(ต่อหน้า ๗/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๖.วิภังค์ : อิทธิปาทวิภังค์

(๓.๗) บรรดาธรรมเหล่านั้น = จิต เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> สมาธิ เป็นไฉน
ความตั้งอยู่แห่งจิต ฯลฯ; สัมมาสมาธิ นี้เรียกว่า สมาธิ
-> ปธานสังขาร เป็นไฉน
การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ปธานสังขาร
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยจิตนี้; ด้วยสมาธินี้และด้วยปธานสังขารนี้; ด้วยประการฉะนี้ จึงเรียกว่าประกอบด้วยจิตตสมาธิ ปธานสังขาร
-> คำว่า อิทธิ = ความสำเร็จ ความสำเร็จด้วยดี กิริยาที่
สำเร็จ กิริยาที่สำเร็จด้วยดี; ความได้ ความได้เฉพาะ; ความถึง ความถึงด้วยดี; ความถูกต้อง; การทำให้แจ้ง ความเข้าถึงธรรมเหล่านั้น
-> คำว่า อิทธิบาท = อธิบายว่า เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ของบุคคลผู้เป็นอย่างนั้น
-> คำว่า เจริญอิทธิบาท = ภิกษุเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า เจริญอิทธิบาท
[ง] วิมังสิทธิบาท
(๔) วิมังสาสมาธิ และ ปธานสังขาร
ภิกษุเจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร = เป็นอย่างไร
(๔.๑) ถ้าภิกษุทำวิมังสาให้เป็นอธิบดีแล้วได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต นี้เรียกว่าวิมังสาสมาธิ
(๔.๒) ภิกษุนั้นสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อ
-> ป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิด
-> เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว
-> เพื่อยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิด
-> ภิกษุนั้นสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย; ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดแล้ว
ธรรมเหล่านี้เรียกว่า ปธานสังขาร
-> ประมวลย่อวิมังสาสมาธิและปธานสังขารเข้าเป็นอย่างเดียวกัน จึงนับได้ว่าวิมังสาสมาธิ และปธานสังขาร
(๔.๓) บรรดาธรรมเหล่านั้น = วิมังสา เป็นไฉน
(๔.๓.๑) ปัญญา ความรู้ชัด ฯลฯ; ความไม่หลงงมงาย; ความเลือกเฟ้นธรรม; สัมมาทิฏฐิ; นี้เรียกว่า วิมังสา
(๔.๓.๒) สมาธิ เป็นไฉน = ความตั้งอยู่แห่งจิต ฯลฯ; สัมมาสมาธิ นี้เรียกว่า สมาธิ
(๔.๓.๓) ปธานสังขาร เป็นไฉน = การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ปธานสังขาร
(๔.๓.๔) ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วย วิมังสาสมาธิและปธานสังขารนี้ ด้วยประการฉะนี้ จึงเรียกว่า ประกอบด้วยวิมังสาสมาธิ และ ปธานสังขาร
(๔.๓.๕) คำว่า อิทธิ = ความสำเร็จด้วยดี; กิริยาที่สำเร็จ กิริยาที่สำเร็จด้วยดี; ความได้ ความได้เฉพาะ; ความถึง ความถึงด้วยดี; ความถูกต้อง; การทำให้แจ้ง ความเข้าถึงธรรมเหล่านั้น
(๔.๓.๖) คำว่า อิทธิบาท = เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ของบุคคลผู้เป็นอย่างนั้น
(๔.๓.๗) คำว่า เจริญอิทธิบาท = ภิกษุเสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า เจริญอิทธิบาท
สุตตันตภาชนีย์ จบ
อภิธรรมภาชนีย์ = แจกธรรมแบบพระอภิธรรม
อิทธิบาท ๔ = ได้แก่ ภิกษุในธรรมวินัยนี้
(๑) เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วย ฉันทสมาธิและ ปธานสังขาร
(๒) เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วย วิริยสมาธิและ ปธานสังขาร
(๓) เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วย จิตตสมาธิและ ปธานสังขาร
(๔) เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วย วิมังสาสมาธิและ ปธานสังขาร
[ก] ฉันทิทธิบาท
(๑) ภิกษุเจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วย ฉันทสมาธิ และ ปธานสังขาร = เป็นอย่างไร
(๑.๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน; เพื่อละทิฏฐิ; เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ; บรรลุปฐมฌานที่เป็น ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าเจริญ อิทธิบาทที่ประกอบด้วยฉันทสมาธิและ ปธานสังขาร
~ วัฏฏทุกข์ = การเป็นทุกข์เวียนวนกับการเกิด ตายไม่รู้จบ
~ ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา =ได้แก่ ผู้ที่พิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม อาหารเป็นของปฏิกูล เห็นสังขารไม่เที่ยง อินทรีย์ ๕ อ่อน ก็บรรลุช้า
~ ส่วนพวกที่เป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา = พิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม อาหารเป็นของปฏิกูล เห็นสังขารไม่เที่ยง แต่เป็นผู้มีอินทรีย์ ๕ แก่กล้า ก็บรรลุเร็ว
บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น = ฉันทะ เป็นไฉน
(๑.๒) ความพอใจ การทำความพอใจ; ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ; ความฉลาด; ความพอใจในธรรม; นี้เรียกว่า ฉันทะ
(๑.๓) สมาธิ เป็นไฉน = ความตั้งมั่นแห่งจิต ฯลฯ; สัมมาสมาธิ; สมาธิสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สมาธิ