(ต่อหน้า ๔/๕) ประมวลธรรม : ๗๔.อภยราชกุมารสูตร

(๓) คำถามที่สอง
-> อภัยราชกุมาร : แต่ถ้าพระสมณโคดมถูกทูลถามอย่างนี้แล้ว จะทรงพยากรณ์ว่า
-> พระพุทธเจ้า : ดูก่อนราชกุมาร 'ตถาคตไม่พึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น' ดังนี้ไซร้
-> อภัยราชกุมาร : ข้าพระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น อย่างไรพระองค์จึงทรงพยากรณ์เทวทัตว่า เทวทัตจักเกิดในอบาย จักเกิดในนรก ตั้งอยู่สิ้นกัปหนึ่ง เป็นผู้อันใครๆ เยียวยาไม่ได้ ดังนี้ เพราะพระวาจาของพระองค์นั้น พระเทวทัตโกรธ เสียใจ
-> อภัยราชกุมาร : (นิครนถ์นาฏบุตรกล่าวกับพระอภัย)
ดูก่อนพระราชกุมาร พระสมณโคดมถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสองเงื่อนนี้แล้ว จะไม่อาจกลืนเข้า ไม่อาจคายออกได้เลย เปรียบเหมือนกระจับเหล็กติดอยู่ในคอของบุรุษ บุรุษนั้นจะไม่อาจกลืนเข้า ไม่อาจคายออกได้ ฉันใด ดูก่อนราชกุมาร พระสมณโคดมก็ฉันนั้น ถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสองเงื่อนนี้แล้ว จะไม่อาจกลืนเข้า ไม่อาจคายออกได้เลย
[ค] วาจาที่ประกอบด้วยประโยชน์
(๑) สมัยนั้นแล เด็กอ่อนได้แต่นอน นั่งอยู่บนตักของอภัยราชกุมาร
(๒) ลําดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะอภัยราชกุมารว่า
(๒.๑) พระพุทธเจ้า : ดูก่อนราชกุมาร ท่านจะสําคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ถ้ากุมารนี้อาศัยความเผลอของพระองค์ หรือของหญิงพี่เลี้ยง พึงนําไม้หรือก้อนกรวดมาใส่ในปาก พระองค์จะพึงทําเด็กนั้นอย่างไร
-> อภัยราชกุมาร : ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันจะพึงนําออกเสีย
-- ถ้าหม่อมฉันไม่อาจจะนําออกได้แต่ทีแรก หม่อมฉันก็จะเอามือซ้ายประคองศีรษะแล้วงอนิ้วมือขวา ควักไม้หรือก้อนกรวดแม้พร้อมด้วยเลือดออกเสีย
-- ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะหม่อมฉันมีความเอ็นดูในกุมาร
(๒.๒) พระพุทธเจ้า : ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตก็ฉันนั้นเหมือนกัน ต้องเล็งวาจาจริง มิจริง; มีประโยชน์หรือมิมี; พิจารณากาลที่เหมาสมด้วยจึงจะพยากรณ์ มี ๖ ทาง คือ
(๒.๒.๑) ย่อมรู้วาจาที่ไม่จริง ไม่แท้, ไม่ประกอบด้วยประโยชน์, และวาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น
-- ตถาคตไม่กล่าววาจานั้น
(๒.๒.๒) อนึ่ง ตถาคตย่อมรู้วาจาที่จริง ที่แท้; แต่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์; และวาจาไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น
-- ตถาคตไม่กล่าววาจานั้น
(๒.๒.๓) อนึ่ง ตถาคตย่อมรู้วาจาที่จริง ที่แท้; และประกอบด้วยประโยชน์; แต่วาจานั้นไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น; ในข้อนั้น
-- ตถาคตย่อมรู้กาลที่จะพยากรณ์วาจานั้น
(๒.๒.๔) ตถาคตย่อมรู้วาจาที่ไม่จริง ไม่แท้; ไม่ประกอบด้วยประโยชน์; แต่วาจานั้นเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น
-- ตถาคตไม่กล่าววาจานั้น
(๒.๒.๕) ตถาคตย่อมรู้วาจาที่จริง ที่แท้; ไม่ประกอบด้วยประโยชน์; แต่วาจานั้นเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น
-- ตถาคตไม่กล่าววาจานั้น
(๒.๒.๖) อนึ่ง ตถาคตย่อมรู้วาจาที่จริง ที่แท้; ประกอบด้วยประโยชน์; และวาจานั้นเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น ในข้อนั้น
-- ตถาคตย่อมรู้กาลที่จะพยากรณ์วาจานั้น
(๓) ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะตถาคตมีความเอ็นดูในสัตว์ทั้งหลาย
[ง] พุทธปฏิภาณ
(๑) อภัยราชกุมาร : ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กษัตริย์ผู้บัณฑิตก็ดี; พราหมณ์ผู้บัณฑิตก็ดี; คฤหบดีผู้บัณฑิตก็ดี; สมณะผู้บัณฑิตก็ดี; ผูกปัญหาแล้วเข้ามาเฝ้าทูลถามพระตถาคต
-> การพยากรณ์ปัญหาของบัณฑิตเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรึกด้วยพระหฤทัยไว้ก่อนว่า บัณฑิตทั้งหลายจักเข้ามาเฝ้าเราแล้วทูลถามอย่างนี้
-> เราอันบัณฑิตเหล่านั้นทูลถามอย่างนี้แล้ว จักพยากรณ์อย่างนี้
-> หรือว่าพยากรณ์นั้นมาปรากฏแจ่มแจ้งกะพระตถาคตโดยทันที
(๒) พระพุทธเจ้า : ดูก่อนราชกุมาร ถ้าอย่างนั้น ในข้อนี้ อาตมภาพจักกลับถามพระองค์บ้าง ข้อนี้ควรแก่พระองค์อย่างใด พระองค์พึงพยากรณ์ข้อนั้นอย่างนั้น
-> ดูก่อนราชกุมาร พระองค์จะสําคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระองค์เป็นผู้ฉลาดในส่วนน้อยใหญ่ของรถหรือ
-> อย่างนั้น พระเจ้าข้า หม่อมฉันเป็นผู้ฉลาดในส่วนน้อยใหญ่ของรถ

