(ต่อหน้า ๑๐/๑๑) อภิธรรมปิฎก :
๑๗.วิภังค์ : โพชฌังควิภังค์

ปัญหาปุจฉกะ
โพชฌงค์ ๗ คือ
๑. สติสัมโพชฌงค์ ๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ๓. วิริยสัมโพชฌงค์ ๔. ปีติสัมโพชฌงค์ ๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์  ๖. สมาธิสัมโพชฌงค์ ๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์
ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา
(๑) บรรดาโพชฌงค์ ๗ โพชฌงค์เท่าไรเป็นกุศล; เท่าไรเป็นอกุศล; เท่าไรเป็นอัพยากฤต ฯลฯ; เท่าไรเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้; เท่าไรไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้
ติกมาติกาวิสัชนา
กุสลติกาทิวิสัชนา = คำตอบด้านกุศล
(๑) โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นกุศลก็มี; ที่เป็นอัพยากฤตก็มี
(๒) ปีติสัมโพชฌงค์ สัมปยุตด้วยสุขเวทนา
(๓) โพชฌงค์ ๖ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี; ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มี
(๔) โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นวิบากก็มี; ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี
(๕) โพชฌงค์ ๗ กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน
(๖) โพชฌงค์ ๗ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส
(๗) โพชฌงค์ ๗ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี; ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี; ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี
(๘) ปีติสัมโพชฌงค์ไม่สหรคตด้วยปีติ แต่สหรคตด้วยสุข ไม่สหรคตด้วยอุเบกขา
(๙) โพชฌงค์ ๖ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี; ที่สหรคตด้วยสุขก็มี; ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี
(๑๐)โพชฌงค์ ๗ ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓
(๑๑) โพชฌงค์ ๗ ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓
(๑๒) โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี; ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิ จุติ และนิพพานก็มี
(๑๓) โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นของเสขบุคคลก็มี; ที่เป็นของอเสขบุคคลก็มี
(๑๔)โพชฌงค์ ๗ เป็นอัปปมาณะ (๑๕) โพชฌงค์ ๗ มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ (๑๖) โพชฌงค์ ๗ เป็นชั้นประณีต (๑๗) โพชฌงค์ ๗ ที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอนก็มี; ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี (๑๘) โพชฌงค์ ๗ ไม่ใช่มีมรรคเป็นอารมณ์
(๑๙) โพชฌงค์ ๗ ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี; ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี; ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นเหตุ หรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มี
(๒๐) โพชฌงค์ ๗ ที่เกิดขึ้นก็มี; ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี; ที่จักเกิดขึ้นแน่นอนก็มี
(๒๑) โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นอดีตก็มี; ที่เป็นอนาคตก็มี; ที่เป็นปัจจุบันก็มี
(๒๒) โพชฌงค์ ๗ กล่าวไม่ได้ว่า มีอดีตธรรมเป็นอารมณ์; มีอนาคตธรรมเป็นอารมณ์;หรือมีปัจจุบันธรรมเป็นอารมณ์
(๒๓) โพชฌงค์ ๗ ที่เป็นภายในตนก็มี; ที่เป็นภายนอกตนก็มี; ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี
(๒๔) โพชฌงค์ ๗ มีธรรมเป็นภายนอกตนเป็นอารมณ์
(๒๕) โพชฌงค์ ๗ เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้
ทุกมาติกาวิสัชนา
เหตุโคจฉกวิสัชนา =คำตอบด้านเหตุ
(๑) ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นเหตุ (๒) โพชฌงค์ ๖ สัมปยุตด้วยเหตุ (๓) ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นเหตุและมีเหตุ (๔) โพชฌงค์ ๖ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุ; และมีเหตุ; หรือมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ (๕) ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์เป็นเหตุ และสัมปยุตด้วยเหตุ (๖) โพชฌงค์ ๖ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ; หรือสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ (๗) โพชฌงค์ ๖ ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ
(๘) ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์กล่าวไม่ได้ว่า ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ; หรือไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุ
จูฬันตรทุกวิสัชนา
(๑) โพชฌงค์ ๗ มีปัจจัยปรุงแต่ง (๒) โพชฌงค์ ๗ ถูกปัจจัยปรุงแต่ง (๓) โพชฌงค์ ๗ เห็นไม่ได้
(๔) โพชฌงค์ ๗ กระทบไม่ได้ (๕) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นรูป (๖) โพชฌงค์ ๗ เป็นโลกุตตระ (๗) โพชฌงค์ ๗ จิตบางดวงรู้ได้ (๘) โพชฌงค์ ๗ จิตบางดวงรู้ไม่ได้
อาสวโคจฉกวิสัชนา = คำตอบด้านกิเลส
(๑) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอาสวะ (๒) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ (๓) โพชฌงค์ ๗ วิปปยุตจากอาสวะ (๔) โพชฌงค์ ๗ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวะ และเป็นอารมณ์ของอาสวะ; หรือเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ
(๕) โพชฌงค์ ๗ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ ; หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ
(๖) โพชฌงค์ ๗ วิปปยุตจากอาสวะ (๗) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ
สัญโญชนโคจฉกาทิวิสัชนา = คำตอบเกี่ยวกับธรรมที่เป็นเครื่องร้อยรัด ผูกมัด
(๑) โพชฌงค์ ๗ ไม่เป็นสังโยชน์ ฯลฯ ไม่เป็นคันถะ ฯลฯ ไม่เป็นโอฆะ ฯลฯไม่เป็นโยคะ ฯลฯ ไม่เป็นนิวรณ์ ฯลฯ ไม่เป็นปรามาส ฯลฯ

(ต่อหน้า ๙/๑๑) อภิธรรมปิฎก :
๑๗.วิภังค์ : โพชฌังควิภังค์

เอกโตปุจฉาวิสัชนานัย
[ข] โพชฌงค์ ๗ คือ
๑. สติสัมโพชฌงค์   ๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ๓. วิริยสัมโพชฌงค์ ๔. ปีติสัมโพชฌงค์ ๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ๖. สมาธิสัมโพชฌงค์ ๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์
ในสภาวธรรมเหล่านั้น =โพชฌงค์ ๗ เป็นไฉน
(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน; เพื่อละทิฏฐิ; เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น; สงัดจากกาม ฯลฯ; บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
~ ทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา = ข้อปฏิบัติลำบากทั้งรู้ได้ช้า
->ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะ ก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
~ อวิกเขปะ = ความตั้งมั่นของจิต; ความไม่ฟุ้งซ่าน; ความสงบแห่งจิต; ซึ่งเป็นคุณสมบัติของสมาธิ
(๒) ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ บรรลุปฐมฌานที่เป็นสุญญตะ เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละอยู่ในสมัยใด
~ สุญญตะ = สภาวะที่ว่างจากความเป็นตัวตนหรืออัตตา ได้แก่เบญจขันธ์ อายตนะ และธาตุ ซึ่งเป็นอนัตตา เป็นสภาวะที่ว่างหรือปราศจากกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวง คือราคะ โทสะ โมหะ
-> ในสมัยนั้น โพชฌงค์ ๗ คือ สติสัมโพชฌงค์ ฯลฯ อุเปกขาสัมโพชฌงค์ ก็เกิดขึ้น
(๓) บรรดาโพชฌงค์ ๗ เหล่านั้น
(๓.๑) สติสัมโพชฌงค์ = เป็นไฉน
-> สติ ความตามระลึก ฯลฯ สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรคนับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สติสัมโพชฌงค์
        ฯลฯ
(๓.๗) อุเปกขาสัมโพชฌงค์ = เป็นไฉน
-> อุเบกขา ความวางเฉย; ความเพ่งเฉย; ความวางจิตเป็นกลาง; อุเปกขาสัมโพชฌงค์; นี้เรียกว่า อุเปกขาสัมโพชฌงค์
(๓.๘) สภาวธรรมเหล่านี้เรียกว่า โพชฌงค์ ๗
(๓.๙) สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่า สัมปยุตด้วยโพชฌงค์ ๗
[ค] โพชฌงค์ ๗ คือ
๑. สติสัมโพชฌงค์ ๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ๓. วิริยสัมโพชฌงค์ ๔. ปีติสัมโพชฌงค์ ๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ๖. สมาธิสัมโพชฌงค์ ๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์ บรรดาโพชฌงค์ ๗ เหล่านั้น
(๑) สติสัมโพชฌงค์ = เป็นไฉน
(๑.๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน; เพื่อละทิฏฐิ; เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น; สงัดจากกาม ฯลฯ; บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
(๑.๒) ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
(๑.๓) ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ บรรลุปฐมฌานที่เป็นสุญญตะ; เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละอยู่ในสมัยใด
(๑.๔) ในสมัยนั้น สติ; ความตามระลึก ฯลฯ; สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สติสัมโพชฌงค์
(๑.๕) สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่า สัมปยุตด้วยสติสัมโพชฌงค์ ฯลฯ
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ฯลฯ
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยวิริยสัมโพชฌงค์ ฯลฯ
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยปีติสัมโพชฌงค์ ฯลฯ
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ฯลฯ
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสมาธิสัมโพชฌงค์
ฯลฯ
(๗) อุเปกขาสัมโพชฌงค์ = เป็นไฉน
(๗.๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน; เพื่อละทิฏฐิ; เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น; สงัดจากกาม ฯลฯ; บรรลุปฐมฌานเป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะ ก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
(๗.๒) ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ บรรลุปฐมฌานที่เป็นสุญญตะ; เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ซึ่งเป็นวิบาก; เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละอยู่ในสมัยใด
(๗.๓) ในสมัยนั้น อุเบกขา; ความวางเฉย; ความเพ่งเฉย; ความวางจิตเป็นกลาง อุเปกขาสัมโพชฌงค์ นี้เรียกว่า อุเปกขาสัมโพชฌงค์
(๗.๔) สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยอุเปกขาสัมโพชฌงค์
อภิธรรมภาชนีย์ จบ