(ต่อหน้า ๓/๖) ประมวลธรรม : ๗๓.กุกกุโรวาทสูตร

๗. กุกกุโรวาทสูตร
ว่าด้วยปุณณโกลิยบุตรและเสนิยอเจละ
[ก] ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
-> สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จประทับอยู่ในโกลิยชนบท ทรงทํานิคมของชาวโกลิยะ ชื่อว่าหลิททวสนะให้เป็นโคจรคาม
~ หลิททวสนนิคม (นิคมบ้านหลิททวะ) ในโกลิยชนบท
~ โคจรคาม = คือ หมู่บ้านที่พระพุทธเจ้าทรงใช้เป็นที่เที่ยวบิณฑบาต หรือหมู่บ้านที่เป็นแหล่งโคจรไปเพื่อรับอาหารบิณฑบาตเป็นประจำในช่วงที่ประทับอยู่การเสด็จเข้าไปบิณฑบาตและโปรดสัตว์ในนิคม แห่งนั้น เพื่อให้ชาวบ้านได้รับประโยชน์จากการเห็นสมณะและได้ถวายอาหาร
-> ครั้งนั้น ปุณณโกลิยบุตร ผู้ประพฤติวัตรดังโค และเสนิยอเจละ ผู้ประพฤติวัตรดังสุนัข เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แล้วปุณณโกลิยบุตรผู้ประพฤติวัตรดังโค ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ฝ่ายเสนิยอเจละผู้ประพฤติวัตรดังสุนัข ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ก็คุ้ยเขี่ยดุจสุนัขแล้วนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง
~ ปุณณโกลิยบุตรผู้ประพฤติวัตรดังโค (หรือโควัตร) = คือ ผู้ปฏิบัติตนตามแนวทางทำวัตรแบบวัว เช่น กิน หญ้า หรือพฤติกรรมบางอย่างคล้ายวัว เพื่อหวังผลการเกิดเป็นวัวหรือไปสู่คติที่ดี แต่ภายหลังได้รับฟังธรรมจากพระพุทธเจ้าจนเข้าใจเรื่องกรรมและยอมรับพระรัตนตรัย
~ เสนิยอเจละ = คือ อเจละ (นักบวชเปลือยกาย) ที่สมาทานกุกกุรวัตร คือการประพฤติวัตรปฏิบัติตนเลียนแบบสุนัข เช่น การกินอาหารบนพื้น การคุ้ยเขี่ย การนอนตามกิริยาของสุนัขอย่างเคร่งครัดและยาวนาน เชื่อว่าจะทำให้บริสุทธิ์หรือได้เป็นเทวดา แต่พระพุทธเจ้าทรงพยากรณ์ ว่าเป็นการเห็นผิด (มิจฉาทิฐิ) ซึ่งนำไปสู่การเกิดเป็นสุนัขหรือนรก
[ข] คติของผู้ประพฤติวัตรดังสุนัข
(๑) ปุณณโกลิยบุตรผู้ประพฤติวัตรดังโค =ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า
-> ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เสนิยอเจละนี้ ประพฤติวัตรดังสุนัข ทํากรรมยากที่ผู้อื่นจะทําได้ บริโภคโภชนะที่วางไว้ ณ พื้นดิน เขาสมาทานกุกกุรวัตรนั้นอย่างบริบูรณ์ สิ้นกาลนาน คติของเขาจะเป็นอย่างไร ภพหน้าของเขาจะเป็นอย่างไร
~ กุกกุรวัตร = ผู้ประพฤติกุกกุรวัตร หมายถึงผู้ประพฤติเลียนแบบสุนัข หรือทำกิริยาอาการเหมือนสุนัขทุกอย่าง
(๒) พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสห้ามว่า อย่าเลย ปุณณะ จงงดข้อนี้เสียเถิด อย่าถามเราถึงข้อนี้เลย ปุณณโกลิยบุตรผู้ประพฤติวัตรดังโค ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒,๓
