อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๓๕/๖๖)

(๒.๙) ผัสสะ ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุสัมผัส..โสตสัมผัส..มโนธาตุสัมผัส.. มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
(๒.๑๐) เวทนา ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุวิญญาณ..โสตวิญญาณ..มโนธาตุ.. มโนวิญญาณธาตุ
(๒.๑๑) สัญญา ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุวิญญาณ..โสตวิญญาณ..มโนธาตุ..มโนวิญญาณธาตุ
(๒.๑๒) เจตนา ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุวิญญาณ..โสตวิญญาณ..มโนธาตุ.. มโนวิญญาณธาตุ
(๒.๑๓) จิต ๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุวิญญาณ..โสตวิญญาณ..มโนธาตุ..มโนวิญญาณธาตุ
[๓] อรูปธาตุ
(๓.๑) ในอรูปธาตุ มีขันธ์เท่าไร ฯลฯ มีจิตเท่าไร
ในอรูปธาตุ มีขันธ์ ๔..อายตนะ ๒..ธาตุ ๒.. สัจจะ ๓..อินทรีย์ ๑๑..เหตุ ๘..อาหาร ๓..ผัสสะ ๑..เวทนา ๑..สัญญา ๑..เจตนา ๑..จิต ๑
(๓.๒) บรรดาธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ เวทนาขันธ์..สัญญาขันธ์..สังขารขันธ์.. วิญญาณขันธ์
(๓.๓) อายตนะ ๒ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ มนายตนะ..ธัมมายตนะ
~ มนายตนะ = ได้แก่ จิตทั้งหมดในอรูปภูมิ
~ ธัมมายตนะ = ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์ (เจตสิกที่ประกอบกับจิต)
(๓.๔) ธาตุ ๒ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ มโนวิญญาณธาตุ..ธัมมธาตุ
~ มโนวิญญาณธาตุ = ธรรมชาติที่เป็นตัวจิตหรือวิญญาณที่ทำหน้าที่รับรู้เรื่องราวทางใจ คิดนึก และรู้อารมณ์ต่างๆ ในอรูปภูมิ
~ ธัมมธาตุ = ธรรมชาติที่เป็นเจตสิก (ความรู้สึก ความคิดปรุงแต่งต่างๆ ที่ประกอบกับจิต) และสุขุมรูปหรือธรรมารมณ์ที่จิตรู้ได้ในภูมิเหล่านั้น
(๓.๕) สัจจะ ๓ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ ทุกขสัจจะ..สมุทยสัจจะ..มัคคสัจจะ
~ มัคคสัจจะ ในอรูปธาตุ = มีแค่ ๕ (ไม่ครบแปดเหมือนใน รูปธาตุ) โดยเกี่ยวในหมวดศีล จะไม่เกิดขึ้นในโลกุตตรมรรคของอรูปภูมิ ได้แก่ สัมมาวาจา (วาจาชอบ)..สัมมากัมมันตะ (การงานชอบ)..สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีพชอบ) เนื่องจากในอรูปภูมิไม่มีทวารกายและทวารวาจาให้ต้องงดเว้นจากกายทุจริตหรือวจีทุจริต
(๓.๖) อินทรีย์ ๑๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ มนินทรีย์..ชีวิตินทรีย์..โสมนัสสินทรีย์..อุเปกขินทรีย์..สัทธินทรีย์..วิริยินทรีย์..สตินทรีย์.. สมาธินทรีย์..ปัญญินทรีย์..อัญญินทรีย์..อัญญาตาวินทรีย์
(๓.๗) เหตุ ๘ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ กุศลเหตุ ๓..อกุศลเหตุ ๒..อัพยากตเหตุ ๓
(๓.๘) อาหาร ๓ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ ผัสสาหาร..มโนสัญเจตนาหาร..วิญญาณาหาร
(๓.๙) ผัสสะ ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
(๓.๑๐) เวทนา ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน
คือ มโนวิญญาณธาตุ
(๓.๑๑) สัญญา ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ มโนวิญญาณธาตุ
(๓.๑๒) เจตนา ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ มโนวิญญาณธาตุ
(๓.๑๓) จิต ๑ ในอรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ มโนวิญญาณธาตุ
[๔] โลกุตตระ
[๑] ในโลกุตตระ มีขันธ์เท่าไร ฯลฯ มีจิตเท่าไร
ในโลกุตตระ มีขันธ์ ๔..อายตนะ ๒..ธาตุ ๒.. สัจจะ ๒..อินทรีย์ ๑๒..เหตุ ๖..อาหาร ๓..ผัสสะ ๑..เวทนา ๑..สัญญา ๑..เจตนา ๑..จิต ๑
(๑) บรรดาธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๔ ในโลกุตตระ เป็นไฉน?
คือ เวทนาขันธ์..สัญญาขันธ์..สังขารขันธ์.. วิญญาณขันธ์
(๒) อายตนะ ๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน?
คือ มนายตนะ..ธัมมายตนะ
~ ขณะที่เกิดโลกุตตรธรรม มนายตนะ จะทำหน้าที่เป็นผู้รู้
~ โดยมี ธัมมายตนะ (พระนิพพาน) เป็นสิ่งที่ถูกรู้ และมี ธัมมายตนะ (เจตสิก ๓๖) เป็นกำลังสนับสนุนร่วมกัน ทำงานพร้อมกันในขณะจิตเดียวเพื่อทำลายอาสวกิเลสให้หมดสิ้นไป
(๓) ธาตุ ๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน?
คือ มโนวิญญาณธาตุ..ธัมมธาตุ
~ มโนวิญญาณธาตุ = หมายถึง โลกุตตรจิต (จิตที่พ้นจากโลก ออกจากวัฏสงสาร ได้แก่ มรรคจิต ๔ และผลจิต ๔) ทำหน้าที่เป็นธาตุรู้แจ้งอารมณ์อันประณีต คือพระนิพพาน
~ ธัมมธาตุ = ธรรมารมณ์ที่ประกอบร่วมและรองรับ ได้แก่ เจตสิกธรรมที่เกิดร่วมกับโลกุตตรจิต (เช่น สติ ปัญญา ศรัทธา) และพระนิพพาน (นิโรธสัจจะ)
(๔) สัจจะ ๒ ในโลกุตตระ เป็นไฉน?
คือ มัคคสัจจะ..นิโรธสัจจะ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๓๔/๖๖)

