(ต่อหน้า ๔/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๒.วิภังค์ : ปฏิสัมภิทาวิภังค์

    ๖๙.ลุ"ปฐมเจาะกุศล"........................................มนะด้นฌานหนึ่ง
เจาะ"วิตก,ปิติ"ตรึง................................................กะ"วิจาร,ตรอง"

    ๗๐.มี"สุข"ครองใจแล........................................แฉ"เอกัคฯ"มั่นตั้ง
จิตแน่วอารมณ์ยั้ง.................................................ครบห้าองค์ฌาน

    ๗๑."ทุติย์จิตฯ"ภวปรก......................................."ละวิตก"ทิ้งซาน
มนะแน่วเจาะประสาน...........................................จตุองค์เหลือ

    ๗๒.เครือ"ตติย์จิตฯ".........................................พิศละ"วิจาร"บ่งแล้ว
มีแค่"เอกัคฯแกล้ว................................................"สุข"แท้"ปีติ"หนา

    ๗๓."จตุต์จิตเจาะกุศล"......................................"ปิติ"พ้นหนีล้า
ทวิเหลือ"สุขะ"กล้า................................................"ฐิติจิต"คง

    ๗๔.ยง"ปัญจมจิต".............................................ริดรอน"สุข"แน่วทิ้ง
"เอกัคตตา"พริ้ง....................................................อุเบกฯแท้วางเฉย

    ๗๕.ก็พระธรรมเจาะกุศล....................................ภวด้นใดเอ่ย
นร,สงฆ์เจาะเฉลย.................................................คติมรรคแฉ

   ๗๖.แลสงฆ์เจริญมรรค.......................................จักถึง"รูปภพ"แท้
สงัดกาม,เลวแล้....................................................ล่วงแล้วปฐมฌาน

    ๗๗.เจาะ"กสิณปฐวี"..........................................ภวมีจิตพาน
ก็สมาธิ์,สติ.."ขาน..................................................ทยะ"ธัมม์ฯ"หนา

    ๗๘.คราทราบวิบากธรรม...................................ฉลาดนำ"ผล"ยิ่งกล้า
จึงทราบทุกข์,สุขคว้า ............................................อัตถ์ฯแท้เรียกขาน

    ๗๙.ประลุปัญญะมุกล้า.......................................วทะภาษาชาญ
ตริเจาะตอบรยะกราน............................................ลุ"นิรุตติ์ฯ"เผย

    ๘๐.เปรยสงฆ์ฉลาดแล.......................................แฉในธรรมยิ่งแล้ว
สามารถตอบความแกล้ว........................................เพรียกแล้"ปฏิภาณฯ"

    ๘๑."ปฏิสัมฯ"จตุพรู...........................................เจาะ"อรูปาฯ"พาน
มนะร่วมจตุฌาน...................................................อนะ"รูป"แฉ

    ๘๒.แล"อรูปาวจิตฯ"..........................................ชิดกุศลมุ่งพร้อม
"สมถ์กรรมฐาน"น้อม............................................เพ่งไร้"รูป"เผย

    ๘๓.เจาะ"อรูปวะจิตฯ"........................................ลุพิชิตสี่เอ่ย
คติจิตธุวะเชย......................................................และอุเบกขา

    ๘๔."อากาสากุศลจิตฯ"......................................คิดอากาศใหญ่กว้าง
ขอบเขตมิสุดอ้าง..................................................แน่วแท้อารมณ์

    ๘๕.มนะ"วิญยตะฯ"รุด........................................นิรสุด"วิญฯ"บ่ม
ลุอะรมณ์ปะเหมาะสม............................................ธุระ"อากาฯ"

   ๘๖."อากิญกุศลฯ"แจง.........................................แสดงอารมณ์ไป่แล้
ประณีตเหนือ"มี"แท้..............................................เลือกแล้"ดีเหนือ" อากาฯ

