ๒๒๖.เทิดอัปป์มัญฯสี่ถ้วน.............................เป็น"โน- อุปาทาน"
หาใช่อุปาฯโชว์................................................ยึดไร้
อัปป์มัญฯสี่กุศลโข..........................................."โนกิเลส"
ธรรมขจัดกิเลสไซร้.........................................โศกเศร้าตัดหนา

    ๒๒๗.อัปป์มัญญะสี่ประลุกุศล.......................มิฆ่าพ้นซิโสดาฯ
"ภาว์นานทัสสะฯ"พิระกล้า................................กระทำยกระดับใจ

    ๒๒๘.ไวอัปป์มัญฯสี่พริ้ง...............................เป็น"นภา- วนายะฯ"
มิฆ่าโดยมรรคหนา..........................................แน่แล้ว
อีกสามมรรคบนซา.........................................."พระสกิ- ทาคามี"
"พระอนาคามี"แผ้ว..........................................สุดท้าย"อรหันต์"

    ๒๒๙.อัปป์มัญฯอุเบกฯลุ"อวิตักฯ"..................มิมีปัก"วิตก"ครัน
"ความตรึกวิตก"จะมละพลัน.............................ณ ฌานสองมิปรุงใด

    ๒๓๐.ในอัปป์ฯสามเยี่ยงนี้.............................อุเบกขา เพิกแล
"สวิตักกะ"หนา................................................วิตกพร้อม
คราฌานหนึ่งลุมา............................................อีก"อวิ- ตักกะ
"วิตกมิมี"ค้อม..................................................ไม่แล้ฌานสอง

    ๒๓๑.วางเฉย"อุเบกฯ"เจาะ"อวิจา-..................ระ"เพิกหนาวิจารครอง
"ความตรองวิจาร"เสาะอนะผอง........................ณ ฌานสองและสามแล

    ๒๓๒.แฉอัปป์ฯสามเพิกแล้............................อุเบกขา
"สวิจาฯ"ตรองหนา...........................................สภาพพร้อม
เกิดฌานหนึ่ง,สองมา........................................วิจารแน่ มีตรอง
เป็น"อวิจาฯ"ค้อม..............................................ล่วงเข้าฌานสาม