 
ธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดย คนเรียนไพร

​มรดกโลก มรดกไทย

     ​สุโขทัย ประวัติศาสตร์ ราชพลี
อยุธยา เมืองคนดี ถิ่นสยาม
ทุ่งใหญ่-ห้วยขาแข้ง ระบือนาม
ตระการงาม บ้านเชียง โบราณคดี
     ​ดงพญาเย็น-เขาใหญ่ สุขสราญ
ป่าแก่งกระจาน ไกลกว้าง ตามวิถี
ศรีเทพ เด่นงาม ประเพณี
ภูพระบาท สุขฤดี ตระการตา
​     พระมหาธาตุ นครศรี ถิ่นแหลมทอง
แสนเรืองรอง สมมาตร ปรารถนา
เป็นเก้าแห่ง มรดก แห่งโลกา
งามโสภา รักษาไว้ ให้กว้างไกล
     มรดกโลก มรดกไทย ใจรับรู้
โลกเชิดชู สยาม งามสดใส
รู้รักษา มรดก ปวงชาวไทย
ให้ปลอดภัย ไร้รุกราน มารผจญ

คนเรียนไพร
๒๖ กรกฎาคม ๒๕๖๙

(ต่อหน้า ๓/๕) ประมวลธรรม : ๗๔.อภยราชกุมารสูตร

อภยราชกุมารสูตร
ว่าด้วยอภัยราชกุมาร
[ก] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ เวฬุวันกลันทกนิวาปสถาน เขตพระนครราชคฤห์
(๑) ครั้งนั้น พระราชกุมารพระนามว่า อภัย เสด็จเข้าไปหานิครนถ์นาฏบุตรถึงที่อยู่ ทรงอภิวาทนิครนถ์นาฏบุตรแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง
(๒) นิครนถ์นาฏบุตรได้ทูลอภัยราชกุมารว่า ไปเถิด พระราชกุมาร เชิญพระองค์ทรงยกวาทะแก่พระสมณโคดม กิตติศัพท์อันงามของพระองค์จักระบือไปว่า อภัยราชกุมารทรงยกวาทะแก่สมณโคดมผู้มีฤทธิ์ มีอานุภาพมากอย่างนี้
(๓) อภัยราชกุมารตรัสถามว่า ท่านผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้าจะยกวาทะแก่พระสมณโคดม ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ ได้อย่างไร
(๔) นิครนถ์นาฏบุตรทูลว่า จงไปทูลถามพระสมณโคดม ๒ คำถามอย่างนี้ว่า
(๔.๑) ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระตถาคตจะพึงตรัสพระวาจาอันไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่นบ้างหรือหนอ
-> ถ้าพระสมณโคดมถูกถามอย่างนี้แล้ว จะทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตพึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น
-> ดังนี้ไซร้ พระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น การกระทําของพระองค์จะต่างอะไรจากปุถุชนเล่า เพราะแม้ปุถุชนก็พึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น
(๔.๒) ถ้าพระสมณโคดมถูกถามอย่างนี้แล้ว จะทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า ดูก่อนราชกุมาร ตถาคตไม่พึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของคนอื่น
-> ดังนี้ไซร้ พระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น อย่างไรพระองค์จึงทรงพยากรณ์พระเทวทัตว่า เทวทัตจักเกิดในอบาย จักเกิดในนรก ตั้งอยู่สิ้นกัปหนึ่ง เป็นผู้อันใครๆ เยียวยาไม่ได้ ดังนี้ เพราะพระวาจาของพระองค์นั้น พระเทวทัตโกรธ เสียใจ
-> ดูก่อนพระราชกุมาร พระสมณโคดมถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสองเงื่อนนี้แล้ว จะไม่อาจกลืนเข้า ไม่อาจคายออกได้เลย เปรียบเหมือนกระจับเหล็กติดอยู่ในคอของบุรุษ บุรุษนั้นจะไม่อาจกลืนเข้า ไม่อาจคายออกได้ ฉันใด ดูก่อนราชกุมาร พระสมณโคดมก็ฉันนั้น ถูกพระองค์ทูลถามปัญหาสองเงื่อนนี้แล้วจะไม่อาจกลืนเข้า ไม่อาจคายออกได้เลย
