(ต่อหน้า ๔/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

    ๖๙.วิริยะสี่จะมี......................................ซิ"ปีติ"สม
และนิร"ปีติ"ชม.........................................มิไปกะเพียร

    ๗๐.เนียนสัมมปธาน..............................กรานธรรมขยันยิ่งหล้า
ธรรมเดินสัตว์มิคว้า..................................ร่ำไห้เลยหนา ฯ|ะ
 
แสงประภัสสร

มจร. สัมมัปปธาน ๔ เป็นต้น : พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ พระอภิธรรมปิฎกเล่มที่ ๒ [ฉบับมหาจุฬาฯ] วิภังคปกรณ์ https://share.google/KeBQBJR5ggFPaj6QQ

สุตตันตภาชนีย์
สัมมัปปธาน ๔ = ความเพียรชอบ ได้แก่
(๑) สังวรปธาน = สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพียรระวังหรือเพียรปิดกั้น
(๒) ปหานปธาน = สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพียรละหรือเพียรกำจัด
-> คือ เพียรละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว
 (๓) ภาวนาปธาน = สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพียรเจริญ หรือเพียรก่อให้เกิด
-> คือ เพียรทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ให้เกิดมีขึ้น
(๔) อนุรักขนาปธาน = สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น
-> คือ เพียรรักษากุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วให้ตั้งมั่น และให้เจริญยิ่งขึ้นไปจนไพบูลย์
[ก] เพียรระวังยับยั้งบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด มิให้เกิดขึ้น เป็นอย่างไร
(๑) อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสที่ตั้งอยู่ในฐานเดียวกับอกุศลมูลนั้น ได้แก่ เวทนาขันธ์ (รู้); สัญญาขันธ์ (จำ) ; สังขารขันธ์ (คิดปรุงแต่ง); และวิญญาณขันธ์ (จิตรู้แจ้ง) ที่สัมปยุตด้วยอกุศลมูลนั้น
~ นามขันธ์ ๔ = เวทนาขันธ์, สัญญาขันธ์, สังขารขันธ์, วิญญาณขันธ์
(๒) และกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีอกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน
ธรรมเหล่านี้เรียกว่า บาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด
[ข] สร้างฉันทะ นั้น ฉันทะ = เป็นไฉน
-> ความพอใจ การทำความพอใจ -> ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ
 -> ความฉลาด -> ความพอใจในธรรม
-> ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สร้างฉันทะ
[ค] คำว่า พยายาม นั้น = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความพยายาม
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว; เข้าไปถึงแล้วด้วยดี; เข้ามาถึงแล้ว; เข้ามาถึงแล้วด้วยดี; เข้าถึงแล้ว; เข้าถึงแล้วด้วยดี; ประกอบแล้วด้วยควาพยายามนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า พยายาม
[ง] คำว่า ปรารภความเพียร นั้น = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความเพียร
-> ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้ จึงเรียกว่า ปรารภความเพียร
[จ] ในคำว่า ประคองจิต นั้น = จิต เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุประคอง ประคองด้วยดี อุปถัมภ์ค้ำชูจิตนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าประคองจิต
[ฉ] คำว่า มุ่งมั่น นั้น = เป็นไฉน
~ ความมุ่งมั่น - เป็น สาตัจจกิริยา หมายถึงการกระทำอย่างต่อเนื่อง
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความมุ่งมั่น
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยความมุ่งมั่นนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มุ่งมั่น
[ช] เพียรละบาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นอย่าไร
(๑) ภิกษุสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตมุ่งมั่นเพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นอย่างไร
-> บาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นไฉน
(๑.๑) อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะและกิเลสที่ตั้งอยู่ในฐานเดียวกันกับอกุศลมูลนั้น ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยอกุศลมูลนั้น
~ นามขันธ์ ๔ = เวทนาขันธ์, สัญญาขันธ์, สังขารขันธ์, วิญญาณขันธ์
(๑.๒) และกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีอกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน
ธรรมเหล่านี้เรียกว่า บาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว
ภิกษุสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้วเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้

(ต่อหน้า ๕/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

[ซ] ในคำว่า สร้างฉันทะ นั้น = ฉันทะ เป็นไฉน
(๑) ความพอใจ การทำความพอใจ ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ ความฉลาด ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่า ฉันทะ
(๒) ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สร้างฉันทะ
[ฌ] ในคำว่า พยายาม นั้น = เป็นไฉน
(๑) การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมวายามะ นี้เรียกว่า ความพยายาม
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า พยายาม
[ญ] คำว่า ปรารภความเพียร นั้น = เป็นไฉน
(๑) การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความเพียร
(๒) ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ปรารภความเพียร
[ฎ] ในคำว่า ประคองจิต นั้น = จิต เป็นไฉน
(๑) จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
(๒) ภิกษุประคอง ประคองด้วยดี อุปถัมภ์ค้ำชูจิตนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าประคองจิต
[ฏ] ในคำว่า มุ่งมั่น นั้น = เป็นอย่างไร
(๑) การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความมุ่งมั่น
(๒) ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ ประกอบแล้วด้วยการตั้งความเพียรนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มุ่งมั่น
[ฏ] เพียรสร้างกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิด
(๑) ภิกษุสร้างฉันทะ; พยายาม; ปรารภความเพียร; ประคองจิต; มุ่งมั่นเพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิด เป็นอย่างไร
(๒) บรรดาธรรมเหล่านั้น กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เป็นไฉน
-> กุศลมูล ๓ คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น
-> และกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน ธรรมเหล่านี้เรียกว่า กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด
(๓) คำว่า สร้างฉันทะ ฯลฯ; (๔) คำว่า พยายาม ฯลฯ; (๕) คำว่าปรารภความเพียร ฯลฯ; (๖) คำว่า ประคองจิต ฯลฯ; (๗) คำว่า มุ่งมั่น นั้น = ความมุ่งมั่น เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความมุ่งมั่น
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยการตั้งความเพียรนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มุ่งมั่น
[ฐ] เพียรรักษากุศลธรรมที่เกิดแล้วไม่ให้เสื่อม
-> ภิกษุสร้างฉันทะ; พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต;
มุ่งมั่นเพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย; ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นไฉน
~ ภิยโยภาพ = ความเจริญเต็มที่ของกุศลธรรม หรือความดีที่เพิ่มพูนขึ้นเรื่อยๆ
-> บรรดาธรรมเหล่านั้น กุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นไฉน
(๑) กุศลมูล ๓ คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น
(๒) และกายกรรม, วจีกรรม, มโนกรรมที่มีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน ธรรมเหล่านี้เรียกว่า กุศลธรรมที่เกิดแล้ว
-> คำว่า เพื่อความดำรงอยู่ อธิบายว่า ความดำรงอยู่อันใด นั้นเป็นความไม่เลือนหาย
-> ความไม่เลือนหายอันใด นั้นเป็นความภิยโยภาพ
-> ความภิยโยภาพอันใด นั้นเป็นความไพบูลย์
-> ความไพบูลย์อันใด นั้นเป็นความเจริญ
-> ความเจริญอันใด นั้นเป็นความบริบูรณ์
(๓) คำว่า สร้างฉันทะ ฯลฯ (๔) คำว่า พยายาม ฯลฯ (๕) คำว่าปรารภความเพียร ฯลฯ (๖) คำว่า ประคองจิต ฯลฯ (๗) คำว่า มุ่งมั่น นั้น = ความมุ่งมั่น เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความมุ่งมั่น
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยการตั้งความเพียรนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มุ่งมั่น
สุตตันตภาชนีย์ จบ