[ข] อุปปัตตานุปปัตติวาระ = คือ วาระว่าด้วยการแสดงความเกิดขึ้นและความไม่เกิดขึ้นแห่งธรรมทั้งหลาย ในกามธาตุเป็นต้น
~ กามธาตุ = สภาวะหรือธาตุคือกาม ความตรึก ความดำริ หรือความอยากในกาม รวมถึงภพภูมิที่เป็นที่อยู่ของสัตว์ผู้ยังเกี่ยวข้องด้วยกาม
[๑] กามธาตุ
(๑) ในกามธาตุมีขันธ์เท่าไร ฯลฯ มีจิตเท่าไร?
ในกามธาตุ มีขันธ์ ๕..อายตนะ ๑๒..ธาตุ ๑๘.. สัจจะ ๓..อินทรีย์ ๒๒..เหตุ ๙..อาหาร ๔..ผัสสะ ๗..เวทนา ๗..สัญญา ๗..เจตนา ๗..จิต ๗
(๑.๑) บรรดาธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๕ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ รูปขันธ์ ฯลฯ..วิญญาณขันธ์
(๑.๒) อายตนะ ๑๒ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขายตนะ..รูปายตนะ; โสตายตนะ..สัททายตนะ; ฆานายตนะ..คันธายตนะ; ชิวหายตนะ.. รสายตนะ; กายายตนะ..โผฏฐัพพายตนะ; มนายตนะ..ธัมมายตนะ
(๑.๓) ธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุธาตุ..จักขุวิญญาณธาตุ..ฯลฯ มโนธาตุ.. ธัมมธาตุ..มโนวิญญาณธาตุ
(๑.๔) สัจจะ ๓ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ ทุกขสัจจะ..สมุทยสัจจะ..มัคคสัจจะ
(๑.๕) อินทรีย์ ๒๒ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุนทรีย์..ฯลฯ..อัญญาตาวินทรีย์
(๑.๖) เหตุ ๙ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ กุศลเหตุ ๓..อกุศลเหตุ ๓..อัพยากตเหตุ ๓
(๑.๗) อาหาร ๔ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ กพฬิงการาหาร..ผัสสาหาร..มโนสัญเจตนาหาร..วิญญาณาหาร
(๑.๘) ผัสสะ ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุสัมผัส.. ฯลฯ..มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
(๑.๙) เวทนา ๗  ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส...เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส...เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส...เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส...เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส...เวทนาเกิดแต่มโนธาตุสัมผัส...เวทนาเกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
(๑.๑๐) สัญญา ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ สัญญาเกิดแต่จักขุสัมผัส...สัญญาเกิดแต่โสตสัมผัส...สัญญาเกิดแต่ฆานสัมผัส...สัญญาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส...สัญญาเกิดแต่กายสัมผัส... สัญญาเกิดแต่มโนธาตุสัมผัส...สัญญาเกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
(๑.๑๑) เจตนา ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ เจตนาเกิดแต่จักขุสัมผัส...เจตนาเกิดแต่โสตสัมผัส...เจตนาเกิดแต่ฆานสัมผัส...เจตนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส...เจตนาเกิดแต่กายสัมผัส...เจตนาเกิดแต่มโนธาตุสัมผัส...เจตนาเกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
(๑.๑๒) จิต ๗ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุวิญญาณ..ฯลฯ..มโนธาตุ..มโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่า จิต ๗ ในกามธาตุ
(๑.๑๓) ธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุธาตุ..จักขุวิญญาณธาตุ..ฯลฯ มโนธาตุ.. ธัมมธาตุ..มโนวิญญาณธาตุ เหล่านี้เรียกว่า ธาตุ ๑๘ ในกามธาตุ
[๒] รูปธาตุ
(๒.๑) ในรูปธาตุ มีขันธ์เท่าไร ฯลฯ มีจิตเท่าไร
ในรูปธาตุ มีขันธ์ ๕..อายตนะ ๖..ธาตุ ๙..สัจจะ ๓..อินทรีย์ ๑๔..เหตุ ๘..อาหาร ๓..ผัสสะ ๔.. เวทนา ๔..สัญญา ๔..เจตนา ๔..จิต ๔
(๒.๒) ขันธ์ ๕ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ รูปขันธ์..ฯลฯ..วิญญาณขันธ์ เหล่านี้เรียกว่า ขันธ์ ๕ ในรูปธาตุ
(๒.๓) อายตนะ ๖ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขายตนะ..รูปายตนะ..โสตายตนะ..สัททายตนะ..มนายตนะ..ธัมมายตนะ
(๒.๔) ธาตุ ๙ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุธาตุ..รูปธาตุ..จักขุวิญญาณธาตุ;
 โสตธาตุ..สัททธาตุ..โสตวิญญาณธาตุ;
 มโนธาตุ..ธัมมธาตุ..มโนวิญญาณธาตุ
(๒.๕) สัจจะ ๓ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ ทุกขสัจจะ..สมุทยสัจจะ..มัคคสัจจะ
(๒.๖) อินทรีย์ ๑๔ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ จักขุนทรีย์..โสตินทรีย์..มนินทรีย์..ชีวิตินทรีย์..โสมนัสสินทรีย์..อุเปกขินทรีย์..สัทธินทรีย์.. วิริยินทรีย์..สตินทรีย์..สมาธินทรีย์..ปัญญินทรีย์..อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์..อัญญินทรีย์.. อัญญาตาวินทรีย์
(๒.๗) เหตุ ๘ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ กุศลเหตุ ๓..อกุศลเหตุ ๒..อัพยากตเหตุ ๓
(๒.๗.๑) บรรดาเหตุ ๘ ในรูปธาตุนั้น กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน?
คือ กุศลเหตุคืออโลภะ..กุศลเหตุคืออโทสะ.. กุศลเหตุคืออโมหะ
(๒.๗.๒) อกุศลเหตุ ๒ เป็นไฉน?
คือ อกุศลเหตุคือโลภะ..อกุศลเหตุคือโมหะ
(๒.๗.๓) อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน?
คือ อโลภะ..อโทสะ..อโมหะ..ฝ่ายวิบากแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย..หรือ ในกิริยาอัพยากตธรรมทั้งหลาย
(๒.๘) อาหาร ๓ ในรูปธาตุ เป็นไฉน?
คือ ผัสสาหาร..มโนสัญเจตนาหาร...วิญญาณาหาร