(๕) อภัยราชกุมารรับคํานิครนถ์นาฏบุตรแล้วเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง
-> ครั้นแล้ว ทรงแหงนดูพระอาทิตย์ทรงพระดําริว่า วันนี้มิใช่กาลจะยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า วันพรุ่งนี้เถิด เราจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคเจ้าในนิเวศน์ของเรา ดังนี้แล้ว
-> จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระองค์เป็นที่ ๔ จงทรงรับภัตตาหารของหม่อมฉัน เพื่อเสวยในวันพรุ่งนี้
-> เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของอภัยราชกุมาร ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ลําดับนั้น อภัยราชกุมารทรงอังคาสพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยขาทนียโภชนียะอันประณีต ให้อิ่มหนําเพียงพอด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เอง
[ข] วาจาที่ไม่เป็นที่รัก
(๑) อภัยราชกุมาร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระตถาคตจะพึงตรัสพระวาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่พอใจของคนอื่นบ้างหรือหนอ
-> พระพุทธเจ้า : ในปัญหาข้อนี้ จะวิสัชนาโดยส่วนเดียวมิได้
-> อภัยราชกุมาร : ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะปัญหาข้อนี้ พวกนิครนถ์ได้ฉิบหายแล้ว
-> พระพุทธเจ้า : ดูก่อนราชกุมาร เหตุไฉนพระองค์จึงตรัสอย่างนี้เล่า
-> อภัยราชกุมาร : ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่พูดว่า พวกนิครนถ์ได้ฉิบหายแล้ว เพราะนิครนถ์นาฏบุตร แนะข้าพระองค์มายกวาทะแก่พระสมณโคดม เพื่อว่าจะมีกิตติศัพท์ว่ายกวาทะแก่พระสมณโคดม ผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก โดยนิครนถ์นาฏบุตรได้ตั้งคำถามมาให้ ๒ คำถาม
(๒) คำถามแรก
-> อภัยราชกุมาร : ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระตถาคตจะพึงตรัสพระวาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่นบ้างหรือหนอ
-> พระพุทธเจ้า : แล้วพระสมณโคดม จะทรงพยากรณ์อย่างนี้ว่า 'ตถาคตพึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น'
-> อภัยราชกุมาร : ดังนี้ไซร้ พระองค์พึงทูลพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นอย่างนั้น การกระทําของพระองค์จะต่างอะไรจากปุถุชนเล่า เพราะแม้ปุถุชนก็กล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ไม่เป็นที่ชอบใจของผู้อื่น

(ต่อหน้า ๒/๕) ประมวลธรรม : ๗๔.อภยราชกุมารสูตร

    ๑๗.ซิเหตุก็กลับลุบริพัตร......................วจะชัดพระพุทธ์ฯกลาย
วิสัชนาเลาะพหุหลาย...............................นิรตอบซิหนึ่งเอย

    ๑๘.เผยมีเด็กอ่อนแล้............................นอนครา
บนตักอภัยฯหนา......................................ตื่นแล้ว
เด็กซนหยิบกรวดมา.................................อมใส่ ปากเอย
พระพุทธ์ฯถามอภัยฯแกล้ว........................จุ่งแก้ไขไฉน

