อภิธรรมปิฎก : ๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์ (แจกมรรค)

วสันต์วงศ์ฉันท์ ๑๕ /โคลงสี่สุภาพ
   
    ๑.น้อมกราบพระพุทธะอรหันต์..........................ตนุดั้นเสาะตรัสรู้
ศาส์ดาพระปัญญะอธิชู........................................ลุวิธีมิเกิดซิหนา

    ๒.ทรงเมตตาเปี่ยมล้น.......................................สอนสงฆ์ เรียนธรรม
มีเหล่าชนพฤติตรง...............................................มุ่งย้ำ
อริยสัจเพียรยง....................................................มรรคแน่ว แปดมี
สาวก,ชนทราบล้ำ.................................................ล่วงแล้วอรหันต์

    ๓. โดยมรรควิภังค์จะอธิบาย..............................ตติย์กรายเจาะ"สุตตะฯ"ครัน
แจงเลิศพระ"ธรรมอภิฯ"ดั้น....................................คติ"ปัญหะปุจฉะฯ"แฉ

    ๔.แล"สุตตันฯ"แบ่งแจ้ง.......................................สองนัย มรรคแปด
ทางมุ่งดับทุกข์ไกล................................................ห่างพ้น
มีแปดทางหลักไว...................................................ศีลกอปร สมาธิ์
มีเลิศปัญญาท้น.....................................................ทุกข์ลี้นิพพาน

    ๕.หนึ่ง"สัมมะทิฏฐิฯ"ริตริชอบ..............................ทุขะรอบซิรู้วิศาล
เหตุทุกข์,นิโรธลิทุขะผลาญ....................................และนิโรธคามินี

    ๖.ดีทุกข์นิโรธฯแล้..............................................ปฏิปทา มรรคแปด
ทางประเสริฐดับทุกข์หนา.......................................ดิ่งกล้า
"สัมทิฏฐิฯ"ถูกพา....................................................ฉลาดเพิ่ม
ละบาปมิทำแคล้ว...................................................มุ่งพ้นทุกข์เตียน

    ๗."สังกัปปะฯ"คิดเจาะมละ"กาม"..........................นิรผลามมิฆาตมิเบียน
ทำแต่กุศลละหินะเวียน...........................................อนะโลภะ,โทสะ,หลง

    ๘.คง"วาจา"พูดน้อม............................................คำหวาน
มิเท็จ,คำหยาบราน.................................................สะกัดเว้น
พูดส่อเสียดเลิกกราน.............................................มิพูด
พูดแต่ความจริงเน้น................................................น่าช้อยนับถือ

    ๙."กัมมันตะฯ"ทำริปฏิบัติ.....................................ตนุชัดมิฆ่ามิยื้อ
"ลักทรัพย์,ประเวณินิรดื้อ........................................บริสุทธิ์กะศีลยะยง

    ๑๐.คง"อาชีวะ"ชีพแล้..........................................ถูกครอง
อาชีพมิจฉาผอง.....................................................แน่วทิ้ง
ขายมนุษย์,ยาพิษตรอง...........................................มิเลือก
สุจริตหมายพริ้ง......................................................สุขล้ำชีพใส

    ๑๑."วายามะสัมมะฯ"พิระมั่น.................................ภว"ฉันทะ"เพียรหทัย
"ป้องบาปอุบัติสินิรได้"............................................."อกุศลกุเกิดขจัด"

    ๑๒."ชัดทำกุศลเปี่ยมแล้.......................................เกิด"แล
"กุศลเกิดพูนแฉ.......................................................มากล้น"
พึงคงอยู่มิแปร.........................................................ยืนย่ำ
เจริญยิ่งกุศลท้น......................................................จิตดั้นกุศล

    ๑๓. ทบทวนกะ"สัมมะสติ"นึก................................มนะตรึกซิสี่ยะยล
"เห็นกาย ณ กาย"มิรติผล.........................................นิรงามมิใช่ซิเรา

    ๑๔.เนายืน,เดินนั่งแล้............................................หายใจ
ธาตุสี่กายประชุมไว.................................................ไม่พริ้ง
งามมิเที่ยงดับไป......................................................จริงแน่
หาใช่ตนควรทิ้ง.......................................................อย่าแย้มหลงหนา