    ๘๗.มนะ"เนวะยะฯ"กล้า......................................ธุวะ"อารมณ์"เครือ
ณ "อากิญฯ"นิรเจือ................................................เจาะละเอียดแฉ

    ๘๘.แล"เนวสัญญาฯ"..........................................จิตหนา"จำ"ประณีตนี้
"จำ"อ่อนสุดเลยชี้ .................................................แต่ไร้สมบูรณ์

    ๘๙.ก็มิใช่อนะจำ................................................ตะถลำ"จำ"เกือบศูนย์
"ตริวะมีก็มิพูน"......................................................."มิเจาะมีหนา"

    ๙๐.คราธรรมกุศลใด..........................................ใน"อรูปภพ"ไซร้
สงฆ์มุ่งเจริญมรรคใกล้............................................"อรูปฯ"แล้ภพผลิน

    ๙๑.มุเจริญอติมรรค............................................ก็ประจักษ์"อากิญฯ"
"จตุต์ฌาน"สหะปิ่น.................................................ปะทะ"เนว์สัญฯ"

(ต่อหน้า ๓/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๒.วิภังค์ : ปฏิสัมภิทาวิภังค์

    ๔๖.มีธรรมเป็นกุศล...........................................ยลมีใดมุ่งพร้อม
ธรรมปราศโทษ,สุขน้อม........................................สี่แล้แยกเผย

    ๔๗.รติ"กามะกุศลฯ"..........................................สุขะยล"คน"เอ่ย
ภว"รูปะวะฯ"เชย...................................................ประลุ"รูป์ฌาน

    ๔๘.พาน"อรูปกุศลฯ".........................................ดล"อรูปฌานเปี่ยมล้น
"โลกุตต์กุศลฯ"ด้น ...............................................ปราศแท้กิเลสหนา

    ๔๙.มนะ"กามะวะฯ"รุก.......................................ภวสุขใจกล้า
อุปะญาณหทยา...................................................เจาะระลึกแฉ

    ๕๐.แล"ผัสสะกระทบ".......................................ครบ"อวิกเขฯ"จิตตั้ง
มิหวั่นไหวคงยั้ง....................................................ยิ่งแล้จากสมาธิ์

    ๕๑.ทยะ"ธัมม์ปฏิสัมฯ".......................................ภวพร่ำ"เหตุ"หล้า
ผิวะ"ผล"ก็จะหา....................................................เจาะเสาะ"เหตุ"ไว

    ๕๒.ไย"อัตถ์ฏิสัมฯ"............................................ฉลาดนำวิบากรู้
ผลเนื่องจากกรรมคู้...............................................ลึกซึ้งทราบฉาน

    ๕๓.ก็"นิรุตติ์ปฏิสัมฯ"..........................................ทยะนำโวหาร
นยะสอนและวิจารณ์..............................................เจาะกระจ่างความ

    ๕๔.ตาม"ปฏิภาณสัมฯ"........................................เฉลียวนำเปี่ยมล้น
ทราบยิ่งธรรม,ทานท้น............................................เร็วแจ้งฉับไว

    ๕๕.เจาะพระธรรมลุกุศล.....................................ประลุยลอีกนัย
เฉพาะ"กามะวะฯ"ไข...............................................อุปะญาณเผย

   ๕๖.เปรย"กามากุศลฯ".........................................ยลรตี,ญาณร่วมพร้อม
กุศลจิต,ทาน,ศีลน้อม..............................................เปี่ยมล้นสมาธิ์ฉาน

    ๕๗.มนะ"กามะวะฯ"ชอบ......................................รติกอปรกับญาณ
อนะปัญญะประสาน...............................................นิรชวนหนา

    ๕๘.ครา"กามาวะจิต"..........................................ประชิดโสมนัสแล้
มิประกอบญาณแท้ ...............................................มุ่งต้องชักชวน

    ๕๙. มนะ"กามะดิเรก".........................................เจาะ"อุเบกขา"ควร
อุปะญาณประลุด่วน...............................................มิแนะนำเผย