(๓) ดูก่อนปุณณะ เราไม่ได้จากท่านเป็นแน่ซึ่งคํานี้ว่า อย่าเลยปุณณะ จงงดข้อนั้นเสียเถิด อย่าถามเราถึงข้อนั้นเลย ดังนี้
(๔) แต่เราจักพยากรณ์แก่ท่าน = ดูก่อนปุณณะ บุคคลบางคนในโลกนี้บําเพ็ญกุกกุรวัตร บําเพ็ญปกติของสุนัข บําเพ็ญกิริยาอาการของสุนัขให้บริบูรณ์ ไม่ขาดสาย ครั้นแล้วเมื่อตายไป เขาย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของสุนัข
(๕) อนึ่ง ถ้าเขามีความเห็นอย่างนี้ว่า เราจักเป็นเทวดาหรือเทพองค์ในองค์หนึ่ง ด้วยศีล วัตร ตบะ หรือพรหมจรรย์นี้ ความเห็นของเขานั้นเป็นความเห็นผิด
(๖) ดูก่อนปุณณะ เรากล่าวคติของผู้เห็นผิดว่ามี ๒ อย่าง คือ นรกหรือกําเนิดสัตว์ดิรัจฉานอย่างใดอย่างหนึ่ง
(๗) ดูก่อนปุณณะ กุกกุรวัตรเมื่อถึงพร้อม ย่อมนําเข้าถึงความเป็นสหายของสุนัข เมื่อวิบัติย่อมนําเข้าถึงนรก ด้วยประการฉะนี้
(๘) เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว เสนิยอเจละผู้ประพฤติวัตรดังสุนัข ร้องไห้น้ำตาไหล
[ค] คติของผู้ประพฤติวัตรดังโค
ลําดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะปุณณโกลิยบุตรผู้ประพฤติวัตรดังโคว่า ดูก่อนปุณณะ เราไม่ได้คํานี้จากท่านว่า อย่าเลยปุณณะ จงงดข้อนั้นเสียเถิด อย่าถามเราถึงข้อนั้นเลย
~ ผู้ประพฤติโควัตร = ผู้ประพฤติเลียนแบบโค คือ ผูกเขา ผูกหางเที่ยวไปกับฝูงโค ดังนี้
(๑) เสนิยอเจละทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้ร้องไห้ถึงการพยากรณ์นั้น ที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสกะข้าพเจ้า แม้ข้าพเจ้าได้สมาทานกุกกุรวัตรนี้อย่างบริบูรณ์มาช้านานแล้ว
(๒) ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปุณณโกลิยบุตร ประพฤติวัตรดังโค เขาสมาทานโควัตรนั้นอย่างบริบูรณ์มาช้านาน คติของเขาจะเป็นอย่างไร ภพหน้าของเขาจะเป็นอย่างไร
(๓) พุทธเจ้า : อย่าเลย เสนิยะ จงงดข้อนั้นเสียเถิด อย่าถามเราถึงข้อนั้นเลย
(๔) เสนิยอเจละ ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นครั้งที่ ๒... เป็นครั้งที่ ๓ ว่า
(๕) พุทธเจ้า : ดูก่อนเสนิยะ เราไม่ได้จากท่านเป็นแน่ซึ่งคํานี้ว่า อย่าเลยเสนิยะ จงงดข้อนั้นเสียเถิด อย่าถามเราถึงข้อนั้นเลย
(๖) ดังนี้ แต่เราจักพยากรณ์แก่ท่าน ดูก่อนเสนิยะ บุคคลบางคนในโลกนี้ บําเพ็ญโควัตร บําเพ็ญปกติของโค บําเพ็ญกิริยาอาการของโคอย่างบริบูรณ์ ไม่ขาดสาย ครั้นแล้วเมื่อตายไปย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของโค

(ต่อหน้า ๒/๖) ประมวลธรรม : ๗๓.กุกกุโรวาทสูตร

    ๑๗.ทรงตรัสกะ"ปุณณะ"พหุสัตว์.......................อุปบัติซิกรรมดล
กรรม,มรดกสิดนุตน.............................................จะตริรับมิเลี่ยงหนี

    ๑๘.มี"กรรมดำ"ก่อพร้อม...................................วิบากดำ ตามมา
คนเบียดเบียนเขานำ............................................ทุกข์ท้น
ทางกาย,พูด,มโนทำ.............................................ปรุงแต่ง สังขาร
พึงรับวิบากด้น.....................................................นรกแล้รับยาว

    ๑๙.ทรงตรัสกะ"ปุณณะ"นฤชัด.........................."ปฏิบัติซิกรรมขาว"
"พลอยรับวิบาก"ชระสกาว.....................................มนะ,กาย,วจีเผย

    ๒๐.เปรยเขาถึงโลกแท้......................................ทุกข์หนา มิมี
มีสุขเวทนา...........................................................แค่นั้น
ประดุข"เทพสุภหาฯ".............................................สุขยิ่ง กรรมขาว
มีวิบากขาวดั้น......................................................สัตว์แล้มรดกกรรม

    ๒๑.ตรัส,"ปุณณะ"กรรมสิทวิสอง........................ภวครองก็ขาว-ดำ
"ดำ-ขาววิบาก"ทุขะถลำ........................................รึมิทุกข์ปะปนกัน

    ๒๒.ครันเหมือนกับเทพแล้.................................."เปรต"เอย "มนุษย์"
สลับทุกข์,สุขเผย..................................................ก่นเฝ้า
หลังตายจึ่งเกิดเกย...............................................ทายาท รับกรรม
กรรมก่อจำรับเข้า..................................................เกิดแล้วยลฉาว

    ๒๓.ตรัส"ปุณณะ"กรรมสิอนะทำ.........................ทวิกรรมซิดำ-ขาว
ไม่มีวิบากทุติยะพราว............................................ภวสิ้นและสุดกรรม

    ๒๔.คำ"กรรมสามสิ่ง"แท้....................................."ดำ,ขาว ระคน"
มีเจตน์ละออกพราว...............................................จุ่งพริ้ง
อริยมรรคยาว.......................................................ปฏิบัติ
ออกวัฏฏะแลทิ้ง....................................................ล่วงแล้วนิพพาน

    ๒๕.พุทธ์เจ้าสิตรัส"ตติยกรรม"............................ดนุทำจะแจ้งชาญ
ปัญญาปะยิ่งแนะนยะฉาน......................................นฤชนเจาะรู้ตาม

    ๒๖.ความ"ปุณณะฯ"จ่อแท้..................................แสดงตน  อุบาสก
พฤติวัตรโคปุณณะยล...........................................กล่าวถ้อย
พุทธ์ภาษิตชัดผล..................................................เห็นกระจ่าง
เปรียบบอกทางเขาช้อย.........................................แจ่มแจ้งจริงหนา

    ๒๗.ธรรมแจงเอนกสิปริยาย................................พหุหลายเหมาะง่ายนา
ขอรัตนตรัยสรณะกล้า...........................................สกะข้าฯซิชีพวาย

    ๒๘."เสนิฯ"กรายมุ่งแล้ว.......................................บวชหนา
พุทธองค์ตรัสนา.....................................................บ่งไว้
ชนนอกพุทธ์ศาสน์คราง..........................................ลองสี่ เดือนยง
จนเหล่าสงฆ์ยอมไซร้..............................................บวชนี้จิตรตี

    ๒๙.ครา"เสนิฯ"ขอลุปริวาส...................................ยุรยาตรกะสี่ปี
สงฆ์หลายสิจ่อลุรติชี้...............................................ประลุบวชซิข้าฯแฉ

    ๓๐.ครา"เสนิฯ"วัตรแท้..........................................สุนัขเผย
คราบวชก็ปลีกเอย...................................................วิเวกน้อม
เพียรธรรมยิ่งเจริญเกย............................................วิมุติ
จึงล่วงอร์หันต์พร้อม.................................................กิจนี้สมบูรณ์ ฯ|ะ

แสงประภัสสร

๗. กุกกุโรวาทสูตร ว่าด้วยปุณณโกลิยบุตรและเสนิยอเจละ : [เล่มที่ ๒๐] พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ https://share.google/Ls3BNwe6gBDvt4YoO