ประมวลธรรม : ๖๙.เสขปฏิปทาสูตร (เจ้าศากยะสร้างสัณฐาคารใหม่)

วสันตลีลาศฉันท์ ๑๔/โคลงสี่สุภาพ

    ๑.กราบน้อมประณตพระอรหันต์.................พระพุทธ์ฯนั้นพระศาสดา
ทรงตรัสรู้สิดนุหนา........................................มิมีใครแนะสอนตรง

    ๒.ทรงเมตตายิ่งล้น....................................สงฆ์,ชน
สอนมุ่ง"อริยสัจ"ดล.......................................หลุดพ้น
มี"มรรคแปด"อวยผล.....................................จนทราบ ความจริง
หลีกวัฏฏะไกลด้น.........................................เลิกไซร้"เกิด"แฉ

    ๓.คราหนึ่งพระพุทธะศยะหนา...................."นิโคร์ธาฯ,กบิลฯ"แล
มี"เจ้าพระศากยะเจาะแท้...............................สฤษดิ์"สัณฐะคาร"เสร็จ

    ๔.เด็ดยังมิเปิดใช้.......................................จึงถวาย
พุทธ์องค์,สงฆ์กราย.......................................พักแล้
เป็นปฐมฤกษ์ดีฉาย........................................สุขเพื่อ ศากยะ
บุญส่งเจือจานแท้...........................................มากล้นยาวนาน

    ๕.พุทธ์เจ้าสิรับและจระหนา.........................ณ สัณฐาฯพระสงฆ์กราน
พุทธ์องค์ตริศากยะประสาน............................สมาทานซิกล้าเผย

    ๖.เปรยแจงธรรมกล่าวถ้อย.........................ราตรี ตลอดคืน
ทรงเรียก"อานนท์"ลี.......................................เทศน์พร้อม
สอนทางเด่นพฤติดี........................................."เสขบุค-คล"
ทรงปวดหลังพักค้อม......................................มุ่งแล้ลุกหนา

    ๗."อานนท์"เจาะศากยะลุตาม......................."มหานาม"สดับกล้า
ธรรมเลิศ ฉ อย่างเหมาะนยะนา........................ริศึกษาประพฤติตน

    ๘.ชน"มีศีลมุ่งพร้อม"...................................."ควบคุม อินทรีย์"
"ประมาณโภชน์"ครอบคลุม.............................ถูกต้อง
"สัปปุริสธรรม"สุม............................................"เพียรตื่น กลางคืน"
"ฌานสี่พึงลุ"ป้อง.............................................แน่วแท้หฤทัย

    ๙.หนึ่ง"พร้อมสิศีล"ลุเหมาะเจาะหนา..............ระวัง"ปาฏิโมกข์"ไว
"ไม่ผิดวินัย",มิกะปะไหน...................................."อโคจรมิไป"แฉ

    ๑๐.แลเห็นภัยโทษแล้...................................พึงระวัง
มิล่วงละเมิด"สาม"ฟัง........................................แน่แล้ว
"กาย,ใจ,พูดดีจัง...............................................งามประพฤติ
ศีลรักษาครบแผ้ว.............................................โทษไร้สุขแฉ

    ๑๑.สอง,ครองสิอายตนะหก...........................จะป้องปกไฉนแล
อินทรีย์ทวาร ฉ ธุระแท้......................................เจาะสำรวมระวังเผย

    ๑๒.เปรย"ตาเห็นรูปแล้ว"................................มิถือ นิมิต
ปรากฏมิยึดครือ................................................ไม่กลุ้ม
มิยึด"อนุพยัญฯ"ปรือ..........................................ในส่วน ละเอียด
พา"จักขุนทรีย์"คุ้ม.............................................สงบถ้วนใจ,กาย

    ๑๓.ถ้าไม่ระวังก็อกุศล....................................จะเกิดผลเจาะโทษกราย
"โลภ,โทมนัสจะภวผาย".....................................ระวังเรียกวะคุ้มครอง

    ๑๔.ตรอง"หู,จมูก"แน่แท้................................."ชิวหา กาย,ใจ"
มิยึด"นิมิต"หนา..................................................ปล่อยแล้
"อนุพยัญฯ"ครา..................................................หาตรึก ละเอียด
กิเลสมิครองแท้..................................................เพรียกพร้อมระวัง