    ๖๐.เปรย"กามาวะจิตฯ".......................................พึงชิดอุเบกฯแท้
สัมปยุตญาณแล้....................................................เร่งกระตุ้นชักนำ

    ๖๑.มนะ"กามะวะฯ"เอก.......................................ลุ"อุเบกขา"ล้ำ
อนะญาณวิเคราะห์หนำ..........................................คุณะแค่บุญ

    ๖๒.คุณ"กามาวกุศลฯ"........................................ดลกับอุเบกฯพร้อม
วิปปยุตญาณน้อม..................................................ไม่ได้ปัญญา มีชวน

    ๖๓.ลุ"อะรมณ์"พหุลาม.......................................เพราะปะ"กาม์คุณห้า
หินะชั่วนิรหนา.......................................................ก็กุศลแฉ

    ๖๔.แลความแตกฉานนำ....................................."ธัมม์ปฏิสัมฯ"สัจแท้
เห็น"เหตุ"เป็นจริงแล้...............................................ซึ่งได้ทำไป

    ๖๕."ปฏิอัตถ์ฯทยะล้น..........................................ประลุผลลัพธ์ไกล
พหุอรรถเจาะคระไล...............................................กะวิบากหนา

   ๖๖.ครา"นิรุตติ์ปฏิสัมฯ"........................................ฉลาดนำแผ่แท้
ธรรมสั่งสอนเหมาะแล้.............................................แจ่มแจ้งชัดหนอ

    ๖๗."ปฏิภาณฯ"ลฆุกราย......................................อธิบายคล่องจ่อ
สิเพราะปัญญะลุพอ................................................พหุธรรมใส

    ๖๘.ไว"ปฏิสัมภิทา"..............................................ฉลาดนากุศลจิตแท้
เป็นจิต"รูปาฯ"แล้ ...................................................ส่งห้าจิตถึง

(ต่อหน้า ๒/๓๓) อภิธรรมปิฎก :
๒๒.วิภังค์ : ปฏิสัมภิทาวิภังค์

    ๒๓."ปฎิสัมภิทะอัตถ์ฯ"........................................ภวชัดเก่งสรรค์
ลุชรา,มระครัน.......................................................ภิทะดับสอง

    ๒๔.ครอง"ธัมม์ปฏิสัมฯ".......................................ทราบหนำในเหตุนี้
มีชาติ,ชรา,ตายชี้....................................................ต่อแท้ตามกาล

    ๒๕.ทยะรู้อริย์มรรค...........................................ลุประจักษ์ทุกข์ราน
ภิทะ"แก่,มระ"ผลาญ..............................................เพราะลิ"เกิด"ปลง

   ๒๖.คง"นิรุตติ์ปฏิสัมฯ".........................................ชาญเลือกธรรมสี่อถ้อย
คำง่ายสอนทราบช้อย............................................ลึกซึ้งหลักธรรม

    ๒๗."ปฏิภาณฯลุฉลาด.........................................ปะทะยาตรรู้นำ
อธิบายเจาะขยายพร่ำ............................................ประลุถูก,ไว

    ๒๘.อีกนัย"ปฏิสัมฯ".............................................แตกฉานนำสี่ถ้วน
ธรรมต่างกันหลากล้วน ...........................................รอบรู้หมดเผย

    ๒๙."ปฏิอัตถ์ฯทยะชัด.........................................อุปบัติ"ชาติ"เอ่ย
เจาะ"อุปาฯ","วสะ"เสย.............................................ภวรูป,นาม

    ๓๐.ตามทราบ"เวทนา"........................................."สฬาย์ตนะ"รับรู้
ใน"ภพ,วิญญาณ"กู้..................................................ร่วมพร้อม"สังขาร"

    ๓๑."ปฏิอัตถ์ฯ"ทยะ"ผล".......................................ภวด้น"นิพพาน"
ก็เพราะการภิทะผลาญ............................................ลิกิเลสปลง