    ๑๕.มีสัมปชัญญะสติมั่น........................................พิระดั้นขยันคณา
เห็นกาย ณ กายละรติกล้า........................................มละโทมนัสลิผอง

    ๑๖.ตรองเวทนายิ่งรู้..............................................เวทนา
ทุกข์,สุข,เฉยเฉยหนา...............................................แค่รู้
มีคงอยู่ดับครา.........................................................ธรรมชาติ
มิเที่ยงเป็นทุกข์จู้.....................................................ไป่แท้ตนหนา

(ต่อหน้า ๑๑/๑๑) อภิธรรมปิฎก :
๑๗.วิภังค์ : โพชฌังควิภังค์

มหันตรทุกาทิวิสัชนา
(๑) โพชฌงค์ ๗ รับรู้อารมณ์ได้ (๒) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นจิต (๓) โพชฌงค์ ๗ เป็นเจตสิก (๔) โพชฌงค์ ๗ สัมปยุตด้วยจิต (๕) โพชฌงค์ ๗ ระคนกับจิต (๖) โพชฌงค์ ๗ มีจิตเป็นสมุฏฐาน
(๗) โพชฌงค์ ๗ เกิดพร้อมกับจิต (๘)โพชฌงค์ ๗ เป็นไปตามจิต (๙)โพชฌงค์ ๗ ระคนกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน (๑๐) โพชฌงค์ ๗ ระคนกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดพร้อมกับจิต
(๑๑) โพชฌงค์ ๗ ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐาน และเป็นไปตามจิต (๑๒) โพชฌงค์ ๗ เป็นภายนอก (๑๓) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอุปาทายรูป
(๑๔) โพชฌงค์ ๗ กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ (๑๕) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอุปาทาน ฯลฯ ไม่เป็นกิเลส ฯลฯ
ปิฏฐิทุกวิสัชนา
(๑) โพชฌงค์ ๗ ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค
(๒) โพชฌงค์ ๗ ไม่ต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓ (สกิทาคามิมรรค, อนาคามิมรรค, อรหัตตมรรค)
(๓) โพชฌงค์ ๗ ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค
(๔) โพชฌงค์ ๗ ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยมรรคเบื้องบน ๓
(๔) โพชฌงค์ ๗ ที่มีวิตกก็มี; ที่ไม่มีวิตกก็มี (๕) โพชฌงค์ ๗ ที่มีวิจารก็มี; ที่ไม่มีวิจารก็มี
(๖) ปีติสัมโพชฌงค์ไม่มีปีติ (๗) โพชฌงค์ ๖ ที่มีปีติก็มี; ที่ไม่มีปีติก็มี (๘) ปีติสัมโพชฌงค์ไม่สหรคต (ร่วมกัน) ด้วยปีติ (๙) โพชฌงค์ ๖ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี; ที่ไม่สหรคตด้วยปีติก็มี
(๑๐) ปีติสัมโพชฌงค์สหรคตด้วยสุข (๑๑) โพชฌงค์ ๖ ที่สหรคตด้วยสุขก็มี; ที่ไม่สหรคตด้วยสุขก็มี (๑๒) ปีติสัมโพชฌงค์ไม่สหรคตด้วยอุเบกขา (๑๓) โพชฌงค์ ๖ ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี; ที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี (๑๔) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นกามาวจร (๑๕) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นรูปาวจร (๑๖) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอรูปาวจร (๑๗) โพชฌงค์ ๗ ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์
(๑๘) โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ก็มี; ที่ไม่เป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ก็มี