    ๑๕.สาม,"สงฆ์เจาะโภชนะเหมาะสม".................เจาะชีพชมยะยืนยัง
เพื่อพรหมจรรย์เจาะรุจิหยั่ง.................................และบำบัดซิหิวเอย

    ๑๖.เผยตัด"เวทนา"เก่าลี้..................................หมดไป
ของใหม่มิเกิดไว.................................................เพิ่มแล้
สงฆ์โทษไม่มีไส..................................................ไกลห่าง
มีสุขสงบแท้........................................................ชอบแล้วอาหาร

(ต่อหน้า ๘/๘) ประมวลธรรม : ๖๘.อัฏฐกนาครสูตร

-> ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น กําลังแสวงหาประตูอมตะประตูหนึ่ง ได้พบประตูอมตะถึง ๑๑ ประตูในคราวเดียวกัน โดยการฟังเท่านั้น
-> ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เรือนของบุรุษมีประตู ๑๑ ประตู เมื่อเรือนนั้นถูกไฟไหม้ บุรุษเจ้าของเรือนอาจทําตนให้สวัสดี โดยประตูแม้ประตูหนึ่งๆ ได้ฉันใด ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น จักอาจทําตนให้สวัสดีได้โดยประตูอมตะ แม้ประตูหนึ่งๆ แห่งประตูอมตะ ๑๑ ประตูนี้
-> ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อันชื่อว่าอัญญเดียรถีย์เหล่านี้ จักแสวงหาทรัพย์สําหรับบูชาอาจารย์เพื่ออาจารย์ ก็ไฉน ข้าพเจ้าจักไม่ทําการบูชาท่านพระอานนท์เล่า
~ อัญญเดียรถีย์ = "ผู้ถือลัทธิอื่น" หรือ "นักบวชนอกพระพุทธศาสนา" ที่ไม่นับถือพระพุทธเจ้าและมีความเห็นผิดไปจากหลักธรรมคำสอนของพระพุทธศาสนา
-> ลําดับนั้น ทสมคฤหบดีชาวเมืองอัฏฐกะ ให้ประชุมภิกษุสงฆ์ผู้อยู่ในเมืองปาตลีบุตร และเมืองเวสาลี พร้อมกันแล้ว ให้อิ่มหนําเพียงพอด้วยขาทนียะ โภชนียะ อันประณีต ด้วยมือของตน ให้ภิกษุครองคู่ผ้ารูปละคู่ๆ และได้ให้ท่านพระอานนท์ครองไตรจีวร แล้วให้สร้างวิหารราคา ๕๐๐ หลัง ถวายท่านพระอานนท์ ดังนี้แล
จบอัฏฐกนาครสูตรที่ ๒

(ต่อหน้า ๗/๘) ประมวลธรรม : ๖๘.อัฏฐกนาครสูตร

[ค] อรูปฌาน ๓ = ฌานมีอรูปธรรมเป็นอารมณ์, ภพของสัตว์ผู้เข้าถึงอรูปฌาน, ภพของอรูปพรหม ได้แก่
(๑) อากาสานัญจายตนฌาน = ฌานอันกำหนดอากาศ คือช่องว่างหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ หรือภพของผู้เข้าถึงฌานนี้
-> ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนฌานด้วยมนสิการว่า อากาศหาที่สุดมิได้ เพราะล่วงรูปสัญญา; เพราะดับปฏิฆสัญญา; เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา โดยประการทั้งปวงอยู่
~ มนสิการนานัตตสัญญา = คือ การใส่ใจหรือการพิจารณาถึงความจำได้หมายรู้ในสิ่งต่าง ๆ ที่มีความหลากหลาย มักใช้ในบริบทของการเจริญสมาธิระดับสูงเพื่อก้าวข้ามขอบเขตของรูปธรรมไปสู่ อรูปธรรม
~ รูปสัญญา = คือ สัญญาที่เกิดขึ้นยึดรูปเป็นอารมณ์
~ ปฏิฆะสัญญา = คือ รูปสัญญา สัททสัญญา คันธสัญญา รสสัญญา โผฏฐัพพสัญญา
ความหมายรู้ในรูป ความหมายรู้ในเสียง เป็นต้น
-> เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดว่า แม้อากาสานัญจายตนสมาบัตินี้ อันเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ก่อสร้างขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่ง อันเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา ดังนี้ เธอตั้งอยู่ในธรรม คือ สมถะและวิปัสสนานั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
-> ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เพราะความยินดีเพลินเพลินในธรรม คือ สมถะและวิปัสสนานั้น เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เธอย่อมเป็นโอปปาติกะ จะปรินิพพานในที่นั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา
-> ดูก่อนคฤหบดี แม้ธรรมอันหนึ่งนี้แล ที่เมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียรมีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้น ย่อมหลุดพ้น อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นย่อมถึงความสิ้นไป ย่อมบรรลุถึงธรรมที่ปลอดโปร่งจากกิเลสเป็นเครื่องประกอบไว้อันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ที่ยังไม่บรรลุ อันพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้รู้ ผู้เห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ พระองค์นั้นตรัสไว้
(๒) วิญญาณัญจายตนฌาน = ฌานอันกำหนดวิญญาณหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ หรือภพของผู้เข้าถึงฌานนี้
-> ดูก่อนคหฤบดี อีกประการหนึ่ง ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนฌานด้วยมนสิการว่า วิญญาณหาที่สุดมิได้ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวงอยู่
~วิญญะ = วิญญา
-> เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดว่าแม้วิญญาณัญจายตนสมาบัตินี้ อันเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ก่อสร้างขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่ง อันเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา ดังนี้ เธอตั้งอยู่ในธรรม คือ สมถะและวิปัสสนานั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
-> ถ้าไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เพราะความยินดีเพลิดเพลินในธรรม คือ สมถะและวิปัสสนานั้น เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เธอย่อมเป็นโอปปาติกะ จะปรินิพพานในที่นั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา
-> ดูก่อนคฤหบดี แม้ธรรมอันหนึ่งนี้แล ที่เมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้น ย่อมหลุดพ้น อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้น ย่อมถึงความสิ้นไป ย่อมบรรลุถึงธรรมที่ปลอดโปร่งจากกิเลสเป็นเครื่องประกอบไว้ อันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ที่ยังไม่บรรลุ อันพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้รู้ ผู้เห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ พระองค์นั้นตรัสไว้
(๓) อากิญจัญญายตนฌาน = ฌานอันกำหนดภาวะที่ไม่มีอะไรๆ เป็นอารมณ์ หรือภพของผู้เข้าถึงฌานนี้
-> ดูก่อนคฤหบดี ภิกษุบรรลุอากิญจัญญายตนฌานด้วยมนสิการว่า อะไรๆ ก็ไม่มี เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง
-> เธอพิจารณาอยู่อย่างนี้ ย่อมรู้ชัดว่า แม้อากิญจัญญายตนสมาบัตินี้ อันเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ก่อสร้างขึ้น ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่ง อันเหตุปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ก่อสร้างขึ้น สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา ดังนี้ เธอตั้งอยู่ในธรรม คือ สมถะและวิปัสสนานั้น ย่อมถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
-> ถ้ายังไม่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เพราะความยินดีเพลิดเพลินในธรรม คือ สมถะและวิปัสสนานั้น เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เธอย่อมเป็นโอปปาติกะ จะปรินิพพานในที่นั้น มีอันไม่กลับจากโลกนั้นเป็นธรรมดา
-> ดูก่อนคฤหบดี แม้ธรรมอันหนึ่งนี้แล ที่เมื่อภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปอยู่ จิตที่ยังไม่หลุดพ้น ย่อมหลุดพ้น อาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้น ย่อมถึงความสิ้นไป ย่อมบรรลุถึงธรรมที่ปลอดโปร่งจากกิเลสเป็นเครื่องประกอบไว้ อันไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า ที่ยังไม่บรรลุ อันพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้รู้ ผู้เห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ พระองค์นั้นตรัสไว้
[ง] อุปมา ๒ อย่าง
เมื่อท่านพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว ทสมคฤหบดี ชาวเมืองอัฏฐกะ ได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า
-> ข้าแต่ท่านพระอานนท์ผู้เจริญ บุรุษกําลังแสวงหาขุมทรัพย์ขุมหนึ่ง ได้พบขุมทรัพย์ถึง ๑๑ ขุมในคราวเดียวกัน