(ต่อหน้า ๖/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

อภิธรรมภาชนีย์
(๑) สัมมัปปธาน ๔ = ความเพียรชอบได้แก่
(๑.๑) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
(๑.๒) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลธรรมซึ่งเกิดแล้ว
(๑.๓) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดให้เกิด
(๑.๔) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้ว; เพียรป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
~ ภิยโยภาพ = หมายถึง การเจริญเต็มที่ของกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วในจิตใจ
[ก] เพียรป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
เป็นไฉน
(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น
-> สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
~ ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา =ได้แก่ ผู้ที่พิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม อาหารเป็นของปฏิกูล เห็นสังขารไม่เที่ยง อินทรีย์ ๕ อ่อน ก็บรรลุช้า
~ ส่วนพวกที่เป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา = พิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม อาหารเป็นของปฏิกูล เห็นสังขารไม่เที่ยง แต่เป็นผู้มีอินทรีย์ ๕ แก่กล้า ก็บรรลุเร็ว
~ ส่วนผู้ที่เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา = ได้แก่ ผู้ที่บรรลุฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แต่อินทรีย์ ๕ อ่อน ถึงแม้เป็นผู้ที่ได้บรรลุฌานจนกระทั่งถึงจตุตถฌานก็ตาม แต่เพราะเป็นผู้ที่มีอินทรีย์ยังอ่อน ยังไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ก็เป็นผู้ที่อินทรีย์ ๕ อ่อน จึงบรรลุช้า
~ ส่วนสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา = ผู้ที่ได้บรรลุฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แต่เป็นผู้ที่มีอินทรีย์ ๕ แก่กล้า ก็สามารถที่จะบรรลุอริยสัจธรรมได้เร็ว
(๒) คำว่า สร้างฉันทะ นั้น ฉันทะ = เป็นไฉน
-> ความพอใจ การทำความพอใจ; ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ ความฉลาด; ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่า ฉันทะ
-> ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี; ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี; ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สร้างฉันทะ
(๓) คำว่า พยายาม นั้น = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ; ความขะมักเขม้น; ความบากบั่น; ความขวนขวาย; ความพยายาม; ความอุตสาหะ; ความทนทาน; ความเข้มแข็ง ความหมั่น; ความมุ่งมั่นอย่างไม่ท้อถอย; ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ; ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความเอาใจใส่ธุระด้วยดี; วิริยะ วิริยินทรีย์ วิริยพละ สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความพยายาม
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี; เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี; เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี; ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า พยายาม
(๔) คำว่า ปรารภความเพียร นั้น ความเพียร = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความเพียร
-> ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี; เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ปรารภความเพียร
(๕) คำว่า ประคองจิต นั้น = จิต เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุประคอง ประคองด้วยดี; อุปถัมภ์ค้ำชูจิตนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าประคองจิต
(๖) คำว่า มุ่งมั่น นั้น = สัมมัปปธาน (ความมุ่งมั่นโดยชอบ) เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ; ฯลฯ สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
[ข] เพียรละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว
(๑) ภิกษุสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว เป็นอย่างไร
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว

(ต่อหน้า ๗/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

(๒) คำว่า สร้างฉันทะ ฯลฯ (๓) คำว่า พยายาม ฯลฯ; (๔) คำว่าปรารภความเพียร ฯลฯ; (๕) คำว่า ประคองจิต ฯลฯ (๖) คำว่า มุ่งมั่น นั้น
สัมมัปปธาน เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
[ค] เพียรสร้างสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดให้เกิด
(๑) ภิกษุสร้างฉันทะ, พยายาม, ปรารภความเพียร, ประคองจิต, มุ่งมั่น, เพื่อทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดให้เกิด = เป็นอย่างไร
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ, พยายาม, ปรารภความเพียร, ประคองจิต, มุ่งมั่น, เพื่อทำกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิด ให้เกิด
(๒) คำว่า สร้างฉันทะ ฯลฯ (๓) คำว่า พยายาม ฯลฯ (๔) คำว่าปรารภความเพียร ฯลฯ (๕) คำว่า ประคองจิต ฯลฯ (๖) คำว่า มุ่งมั่น นั้น สัมมัปปธาน เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
[ง] เพียรรักษาสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้วไม่ให้เสื่อม
ภิกษุสร้างฉันทะ, พยายาม, ปรารภความเพียร, ประคองจิต, มุ่งมั่น, เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้ว = เป็นไฉน
(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
 -> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ, พยายาม, ปรารภความเพียร, ประคองจิต, มุ่งมั่น, เพื่อความดำรงอยู่ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้ว
(๒) คำว่า เพื่อความดำรงอยู่ = อธิบายว่า
-> ความดำรงอยู่อันใด นั้นเป็นความไม่เลอะเลือน
-> ความไม่เลอะเลือนอันใด นั้นเป็นความภิยโยภาพ
-> ความภิยโยภาพอันใด นั้นเป็นความไพบูลย์
-> ความไพบูลย์อันใด นั้นเป็นความเจริญ
-> ความเจริญอันใด นั้นเป็นความบริบูรณ์
(๓) คำว่า สร้างฉันทะ นั้น = ฉันทะ เป็นไฉน
-> ความพอใจ การทำความพอใจ; ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ; ความฉลาด; ความพอใจในธรรม; นี้เรียกว่า ฉันทะ
-> ภิกษุทำฉันทะให้เกิด ให้เกิดด้วยดี; ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี; ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สร้างฉันทะ
(๔) คำว่า พยายาม = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความพยายาม
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า พยายาม
(๕) คำว่า ปรารภความเพียร นั้น ความเพียร = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความเพียร
-> ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี; เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้; ฉะนั้นจึงเรียกว่า ปรารภความเพียร
(๖) คำว่า ประคองจิต นั้น จิต = เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุประคอง ประคองด้วยดี; อุปถัมภ์ค้ำชูจิตนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าประคองจิต
(๗) คำว่า มุ่งมั่น นั้น สัมมัปปธาน = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
[จ] บรรดาธรรมเหล่านั้น = สัมมัปปธาน เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรคนี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
อภิธรรมภาชนีย์ จบ