(๑๙) โพชฌงค์ ๗ ที่ให้ผลแน่นอนก็มี; ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี (๒๐)โพชฌงค์ ๗ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า (๒๑)โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้
ปัญหาปุจฉกะ จบ
โพชฌังควิภังค์ จบบริบูรณ์
สรุป
[ก] สภาวะของโพชฌงค์
(๑) ญาณที่ชื่อว่าสัมโพชฌงค์ เพราะมีสภาวะนำออก
(๒) ญาณที่ชื่อว่าสติสัมโพชฌงค์ เพราะมีสภาวะตั้งมั่น
(๓) ญาณที่ชื่อว่าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ เพราะมีสภาวะเลือกเฟ้น
(๔) ญาณที่ชื่อว่าวิริยสัมโพชฌงค์ เพราะมีสภาวะประคองไว้
(๕) ญาณที่ชื่อว่าปีติสัมโพชฌงค์ เพราะมีสภาวะแผ่ซ่านไป
(๖) ญาณที่ชื่อว่าปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เพราะมีสภาวะสงบระงับ
(๗) ญาณที่ชื่อว่าสมาธิสัมโพชฌงค์ เพราะมีสภาวะไม่ฟุ้งซ่าน
(๘) ญาณที่ชื่อว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ เพราะมีสภาวะพิจารณา
[ข] ผลานิสงส์ของการเจริญโพชฌงค์ = เมื่อโพชฌงค์ ๗ อันภิกษุเจริญแล้วอย่างนี้ กระทำให้มากแล้วอย่างนี้ ผลานิสงส์ ๗ ประการ อันเธอพึงหวังได้ คือ
(๑) จะได้บรรลุอรหัตผลโดยพลันในปัจจุบัน
~ อริยบุคคล ๔ =ได้แก่
(๑.๑) โสดาบัน = “ผู้ถึงกระแส”, ท่านผู้บรรลุโสดาปัตติผลแล้ว (๑.๒) สกทาคามี = “ผู้กลับมาอีกครั้งเดียว”, ท่านผู้บรรลุสกทาคามิผลแล้ว (๑.๓) อนาคามี = “ผู้ไม่เวียนกลับมาอีก”, ท่านผู้บรรลุอนาคามิผลแล้ว (๑.๔) อรหันต์ = “ผู้ควร”, “ผู้หักกำแห่งสงสารแล้ว”, ท่านผู้บรรลุอรหัตตผลแล้ว
(๒) ถ้าไม่ได้บรรลุในปัจจุบัน จะได้บรรลุในเวลาใกล้ตาย
(๓) ถ้าไม่ได้บรรลุอรหัตตผล จะได้เป็นพระอนาคามี อันตราปรินิพพายี เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป
~ พระอนาคามี ๕= ท่านผู้บรรลุอนาคามิผลแล้ว, ผู้ไม่เวียนกลับมาอีก แบ่งเป็น ๕ ได้แก่
(๓.๑) อันตราปรินิพพายี = ผู้ปรินิพพานในระหว่าง คือ เกิดในสุทธาวาสภพใดภพหนึ่งแล้ว อายุยังไม่ถึงกึ่ง ก็ปรินิพพานโดยกิเลสปรินิพพาน (๓.๒) อุปหัจจปรินิพพายี = ผู้จวนจะถึงจึงปรินิพพาน คือ อายุพ้นกึ่งแล้ว จวนจะถึงสิ้นอายุจึงปรินิพพาน (๓.๓) อสังขารปรินิพพายี = ผู้ปรินิพพานโดยไม่ต้องใช้แรงชักจูง คือ ปรินิพพานโดยง่าย ไม่ต้องใช้ความเพียรนัก (๓.๔) สสังขารปรินิพพายี = ผู้ปรินิพพานโดยใช้แรงชักจูง คือ ปรินิพพานโดยต้องใช้ความเพียรมาก (๓.๕) อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี = ผู้มีกระแสในเบื้องบนไปสู่อกนิฏฐภพ คือ เกิดในสุทธาวาสภพใดภพหนึ่งก็ตาม จะเกิดเลื่อนต่อขึ้นไปจนถึงอกนิฏฐภพแล้วจึงปรินิพพาน
(๔) จะได้เป็นพระอนาคามี อุปหัจจปรินิพพายี เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป
(๕) จะได้เป็นพระอนาคามี อสังขารปรินิพพายี เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป
(๖) จะได้เป็นพระอนาคามี สสังขารปรินิพพายี เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป
(๗) จะได้เป็นพระอนาคามี อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป