(ต่อหน้า ๙/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๑๔๓.มรรคแปดสภาวะสิพระธรรม...............ทวินำริสองคระไล
"โลกุตต์ระ,โลกิยะ"เจาะไซร้............................คติเอ่ยจะแย้งละหนา

    ๑๔๔.พาองค์มรรคแปดชี้............................."กามาฯ" มิเป็น
จิตยกเหนือ"กาม"นา.......................................โลกแล้
เจริญแกร่งแรงหนา.........................................แปดครบ องค์มรรค
เป็นหนึ่งเดียวรวมแท้.......................................กิเลสพ้นสงสาร

    ๑๔๕.มรรคแปด บ "รูปะวจะฯ"สม..................ภวพรหมเจาะ"รูป"พะพาน
มรรคแปดมิเกิดศยนะขาน...............................ซิ ณ "โลกิยาฯ"เฉลย

    ๑๔๖.เกยเหมือนมรรคแปดแล้......................มิเป็น "อรูปาฯ"
พรหมรูปมิมีเห็น..............................................เพ่งได้
พรหมขาด"วิตก"ประเด็น.................................จึงไป่ "สังกัปปะ"
มรรคไม่ครบอีกไซร้........................................ไม่พร้องเพรียกหนา

    ๑๔๗.มรรคแปด บ "วัฏฏะทุขะ"ชัด................อุปบัติและตายมิซา
แต่เป็น"วิวัฏฏะ"ภวกล้า.....................................จะผละหนีละเวียนและวน

    ๑๔๘.ยลมรรคแปดเหตุแท้............................ทุกข์หาย ถาวร
นำออกวัฏฏทุกข์วาย........................................ห่างพ้น
ถึงโลกุตร์มรรคกราย........................................เหนือโลก
อวิชชาประหารด้น............................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๑๔๙.มรรคแปดสิ"โลกิยะ"ลุผล......................นิรดลซิแน่และกราน
บุคคลเจาะมรรคมิประลุฉาน.............................บริพัตรจะเสื่อมและถอย

    ๑๕๐.คอย"โลกุตรมรรคชี้..............................มีผล ถาวร
ในจิตอริยะดล..................................................เปี่ยมล้น
มรรคแปดผนวกยล...........................................รวมหนึ่ง "สมังคีฯ"
สังโยชน์ตัดวายพ้น...........................................ทุกข์สิ้นนิรวาณ

    ๑๕๑.มรรคแปด บ ธรรมสิอติกว่า....................มรคาซิกลางพะพาน
ตึงหย่อนมิเป็นลุเหมาะเจาะขาน.........................นิรทุกข์เพราะมรรคเฉลย

    ๑๕๒.เชยองค์มรรคแปดไซร้..........................มิทำ โศกใจ
ทางฝ่ายกุศลกรรม............................................ทุกข์พ้น
ธรรมประกอบ"ศีล"นำ........................................"สมาธิ์"เร่ง "ปัญญา"
มีสุข,สงบล้น.....................................................ทุกผู้สราญรมย์ ฯ|ะ

แสงประภัสสร

มจร.อริยมรรคมีองค์ ๘ นัยที่ ๑ เป็นต้น : พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ พระอภิธรรมปิฎกเล่มที่ ๒ [ฉบับมหาจุฬาฯ] วิภังคปกรณ์
https://84000.org/tipitaka/read/m_siri.php?B=35&siri=41