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๓๓/๖๖)

(๔) ธาตุ ๑๘ เป็นไฉน?
คือ จักขุธาตุ..รูปธาตุ..จักขุวิญญาณธาตุ..โสตธาตุ..สัททธาตุ..โสตวิญญาณธาตุ..ฆานธาตุ..คันธธาตุ..ฆานวิญญาณธาตุ..ชิวหาธาตุ..รสธาตุ..ชิวหาวิญญาณธาตุ..กายธาตุ.. โผฏฐัพพธาตุ..กายวิญญาณธาตุ..มโนธาตุ.. ธัมมธาตุ..มโนวิญญาณธาตุ
~ กายวิญญาณธาตุ = ธาตุรู้แจ้งการสัมผัสทางกาย ทำหน้าที่รับรู้ความรู้สึกเย็น ร้อน อ่อน แข็ง ตึง หรือไหว ที่มากระทบกายผ่านทางกายประสาท
~ มโนธาตุ = จิตที่ทำหน้าที่รับรู้อารมณ์ ๕ ทางทวาร (ตา หู จมูก ลิ้น กาย)
~ ธัมมธาตุ = สภาพธรรมะที่เป็นความจริงแท้ตามธรรมชาติ ซึ่งทรงไว้ซึ่งลักษณะของตนเอง ไม่ใช่สัตว์ บุคคล ตัวตน
~ มโนวิญญาณธาตุ = สภาพธรรมที่เป็นธาตุรู้แจ้งทางใจ หรือหมายถึง จิต ส่วนใหญ่รวม ๗๖ ดวง ที่ทำหน้าที่รู้อารมณ์ทางใจ นอกเหนือจากวิญญาณที่รับรู้ผ่านประสาทสัมผัสทั้งห้า
(๕) สัจจะ ๔ เป็นไฉน?
คือ ทุกขสัจจะ..สมุทยสัจจะ..มัคคสัจจะ..นิโรธสัจจะ
(๖) อินทรีย์ ๒๒ เป็นไฉน?
คือ จักขุนทรีย์..โสตินทรีย์..ฆานินทรีย์..ชิวหินทรีย์..กายินทรีย์..มนินทรีย์..อิตถินทรีย์..ปุริสินทรีย์..ชีวิตินทรีย์..สุขินทรีย์..ทุกขินทรีย์..โสมนัสสินทรีย์..โทมนัสสินทรีย์..อุเปกขินทรีย์..สัทธินทรีย์..วิริยินทรีย์..สตินทรีย์..สมาธินทรีย์..ปัญญินทรีย์..อนัญญตัญญัสสามีตินทรีย์..อัญญินทรีย์..อัญญาตาวินทรีย์
~ อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ = ปัญญาของพระเสขะผู้ปฏิบัติเพื่อรู้ธรรมที่ยังไม่เคยรู้ (โสดาปัตติมรรคญาณ)
~ อัญญินทรีย์ = ปัญญาของผู้รู้ทั่วถึงแล้วในเบื้องกลาง (ตั้งแต่โสดาปัตติผลญาณถึงอรหัตตมัคคญาณ)
~ อัญญาตาวินทรีย์ = ปัญญาของพระอรหันต์ผู้รู้แจ้งและจบกิจแล้ว ไม่ต้องทำกิจใดๆ เพื่อความหลุดพ้นอีก (อรหัตตผลญาณ)
(๗) เหตุ ๙ เป็นไฉน?
คือ กุศลเหตุ ๓..อกุศลเหตุ ๓..อัพยากตเหตุ ๓
(๗.๑) กุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน?
คือ กุศลเหตุคือ อโลภะ..กุศลเหตุคือ อโทสะ..กุศลเหตุคือ อโมหะ
(๗.๒) อกุศลเหตุ ๓ เป็นไฉน?
คือ อกุศลเหตุคือ โลภะ..อกุศลเหตุคือ โทสะ..อกุศลเหตุคือ โมหะ
(๗.๓) อัพยากตเหตุ ๓ เป็นไฉน?
คือ อโลภะ..อโทสะ..อโมหะ ฝ่ายวิบากแห่งกุศลธรรมทั้งหลาย หรือในกิริยาอัพยากตธรรมทั้งหลาย เหล่านั้นเรียกว่า อัพยากตเหตุ
(๘) อาหาร ๔ เป็นไฉน?
คือ กพฬิงการาหาร..ผัสสาหาร..มโนสัญเจตนาหาร..วิญญาณาหาร
~ กพฬิงการาหาร = หรือ กวฬิงการาหาร หมายถึง "อาหารคือคำข้าว" หรืออาหารสำหรับกลืนกินทางปาก