    ๓๒.คง"ธัมม์ปฏิสัมฯ"............................................ทราบ"เหตุ"นำเด่นนี้
ปรุงแต่งสังขารชี้.....................................................เนื่องด้วย"อวิชชา"

    ๓๓.เจาะมุดับสละเหตุ..........................................ลุพิเศษ"ปรุง"ซา
อริย์มรรคอธิหนา....................................................อนะสังขาร

    ๓๔.กราน"นิรุตติ์สัมฯ"ยาตร..................................สามารถจัดกล่าวถ้อย
แจงอรรถเหมาะสมช้อย...........................................ถูกต้องความจริง

    ๓๕."ปฏิภาณปฏิสัมฯ"...........................................ทยะนำไวดิ่ง
มติรู้พหุสิ่ง...............................................................เจาะประยุกต์หนา

   ๓๖.ครา"ปริยัตติธรรมฯ"........................................พึงเรียนนำรอบรู้
พุทธพจน์,ปิฎกสู้......................................................มุ่งให้แตกฉาน

    ๓๗."ปฏิธัมม์ปฏิสัมฯ"............................................ประลุนำเชี่ยวชาญ
นยธรรมมหิพาน......................................................ก็พระพุทธ์ฯแฉ

    ๓๘.แลคำสอน"พุทธ์วจ์นะ"...................................ปะมีรวมจุ่งเก้า
คือ"นวังค์สัตฯ"เร้า ..................................................มุ่งรู้เรียนเผย

    ๓๙. "อิติวุตตกะ"เด่น............................................ก็จะเป็นสูตรเอ่ย
พหุ"ชาตกะ"เชย......................................................ภวชาดกแฉ

    ๔๐.แล"สูตร,สุตตะ"ปรก.......................................ณ ปิฎกมากพร้อม
"นิทเทสเคยยะ"น้อม................................................ถั่งถ้อยคาถา

    ๔๑."ปฏิอัตถ์ฯ"เจาะวิทูร.......................................ก็พิบูลย์เก่งนา
อธิบายชุติหนา........................................................ภวผลกรรม

    ๔๒.คำ"นิรุตติ์สัมฯ"พาน........................................โวหารศัพท์เยี่ยมแล้
สอนแผ่ธรรมทราบแท้..............................................ลึกซึ้งถูกแฉ

    ๔๓."ปฎิภาณปฏิสัมฯ"............................................รยะนำชาญแล
ประลุตอบระดะแน่....................................................เจาะประยุกต์หนา

    ๔๔.ครา"อภิธรรมภาฯ"...........................................ธรรมมาละเอียดแท้
"ปรมัต,รูป,จิต"แล้......................................................เกิดตั้งดับไฉน

    ๔๕."ปฏิสัมฯ"จตุด้น................................................มุกุศลจิตไซร้
มนะ"กาวะจะฯ"ใส......................................................สุจิฝ่ายดี

อภิธรรมปิฎก : ๒๒.วิภังค์ : ปฏิสัมภิทาวิภังค์ (แจกปฏิสัมภิทา)

เวควติฉันท์ ๒๑/โคลงสามสุภาพ

    ๑.นมะน้อมสิพระพุทธ์ฯ......................................ลุศรุตม์ศาส์ดา
ดนุโพธิลุกล้า........................................................อรหันต์แฉ

    ๒.แลพุทธ์องค์เมตตา.........................................มาสอนอริย์สัจไซร้
ชน,ภิกษุทราบได้...................................................มุ่งแล้วิปัสส์นา

    ๓.พหุสงฆ์นฤชน.................................................จระด้นไม่ช้า
อรหันต์ประลุหนา...................................................นิรเกิดเผย

    ๔.เปรย"ปฏิสัมภิทา"............................................แตกฉานหนาถั่งถ้อย
ธรรม,อรรถ,ภาษาช้อย............................................แจ่มแจ้งปฏิภาณ