สุตตันตภาชนีย์
[ก] อริยมรรคมีองค์ ๘ นัยที่ ๑
อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ = เป็นไฉน
ความรู้ในทุกข์; ความรู้ในทุกขสมุทัย; ความรู้ในทุกขนิโรธ; ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา; นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
ความดำริในการออกจากกาม; ความดำริในการไม่พยาบาท; ความดำริในการไม่เบียดเบียน; นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ
(๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ = เป็นไฉน
เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเท็จ; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดส่อเสียด; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดคำหยาบ; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ; นี้เรียกว่า สัมมาวาจา
(๔) สัมมากัมมันตะ -  กระทำชอบ = เป็นไฉน
เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการฆ่าสัตว์; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการลักทรัพย์; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม; นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ
(๕) สัมมาอาชีวะ - เลี้ยงชีพชอบ = เป็นไฉน
พระอริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว; เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ; นี้เรียกว่า สัมมาอาชีวะ
(๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ = เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้สร้างฉันทะ; พยายาม; ปรารภความเพียร; ประคองจิตมุ่งมั่น
-> เพื่อป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด มิให้เกิดขึ้น
-> เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว
-> เพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น
-> เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ

(ต่อหน้า ๘/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๑๒๕.มรรคแปดจะมีททยะเป็น..................ภวเด่นกะเหตุซิพลัน
เจต์สิกและจิตจะมุขยัน................................เจาะเจริญกะมรรคลุผล

    ๑๒๖.ยลมรรคแปดเกิดพร้อม....................หฤทัย
แปดมรรค,จิตเกิดไว.....................................ร่วมพร้อม
ขณะจิตเดียวใส...........................................เรียก"มรรค- สมังคี"
พลันฆ่ากิเลสค้อม.........................................มุ่งคล้อยนิพพาน

    ๑๒๗.มรรคแปดมิตามหทยะฟัง...................จะมิสั่งอุบัติทะยาน
จิตต้องเจริญพิริยะฉาน..................................ธุวะมั่นกิเลสเจาะปลง

    ๑๒๘.มรรคแปดคง"ไม่ได้............................ดำรง อุปาทาน"
จะไม่ยึดถือยง...............................................แน่น้อม
มรรคแปดจุ่งเป็นตรง.....................................โลกุต- ตระธรรม
จะมุ่งละยึดพร้อม..........................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๑๒๙.มรรคแปดมิถูกเจาะ"ภิทะโซ...............นิรโสดะบันประหาณ"
หรือมรรคสิเหนือตติยะกราน..........................เพราเจาะกิจเจริญเยอะหนา

    ๑๓๐.ครา"สัมสังกัปฯ"ชี้.............................."มิมี วิตก"
ปราศวิตกคิดดี..............................................สงบแล้
ความคิดชั่วทวี...............................................จิตปราศ อกุศล
จิตว่าง"อาสวะ"แท้..........................................บ่ายหน้านิพพาน

    ๑๓๑.มรรคแปดละ"สังปะฯ"ตริลิหนึ่ง............ดุจะถึงสิสัตตะกราน
มรรคเจ็ด"วิตกลุภวะขาน"...............................ขณะฌานปฐมเฉลย

    ๑๓๒.เปรย"สัมสังกัปฯ"แล้...........................มิวิจาร คิดตรอง
จิตคิดครองประสาน.......................................ต่อแล้ว
กุศลจุ่งละเอียดงาน........................................ใจมั่น
สังกัปปะฯเกิดแผ้ว..........................................อยู่ยั้งปฐมยาม

    ๑๓๓.มรรคแปดละ"สังปะฯ"ตริลิหนึ่ง............ก็จะถึงสิสัตตะพาน
มรรคเจ็ด"วิจารเจาะภว"ฉาน...........................ทุติย์ฌานก็มีแจรง

    ๑๓๔.แสดงมรรคเจ็ดนี้................................"มิมี วิจาร"
จิตไม่มีตรองพี...............................................ดับแล้
ภาวะจิตละเอียดดี..........................................คงมั่น
ลุสู่"ตติย์ฌาน"แท้...........................................ยิ่งหล้าประสงค์

    ๑๓๕."สังกัปฯ"ลุ"ปีติ"หฤทัย.........................รติไซร้สงบวรงค์
มรรคเจ็ดเจาะ"ปีติรึมิ"บ่ง.................................ภว"เป็นและมีซิสอง"