    ๑๙."อภัยฯ"สิทูลจะรยะล้วง....................ผิมิล่วงวจะควักไว
เจาะศีรษะแหงนและมละไส.......................ผิวะเสียซิเลือดแฉ

    ๒๐.แล"อภัยฯ"ตอบแท้...........................คิดตรอง รักษ์ชีพ
เพราะเมตตาเด็กปอง.................................ช่วยพร้อม
พุทธ์องค์ตรัสครรลอง................................ดุงดั่ง ตถาคต
ตรัสแต่คำประโยชน์น้อม............................เพ่งด้วยเหมาะกาล

    ๒๑.พระพุทธ์ฯตริ"เลือก ฉ นิรตรัส............วจะชัดเจาะกล่าว"ขาน
"วจีมิจริง,ลิหิตะกราน..................................ปิยะไร้มิตรัส"เผย

    ๒๒.เปรย"วาจาที่แท้................................มีจริง บ ประโยชน์"
"ชนเพ่งมิชอบอิง........................................เพิกถ้อย"
"วจีจริงเด่นพาดพิง.....................................ประโยชน์มาก"
"ชนไม่ชอบใจคล้อย...................................เลือกแล้วกาลสม

    ๒๓."วจีมิจริงลิคุณะครัน..........................วจะนั้นนิกรชม"
"และชอบรตีลุปิยะขรม...............................ก็พระองค์มิเอ่ยหนา

    ๒๔.ครา"วาจาที่แท้..................................จริงแล บ ประโยชน์"
"ชนชื่นวจีแฉ...............................................เพิกถ้อย"
"วาจาเด่นจริงแด.........................................ประโยชน์ มากนา"
ชนเพ่งรัก,ชอบช้อย.....................................ตรัสพร้อมเหมาะกาล"

    ๒๕.พระพุทธ์ฯสิเมตตะนฤชัด...................เหมาะเจาะตรัสซิกาลขาน
วจีฉะนั้นจะประลุพาน..................................พหุผลเจริญแฉ

    ๒๖.แล"อภัยฯ"จ่อแท้................................ถามนา
บัณฑิต,กษัตริย์หนา....................................มุ่งไซร้
ปัญหาผูกถามมา.........................................หลายหลาก
"ทรงจัดเตรียมทำไว้"..................................."ไม่ได้เตรียมหรือ"

    ๒๗."พระพุทธะ"ถามวะพระอภัยฯ..............ภวไซร้ซิฝึกปรือ
กะราชรถเจาะทยะครือ................................ประลุเชี่ยวและชาญเผย

    ๒๘.พระอภ้ยฯเปรยกล่าวถ้อย...................ชำนาญ ราชรถ
พระพุทธ์องค์ถามกราน................................ชื่อไซร้
หากใครสอบถามพาน..................................เตรียมก่อน
หรือชื่อคงทราบได้......................................แจ่มแจ้งเร็วหนอ

    ๒๙.อภัยฯฉลาดภณะ"พระพุทธ์ฯ..............ภวรุดซิรถจ่อ
จะถามอะไรก็ประลุขอ.................................ก็จะตอบสิทันควัน

    ๓๐.ครันตถาคตแล้..................................เหมือนครา อภัยฯ
บัณฑิต,กษัตริย์ถามมา................................ตอบได้
มี"ธรรมธาตุ"เกิดหนา...................................สะอาดจิต ปราศกิเลส
ถามทุกรายลุไซร้........................................แจ่มแจ้งจริงเผย

    ๓๑."อภัยฯ"ซิทูลวทะ"พระพุทธ์ฯ"..............รุจิรุดจะแจ้งเอ่ย
จะเปรียบสิชี้อนยเสย...................................นฤหลงซิมรรคา

    ๓๒.คราตามประทีปแล้ว...........................มืดมน หมดไป
พระพุทธ์ฯแจงธรรมยล................................หลากแล้
อภัยฯประกาศตน........................................อุบาสก
ถึงรัตน์ตรัยโดยแท้......................................ชีพนี้ตลอดหนา ฯ|ะ
   
แสงประภัสสร

๘. อภยราชกุมารสูตร ว่าด้วยอภัยราชกุมาร [เล่มที่ ๒๐] พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ เล่ม ๒ ภาค ๑ : มูลนิธิศึกษาและเผยแพร่พระพุทธศาสนา https://share.google/haJMC6rUDo8wavQeS