~ ผัสสาหาร = อาหารคือผัสสะ หรือการกระทบกันระหว่างอายตนะภายใน (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) อายตนะภายนอก (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์) และวิญญาณ (การรับรู้) ทำหน้าที่เป็นเครื่องหล่อเลี้ยงจิตใจและเป็นปัจจัยให้เกิดความรู้สึกสุข ทุกข์ หรือเฉยๆ
~ มโนสัญเจตนาหาร = อาหารคือความจงใจหรือความตั้งใจคิด คอยค้ำจุนชีวิต ตลอดจนทำให้สัตว์โลกต้องเวียนว่ายตายเกิดในภพภูมิต่างๆ
~วิญญาณาหาร = อาหารคือวิญญาณ หรือวิญญาณเป็นอาหาร ทำหน้าที่เป็นปัจจัยค้ำจุน หล่อเลี้ยง และอุดหนุนให้จิตใจรวมถึงนามรูป (ขันธ์ ๕) ดำรงอยู่และเจริญงอกงามในภพชาติต่างๆ
(๙) ผัสสะ ๗ เป็นไฉน?
คือ จักขุสัมผัส..โสตสัมผัส..ฆานสัมผัส..ชิวหาสัมผัส..กายสัมผัส..มโนธาตุสัมผัส..มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
(๑๐) เวทนา ๗ เป็นไฉน?
คือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส..เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส..เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส..เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส..เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส..เวทนาเกิดแต่มโนธาตุสัมผัส..เวทนาเกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
(๑๑) สัญญา ๗ เป็นไฉน?
คือ สัญญาเกิดแต่จักขุสัมผัส..สัญญาเกิดแต่โสตสัมผัส..สัญญาเกิดแต่ฆานสัมผัส..สัญญาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส..สัญญาเกิดแต่กายสัมผัส.. สัญญาเกิดแต่มโนธาตุสัมผัส..สัญญาเกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
~ สัญญาเกิดแต่ มโนธาตุสัมผัส = ความจำที่เกิดจากมโนธาตุ (การรับรู้หมวดหมู่อารมณ์ชั้นต้นทางใจ)
~ สัญญาเกิดแต่ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส = ความจำที่เกิดจากมโนวิญญาณธาตุ (การคิดอ่านวิเคราะห์ทางใจขั้นสูง)
(๑๒) เจตนา ๗ เป็นไฉน?
คือ เจตนาเกิดแต่จักขุสัมผัส..เจตนาเกิดแต่โสตสัมผัส..เจตนาเกิดแต่ฆานสัมผัส..เจตนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส..เจตนาเกิดแต่กายสัมผัส..เจตนาเกิดแต่มโนธาตุสัมผัส..เจตนาเกิดแต่มโนวิญญาณธาตุสัมผัส
(๑๓) จิต ๗ เป็นไฉน?
คือ จักขุวิญญาณ..โสตวิญญาณ..ฆานวิญญาน..ชิวหาวิญญาณ..กายวิญญาณ..มโนธาตุ..มโนวิญญาณธาตุ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๓๒/๖๖)
   
    ๕๕๔.เปรย"สัจจะ"แน่แล้ว...............................มีสอง
"นิโรธสัจจะ"ตรอง.............................................ทุกข์ขว้าง
"มัคคสัจ"หวังปอง..............................................ออกจาก วัฏฏะ
ตัดกิเลสหมดร้าง...............................................มุ่งแล้นิพพาน

    ๕๕๕.อินทรีย์สิเก้าลุอุปบัติ..............................เกิดชัดจตุภูมิขาน
มีจิตสิโลกิยะสราญ............................................โลกุตตระมรรคผล

    ๕๕๖.ยล"อาหาร"จุ่งน้อม.................................มีสาม
"โลกุตต์,โลกีย์"ความ..........................................ต่างได้
สภาพ"ผัสสาฯ"ตาม............................................ใจแน่ว "มโนสัญฯ"
สภาพ"วิญญาฯ"ไซร้...........................................จิตแล้ทำงาน

    ๕๕๗.เป็น"โลกิย์ธรรม"ก็ตติภัต........................ร่วมจัดมนะพบพาน
ดี,ชั่ว ณ "รูปะวจะฯ"ชาญ....................................."กามาฯและอรูปาฯ"

    ๕๕๘.คราเป็นโลกุตต์นั้น..................................อาหาร สัมปยุต
กับจิตขณะพาน..................................................มรรคพร้อม
อริยผลสาน........................................................ผลสี่
ภัตช่วยหนุนจิตน้อม............................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๕๕๙."หกผัสสะ"โลกิยะลุพลัน..........................ทางปัญจมะ"ตา.."ชาญ
จิตรู้กระทบวสะประสาน......................................ถูกดึงเจาะ ณ โลกีย์