    ๕."ปฏิสัมฯ"ยุรรุด................................................คติ"สุตตันฯ"กราน
"อภิธรรมฯ"หิตะพาน...............................................อธิ"ปัญหาฯ"

   ๖.คราแจก"สุตตันฯ"นำ........................................"ปฏิสัมฯ"สี่แท้
ชาญอรรถ,ธรรม,นิรุตติ์ฯแล้....................................ถี่ถ้วนญาณหลาย

    ๗."ปฏิสัมฯ"จะเจาะแจง........................................ลุแสดงห้ากราย
"จตุสัจ"อติฉาย.......................................................ภว"เหตุ"แฉ

    ๘.แล"ธรรมวาระ"พาน..........................................พิจารณ์ธรรมลึกแท้
แยก"ปัจจัย,เรียนธรรม"แล้.......................................ร่วมน้อมธรรมกราน

    ๙. "ปฏิสัมฯ"ก็ปะสัจ.............................................ภว"อัตถ์ฯ"แตกฉาน
ทุขะรู้มิสราญ..........................................................ลินิโรธปลง

    ๑๐.คง"ธัมม์ปฏิสัมฯ"รุก........................................ทุกข์,สมุทัยเหตุแล้
"ทุกข์นิโรคาฯ"แท้...................................................มุ่งรู้ทางพา กิเลสปลง

    ๑๑.เจาะ"นิรุตติ์ฯ"สิเฉลียว....................................ภวเปรียวภาษา
นยสอนวจะกล้า......................................................สิประจักษ์แฉ

    ๑๒.แล"ปฏิภาณสัมฯ"ไว.......................................ทราบในญาณรอบรู้
คิดเชื่อมอัตถ์ฯ,ธัมม์ฯกู้............................................."นิรุตติ์"สร้างแจงธรรม

    ๑๓."ปฎิสัมฯ"สิเฉลียว...........................................จตุเชี่ยว"เหตุ"นำ
ภว"อัตถ์ฯเหมาะกระทำ............................................ลุจะแจ้งผล

    ๑๔.ยล"ธัมม์ปฏิสัมฯ"............................................ทราบนำเกิด"เหตุ"ต้น
ผลลัพธ์ตามมาด้น....................................................แจ่มแจ้งขยายความ

    ๑๕.เจาะ"นิรุตติ์ปฏิสัมฯ"........................................ภวล้ำเก่งนาม
ระดะศัพท์ชุติตาม....................................................เหมาะแสดงธรรม

    ๑๖.นำ"ปฏิภาณสัมทาฯ"........................................มีปัญญาเลิศรู้
"อัตถ์ฯเชื่อมธัมม์ฯ,นิรุตติ์ฯสู้.......................................ถูกต้องทันการ สอนธรรม

    ๑๗.ตริสภาวะพระธรรม..........................................หิตะล้ำทราบพาน
อกุศลทุขะขาน.........................................................ลุกุศลแฉ

    ๑๘.แล"อัตถ์ปฏิสัมฯ".............................................แตกฉานนำคล่องแล้ว
ธรรมเกิดมีใดแพร้ว ..................................................มุ่งแจ้งผลนา วิบากกรรม

    ๑๙.ธุระ"ธัมม์ปฏิสัมฯ"............................................พหุล้ำหลักยล
คติธรรมวิเคราะห์ด้น................................................ภว"เหตุ"เผย

    ๒๐.เปรย"นิรุตติสัมฯ"ฉลาด...................................ภาษายาตรแจ่มถ้อย
ใครมุ่งฟังทราบช้อย.................................................ถูกต้องความจริง

    ๒๑."ปฏิภาณฯ"เจาะเฉลียว....................................ซิประเปรียวคิดพริ้ง
มหิวิทยะยิ่ง..............................................................ลุผสมสาน

    ๒๒.กราน"วาระปัจจัย"...........................................แจงหนาการเกิดถ้วน
สรรพสิ่งอาศัยล้วน....................................................เหตุแท้ตามกัน