    ๑๓๖."สังกัปฯ"ครองร่วมด้วย........................"ปีติมี" เอมใจ
"คิดชอบกอปรสุข"พี.......................................ผ่องแล้ว
คิด"สังกัปฯ"ผนวกลี........................................เกิดร่วม ปีติ
คิดออกจาก"กาม"แผ้ว....................................ปราศแท้กิเลสผลาญ

    ๑๓๗."มรรคเจ็ดเจาะปีติ"รุจิใจ.....................ภวไซร้จะซาบและซ่าน
มรรคเจ็ดสิ"ปีติ"มิผสาน..................................เพราะลุฌานซิสี่และสาม

    ๑๓๘.ตามแปดตัดหนึ่งแล้............................"สัมสมาธิ์ฯ" เหลือเจ็ด
มรรคเจ็ด"ปีติ"หนา.........................................ร่วมด้วย
บังเกิดอิ่มเอมครา...........................................ฌานหนึ่ง สอง-สาม
เจ็ดไป่"ปีติ"ม้วย..............................................สี่-ห้าฌานหนา

    ๑๓๙."สังกัปปะฯ"ร่วมเจาะสุขะชัด................ขณะตัดละ"กาม"ซิพา
"สังกัปฯ"มิร่วมสหระฯกล้า...............................กะ"อุเบกขะ"ว่างเฉลย

    ๑๔๐.เปรยองค์มรรคแปดชี้.........................สัมสมาธิ์ฯ ตัดออก
"เหลือเจ็ดผนวกสุข"มา...................................ร่วมแท้
"มรรคเจ็ดไป่สุข"หนา.....................................มิร่วม
มรรคจิต"อุเบกฯ"แล้.......................................สี่น้อมฌานแฉ

    ๑๔๑.มรรคแปดละ"สัมสะฯ"ภวเจ็ด..............สหะฯเด็ด"อุเบกขะ"แล
สุข,ทุกข์มิมีและภวแน่....................................ประลุฌานซิสี่นะเผย

    ๑๔๒.เกยองค์มรรคเจ็ดนี้............................มิมี อุเบกขา
สภาพโสมนัสดี..............................................ผ่านแล้ว
ลุฌานหนึ่ง-สองลี...........................................เจริญมุ่ง ฌานสาม
รู้สึกสุขใจแผ้ว...............................................ปลาบปลื้มกาย,ใจ

(ต่อหน้า ๗/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๑๐๗.มรรคแปดมิกอปรกะภว"อา-.................สวะ"หนาเพราะจิตจะหน่าย
สำรอกกิเลสมิยุรกราย....................................นิรวาณซิหมายประสงค์

    ๑๐๘.องค์มรรคแปดกิเลสไร้........................มิเป็น สังโยชน์
มิใช่"คันถะ"เข็ญ.............................................รัดร้อย
"โอฆะ"ไป่ประเด็น...........................................มิใช่ ชลธาร
หาใช่"โยคะ"ห้อย............................................ประกอบถ้วนสัตว์ยล

    ๑๐๙.ไม่เป็น"นิวรณ์"พิระสกัด.......................ขณะสัตว์กระทำกุศล
"ปรามาส"มิใช่เจาะมทะตน...............................ภวยึดเพราะทิฏฐิเผย

    ๑๑๐.มรรคแปดเชยรับรู้...............................อารมณ์
"สัมทิฏฯ,สังกัปฯ"ชม.........................................กิจพร้อม
ทุกข์,เหตุทุกข์จริงคม.......................................ตามที่ เป็นจริง
จิตเก็บอารมณ์น้อม..........................................กระทบไร้มิหลง

    ๑๑๑."สัมวาจะฯ,มันตะฯ"กิจะเกรียง...............ชิวิเลี้ยง"อะชีวะฯ"คง
ศีลคุมอะรมณ์เจาะลุยะยง................................นิร"โทสะ,โลภะ"เบียน