    ๕๖๐.มีธาตุสัมผัสแท้........................................"มโนวิญญ์ฯ"
โลกุตต์,โลกีย์ชิน.................................................เกิดได้
มโนวิญญ์จ่อภพผลิน...........................................มีเกิด สามแล
โลกุตต์เพราะผัสสะไซร้.......................................ร่วมด้วยมรรคผล

    ๕๖๑."หกเจตนา"เพราะมนะไซร้........................จงใจลุอะรมณ์ผล
ยึด"รูปและเสียง.."เจาะฉกะด้น.............................คิดอ่านระบุโลกีย์

    ๕๖๒.มี"มโนวิญญ์ธาตุ"พร้อม............................เป็นสอง
โลกุตต์,โลกีย์ครอง..............................................ต่างแท้
"มโนวิญญ์ธาตุ"ประคอง.......................................เจริญจิต โลกีย์
มีชั่ว,ดีจิตแล้........................................................ภพถ้วนสามกราย

    ๕๖๓.จิตเป็นสิโลกิยะเจาะชี้..............................หน้าที่ภวเกิด,ตาย
ไตร่ตรองอะรมณ์กิริยะฉาย..................................รับรู้ประลุภพสาม

    ๕๖๔.ความ"มโนวิญญ์ธาตุฯ"นี้...........................เกิดแล อริยมรรค
มรรคสี่โสดาฯ..แฉ................................................เริ่มต้น
จัดโลกุตต์ธรรมแด...............................................เกิดสี่ อริยผล
เกิดนิพพานจิตด้น................................................มุ่งข้ามวัฏแฉ

    ๕๖๕.หัวข้อสิ"ธัมม์หทยะฯ"ย้ำ............................"อารัมมณะ"แจกแล
"เวท์นา,อภิญญะ"อติแน่.........................................เรื่อง"รูป,ลุกุศล หนา

    ๕๖๖.คราเกิด"วิบาก"แท้....................................ผลกรรม
มี"อุปาทานหนำ....................................................ยึดแล้ว
"วิตก"เรื่องคิดถลำ................................................โลกุตต์ โลกีย์
เห็น"ทิฏฐะ"ทราบแจ้ว...........................................พรั่งพร้อมจบเผย ฯ|ะ

แสงประภัสสร

๑๘. ธัมมหทยวิภังค์ : พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ เล่ม ๒ ภาค ๒ - หน้า ๙๖๙ - ๑๐๒๗ : มูลนิธิศึกษาและเผยแพร่พระพุทธศาสนา https://share.google/QDS6sftneCDDIYtTu

๑๘. ธัมมหทยวิภังค์
[ก] สัพพสังคาหิกวาระ = วาระว่าด้วยการรวบรวมธรรมทั้งปวงที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้มีหมวดธรรม ๑๒ หมวด เริ่มตั้งแต่ขันธ์เป็นต้นไป
[๑] ขันธ์มีเท่าไร?..อายตนะมีเท่าไร?..ธาตุมีเท่าไร?..สัจจะมีเท่าไร?..อินทรีย์มีเท่าไร?..เหตุมีเท่าไร?..อาหารมีเท่าไร?..ผัสสะมีเท่าไร?..เวทนามีเท่าไร?..สัญญามีเท่าไร?.. เจตนามีเท่าไร?.จิตมีเท่าไร?
(๑) ขันธ์มี ๕...อายตนะมี ๑๒..ธาตุมี ๑๘...สัจจะมี ๔..อินทรีย์มี ๒๒..เหตุมี ๙..อาหารมี ๔..ผัสสะมี ๗..เวทนามี ๗..สัญญามี ๗..เจตนามี ๗..จิตมี ๗
(๒) ในธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๕ เป็นไฉน?
คือ รูปขันธ์..เวทนาขันธ์..สัญญาขันธ์..สังขารขันธ์..วิญญาณขันธ์
(๓) อายตนะ ๑๒ เป็นไฉน?
คือ จักขายตนะ...รูปายตนะ..โสตายตนะ..สัททายตนะ..ฆานายตนะ..คันธายตนะ..ชิวหายตนะ..รสายตนะ..กายายตนะ..โผฏฐัพพายตนะ.. มนายตนะ..ธัมมายตนะ