(ต่อหน้า ๑๔/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

ติกมาติกาวิสัชนา
[ข] กุสลติกาทิวิสัชนา
(๑) องค์มรรค ๘ ที่เป็นกุศลก็มี; ที่เป็นอัพยากฤตก็มี (๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ สัมปยุตด้วยสุขเวทนา (๓) องค์มรรค ๗ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี; ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มี (๔) องค์มรรค ๘ ที่เป็นวิบากก็มี; ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี (๕) องค์มรรค ๘ กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน (๖) องค์มรรค ๘ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส (๗) สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ)ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร (๘) องค์มรรค ๗ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี; ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี; ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี (๙) สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ) สหรคตด้วยปีติ; สหรคตด้วยสุขแต่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขา (๑๐) องค์มรรค ๗ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี; ที่สหรคตด้วยสุขก็มี; ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี (๑๑) องค์มรรค ๘ ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓
~ จิตระดับโลกุตตระ ๔ ขั้นตอนที่ทำหน้าที่ประหารกิเลส (สังโยชน์) เพื่อบรรลุเป็นพระอริยบุคคล ประกอบด้วย (๑๑.๑) โสดาปัตติมรรค - ละสักกายทิฏฐิ/วิจิกิจฉา/สีลพตปรามาส (๑๑.๒) สกทาคามิมรรค - ลดเพิ่มจากโสดาฯ อีก คือ กามราคะ/ปฏิฆะ (๑๑.๓) อนาคามิมรรค - ลดเพิ่มจาก สกทาคามิมรรค คือ ละกามราคะ/ปฏิฆะเด็ดขาด (๑๑.๔) และอรหัตตมรรค - ละสังโยชน์เบื้องสูงทั้งหมด
(๑๒) องค์มรรค ๘ ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค และมรรคเบื้องบน ๓ (๑๓) องค์มรรค ๘ ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี; ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิ จุติ และ นิพพานก็มี (๑๔) องค์มรรค ๘ ที่เป็นของเสขบุคคลก็มี; ที่เป็นของอเสขบุคคลก็มี
~ เสขะ ผู้ยังต้องศึกษา ได้แก่ พระอริยบุคคลที่ยังไม่บรรลุอรหัตตผล คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี
~ อเสขะ ผู้ไม่ต้องศึกษา เพราะศึกษาเสร็จสิ้นแล้ว ได้แก่ บุคคลผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตผล คือ พระอรหันต์
(๑๕) องค์มรรค ๘ เป็นอัปปมาณะ
~ อัปปมาณะ = “ไม่มีประมาณ”, สภาวะที่ประมาณมิได้ หมายถึงธรรมที่เป็นโลกุตตระ
~ สงสาร = การเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในโลกหรือในภพต่างๆ
(๑๖) องค์มรรค ๘ มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ (๑๗) องค์มรรค ๘ เป็นชั้นประณีต (๑๘) องค์มรรค ๘ ที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอนก็มี; ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี (๑๙) องค์มรรค ๘ ไม่ใช่มีมรรคเป็นอารมณ์ (๒๐) องค์มรรค ๘ ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี; ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี; ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นเหตุ; หรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มี (๒๑) องค์มรรค ๘ ที่เกิดขึ้นก็มี; ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี; ที่จักเกิดขึ้นแน่นอนก็มี (๒๒) องค์มรรค ๘ ที่เป็นอดีตก็มี; ที่เป็นอนาคตก็มี; ที่เป็นปัจจุบันก็มี (๒๓) องค์มรรค ๘ กล่าวไม่ได้ว่า มีอดีตธรรมเป็นอารมณ์; มีอนาคตธรรมเป็นอารมณ์; หรือมีปัจจุบันธรรมเป็นอารมณ์ (๒๔) องค์มรรค ๘ ที่เป็นภายในตนก็มี; ที่เป็นภายนอกตนก็มี; ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี (๒๕) องค์มรรค ๘ มีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์ (๒๖) องค์มรรค ๘ เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้
ทุกมาติกาวิสัชนา
เหตุโคจฉกวิสัชนา
(๑) สัมมาทิฏฐิเป็นเหตุ (๒) องค์มรรค ๗ ไม่เป็นเหตุ (๓) องค์มรรค ๘ มีเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ (๔) สัมมาทิฏฐิเป็นเหตุและมีเหตุ (๕) องค์มรรค ๗ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุและมีเหตุ; หรือมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ (๖) สัมมาทิฏฐิเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ (๗) องค์มรรค ๗ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ;  หรือสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ (๘) องค์มรรค ๗ ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ (๙) สัมมาทิฏฐิกล่าวไม่ได้ว่า ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ; หรือไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุ
จูฬันตรทุกวิสัชนา
(๑) องค์มรรค ๘ มีปัจจัยปรุงแต่ง (๒) องค์มรรค ๘ ถูกปัจจัยปรุงแต่ง (๓) องค์มรรค ๘ เห็นไม่ได้ (๔) องค์มรรค ๘ กระทบไม่ได้ (๕) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นรูป (๖) องค์มรรค ๘ เป็นโลกุตตระ
~ โลกุตตระ = สิ่งที่มีจริงที่เหนือโลกหรือพ้นโลก คือ พ้นจากการเวียนว่ายตายเกิด สภาพธรรมที่เป็นโลกุตตระ นั้น ได้แก่ นิพพาน เมื่อนิพพาน เป็นโลกุตตระ สภาพธรรมที่ประจักษ์แจ้งนิพพาน มีนิพพานเป็นอารมณ์ คือ มรรคจิต และ ผลจิต ก็เป็นโลกุตตรธรรม ด้วย เพราะไม่ได้เป็นไปในฝ่ายเวียนว่ายตายเกิด แต่เป็นฝ่ายของการดับการเวียนว่ายตายเกิด ดังนั้น โลกุตตรธรรม จึงมี ๙ ได้แก่ มรรคจิต ๔ (โสตาปัตติมรรคจิต สกทาคามิมรรคจิต อนาคามิมรรคจิต อรหัตตมรรคจิต) ผลจิต ๔ (โสตาปัตติผลจิต สกทาคามิผลจิต อนาคามิผลจิต อรหัตตผลจิต) และ นิพพาน
(๗) องค์มรรค ๘ จิตบางดวงรู้ได้ (๘) องค์มรรค ๘ จิตบางดวงรู้ไม่ได้
อาสวโคจฉกาทิวิสัชนา
(๑) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอาสวะ
~ อาสวะ ๔ = กิเลสที่หมักดองอยู่ในสันดานได้แก่ (๑.๑) กามาสวะ - สิ้นจากความพอใจ ความหมกมุ่นในกาม (๑.๒) ภวาสวะ - สิ้นจากความพอใจ ความหมกมุ่นในภพ (๑.๓) ทิฏฐาสวะ - สิ้นจากความเห็นผิดว่าโลกเที่ยง ฯลฯ การถือเอาโดยวิปลาส (๑.๔) อวิชชาสวะ - สิ้นจากความไม่รู้ในอริยสัจธรรม ๔
อาสวะ ๔ เหล่านี้ เป็นเหตุพาให้สัตว์ทั้งหลายวนเวียนอยู่ในสังสารวัฏไม่มีที่สิ้นสุด

 

ธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดย คนเรียนไพร

ปัญหาประดิษฐ์

     เมื่อโลกหมุน เวียนเปลี่ยนไป ไม่หยุดยั้ง
ประเดประดัง ด้วยตัณหา พาสับสน
บ้างอยากมี อยากได้ อลวน
ล้วนปะปน อยู่ใน ไทยอาณา
     ความเจริญ ก้าวหน้า พาชาติรอด
ในอ้อมกอด องค์ราชา ศาสนา
ทั่วแดนดิน ปลอดภัย ด้วยปัญญา
ชาวประชา สุขสม นิยมไทย
     ด้วยใจจิต คิดละโมบ เห็นแก่ตัว
ประพฤติชั่ว ปัญหาประดิษฐ์ ติดนิสสัย
สร้างทุกข์ร้อน ยากเข็ญ อยู่ร่ำไป
อีกเมื่อไร จักสร้างสุข ทุกข์บางเบา
     หวังสืบสาน สันติภาพ ตราบนิรันดร์
ต้องแข็งขัน เฉลียวฉลาด ปราศโง่เขลา
เลิกประดิษฐ์ ปัญหา พาซบเซา
หยุดโง่เขลา ด้วยปัญญา ประดิษไทย

คนเรียนไพร
๖ มีนาคม ๒๕๖๙

(ต่อหน้า ๑๓/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

ปัญจังคิกวาร
เอกโตปุจฉาวิสัชนานัย
[จ] มรรคมีองค์ ๕ = คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ (๓) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ (๔) สัมมาสติ - ระลึกชอบ (๕) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ
บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น = มรรคมีองค์ ๕ เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
-> ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ; บรรลุปฐมฌานที่เป็นสุญญตะ; เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละ อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๕ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ
สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ก็เกิดขึ้น นี้เรียกว่า มรรคมีองค์ ๕
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยมรรคมีองค์ ๕
ปาฏิเยกกปุจฉาวิสัชนานัย
[ฉ] มรรคมีองค์ ๕ คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ = เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน -> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
-> ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นสุญญตะ เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละอยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ปัญญา; กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ; ความไม่หลงงมงาย; ความเลือกเฟ้นธรรม; สัมมาทิฏฐิ; ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาทิฏฐิ ฯลฯ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ
สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสังกัปปะ ฯลฯ
(๓) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ
สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาวายามะ ฯลฯ
(๔) สัมมาสติ - ระลึกชอบ
สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสติ
(๕) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ = เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
-> ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ; บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นสุญญตะ; เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละอยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ความตั้งอยู่แห่งจิต; ความตั้งมั่นด้วยดี; ความดำรงมั่น; ความไม่ซัดส่าย; ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต; ภาวะที่จิตไม่ซัดส่าย; สมาธิ; สมาธินทรีย์; สมาธิพละ; สัมมาสมาธิ; สมาธิสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรคนี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ
~ สมาธินทรีย์ = คือ การตั้งมั่นในการกระทำจิตให้มีสมาธิ
~ สมาธิพละ = ความตั้งใจมั่น กำลังแห่งใจที่ตั้งมั่น
~ สมาธิสัมโพชฌงค์ = ความมีใจตั้งมั่น จิตแน่วในอารมณ์
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสมาธิ
อภิธรรมภาชนีย์ จบ
ปัญหาปุจฉกะ
[ก] อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ (๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ (๔) สัมมากัมมันตะ - กระทำชอบ (๕) สัมมาอาชีวะ - อาชีพชอบ    (๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ (๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ (๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ
ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา
(๑) บรรดาองค์มรรค ๘ องค์มรรคเท่าไรเป็นกุศล; เท่าไรเป็นอกุศล; เท่าไรเป็นอัพยากฤต ฯลฯ; เท่าไรเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้; เท่าไรไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

วันไร้กลอน

วันนี้ไร้คำกลอนเคยอ่อนหวาน
เหมือนมีม่านกำแพงมิดคอยปิดกั้น
จนหมดสิ้นมธุรสบทจำนรร
แต่ละวันว่างเปล่าเงียบเหงาทรวง

อันเหตุผลกลใดในใจนี้
จักช่วยชี้ใจเราพ้นเงาบ่วง
มองภาพความเป็นจริงสิ่งทั้งปวง
คล้ายเปล่ากลวงหมดไฟในดวงแด

เส้นทางกลอนสะดุดเริ่มหยุดลง
ใจงุนงงถมทับยากปรับแก้
ปล่อยเวลาไหลเลื่อนเหมือนเรือนแพ
ตามกระแสครรลองของสายน้ำ

ปลุกปลอบใจอีกหนของตนเอง
หวังบรรเลงถ้อยเสนอเคยเพ้อพร่ำ
ผ่านอารมณ์คมคำร้อยลำนำ
ความทรงจำล่องลอยไปในสายลม

พฤ.5 มี.ค.69

(ต่อหน้า ๑๒/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ =  เป็นไฉน
-> ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ
-> ความไม่หลงงมงาย
-> ความเลือกเฟ้นธรรม
-> สัมมาทิฏฐิ, ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
-> ความตรึก ความตรึกโดยอาการต่างๆ
-> ความดำริ ฯลฯ อันเป็นองค์มรรคนับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ
(๓) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ =  เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ
-> สัมมาวายามะ, วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ
(๔) สัมมาสติ - ระลึกชอบ = เป็นไฉน
-> สติ ความตามระลึก ฯลฯ
-> สัมมาสติ, สติสัมโพชฌงค์, อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสติ
(๕) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ =  เป็นไฉน
-> ความตั้งอยู่แห่งจิต ฯลฯ
-> สัมมาสมาธิ, สมาธิสัมโพชฌงค์, อันเป็นองค์มรรค
นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ
-> นี้เรียกว่า มรรคมีองค์ ๕
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยมรรคมีองค์ ๕
ปาฏิเยกกปุจฉาวิสัชนานัย
[ค] มรรคมีองค์ ๕ คือ
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ความตั้งอยู่แห่งจิต ฯลฯ; สัมมาสมาธิ; สมาธิสัมโพชฌงค์ ; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ = เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ปัญญา; กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ; ความไม่หลงงมงาย; ความเลือกเฟ้นธรรม; สัมมาทิฏฐิ; ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาทิฏฐิ ฯ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสังกัปปะ ฯลฯ
(๓) สัมมาวายาวะ - เพียรชอบ = เป็นไฉน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาวายามะ ฯลฯ
(๔) สัมมาสติ - ระลึกชอบ= เป็นไฉน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสติ
(๕) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ = เป็นไฉน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสมาธิ
อัฏฐังคิกวาร
[ง] มรรคมีองค์ ๘ = เป็นไฉน
บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น มรรคมีองค์ ๘ คือ (๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ (๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ (๔) สัมมากัมมันตะ - กระทำชอบ (๕) สัมมาอาชีวะ - อาชีพชอบ (๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ (๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ (๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
-> ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นสุญญตะ เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละ อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ
ก็เกิดขึ้น นี้เรียกว่า มรรคมีองค์ ๘
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยมรรคมีองค์ ๘