    ๑๑๒."เพียร,วายาฯ"เร่งแท้............................."สติสัมฯ" ระลึกชอบ
"สัมสมาธิฯ"นำ.................................................จิตยั้ง
นึกเท่าทันอะรมณ์งำ........................................ปรุงแต่ง มิทำ
กำหนดทุกข์,เหตุตั้ง.........................................ระงับแล้กิเลสหนา

    ๑๑๓.มรรคแปดมิเป็นหทยะจิต......................ภวชิดรึตนซินา
แต่เป็นเจาะ"เจตสิกะ"จ้า...................................กิจะช่วยซิเจาะเหมาะปรุง

    ๑๑๔.จรุงองค์มรรคแปดชี้.............................เป็นหนา เจตสิก
ปรุงแต่งกับจิตพา.............................................เกิดพร้อม
มีแปดเจตสิกครา..............................................ดับทุกข์
กิเลสตัณหาค้อม..............................................ต่ำสิ้นทุกข์รอน

    ๑๑๕."ปัญญาลุเจตสิกะ"นำ............................ก็เพราะ"สัมมะทิฏฐิ"จร
มิจฉาเพราะทิฏฐิมละถอน.................................ภวเห็นจะถูกและตรง

    ๑๑๖.คง"สัมสังกัปฯ"นี้...................................ดำริตรอง
"วิตกเจตสิก"ครอง............................................คิดแท้
คิดออกแน่"กาม"ผอง........................................มิฆาต มิเบียน
ตัด"มิจฉาสังฯ"แล้.............................................คิดล้นกุศล

    ๑๑๗."สัมมาวะจา"วจนะด้น............................ตริกุศลละเว้นทุรน
"มิจฉาวะจา"ริหินะผล.......................................ทุจริตวจีมิทำ

    ๑๑๘.คำ"กัมมันฯ"ชอบแท้..............................การงาน ถูกตรง
พฤติแต่กุศลกราน............................................ยิ่งแจ้ว
มิจฉาฯแน่วรอนราน..........................................ตรองฆ่า, ลักขโมย
พฤติล่วง"กาเมฯ"แล้ว........................................มุ่งเว้นเลยแฉ

    ๑๑๙."สัมมาอะชีวะฯ"ภวชอบ..........................อสุนอบซิถูกมิแปร
"มิจฉาอะชีวะ"มละแน่........................................บริสุทธิ์ซิชีพคะนึง

    ๑๒๐.พึง"วายาฯ"แม่นแล้ว..............................เพียรหนา เจตสิก
"สติปัฏฯ,วิปัสสนา"............................................รอบรู้
เพียรตัด"มิจฉาวาฯ"..........................................ทำผิด ทำบาป
มิเพิ่มอกุศลคู้....................................................อย่าให้เกิดเผย

    ๑๒๑.ความจำก็"สัมมะสติ"นำ.........................เจาะพระธรรมซิถูกนะเอย
คิดผิดก็"มิจฉะสติ"เปรย.....................................จระลีลุผิดสิทาง

    ๑๒๒.พลาง"สัมสมาธิ์ฯ"แน่วไซร้......................ยืนยง
"เอกัคคตาฯ"ทรง...............................................หนึ่งแล้
"สติปัฏฯ,วิปัสส์ฯ"ตรง.........................................จิตมั่น อารมณ์
ละ"มิจฉาสมาธิ์"แท้............................................จิตพร้อมทำงาน

    ๑๒๓.มรรคอัฏฐะ"สัมปะฯ"ภวจิต.....................เจาะประชิดกิเลสประหาณ
จิตสัมปยุตลุจตุพาน..........................................ๆนิรวาณสิพึงประสงค์

    ๑๒๔.คงมรรคแปดร่วมแท้.............................กุศล นำจิต
คิดถูกเจริญธรรมดล........................................มั่นตั้ง
มรรคแปด,จิตระคน..........................................มีเพิ่ม ปัญญา
ตัดกิเลสเพราะมรรคยั้ง....................................แปดพร้อมรวมกัน