(ต่อหน้า ๔/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

    ๖๙.วิริยะสี่จะมี......................................ซิ"ปีติ"สม
และนิร"ปีติ"ชม.........................................มิไปกะเพียร

    ๗๐.เนียนสัมมปธาน..............................กรานธรรมขยันยิ่งหล้า
ธรรมเดินสัตว์มิคว้า..................................ร่ำไห้เลยหนา ฯ|ะ
 
แสงประภัสสร

มจร. สัมมัปปธาน ๔ เป็นต้น : พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ พระอภิธรรมปิฎกเล่มที่ ๒ [ฉบับมหาจุฬาฯ] วิภังคปกรณ์ https://share.google/KeBQBJR5ggFPaj6QQ

สุตตันตภาชนีย์
สัมมัปปธาน ๔ = ความเพียรชอบ ได้แก่
(๑) สังวรปธาน = สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพียรระวังหรือเพียรปิดกั้น
(๒) ปหานปธาน = สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพียรละหรือเพียรกำจัด
-> คือ เพียรละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว
 (๓) ภาวนาปธาน = สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพียรเจริญ หรือเพียรก่อให้เกิด
-> คือ เพียรทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ให้เกิดมีขึ้น
(๔) อนุรักขนาปธาน = สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น
-> คือ เพียรรักษากุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วให้ตั้งมั่น และให้เจริญยิ่งขึ้นไปจนไพบูลย์
[ก] เพียรระวังยับยั้งบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด มิให้เกิดขึ้น เป็นอย่างไร
(๑) อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสที่ตั้งอยู่ในฐานเดียวกับอกุศลมูลนั้น ได้แก่ เวทนาขันธ์ (รู้); สัญญาขันธ์ (จำ) ; สังขารขันธ์ (คิดปรุงแต่ง); และวิญญาณขันธ์ (จิตรู้แจ้ง) ที่สัมปยุตด้วยอกุศลมูลนั้น
~ นามขันธ์ ๔ = เวทนาขันธ์, สัญญาขันธ์, สังขารขันธ์, วิญญาณขันธ์
(๒) และกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีอกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน
ธรรมเหล่านี้เรียกว่า บาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด
[ข] สร้างฉันทะ นั้น ฉันทะ = เป็นไฉน
-> ความพอใจ การทำความพอใจ -> ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ
 -> ความฉลาด -> ความพอใจในธรรม
-> ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สร้างฉันทะ
[ค] คำว่า พยายาม นั้น = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความพยายาม
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว; เข้าไปถึงแล้วด้วยดี; เข้ามาถึงแล้ว; เข้ามาถึงแล้วด้วยดี; เข้าถึงแล้ว; เข้าถึงแล้วด้วยดี; ประกอบแล้วด้วยควาพยายามนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า พยายาม
[ง] คำว่า ปรารภความเพียร นั้น = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความเพียร
-> ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้ จึงเรียกว่า ปรารภความเพียร
[จ] ในคำว่า ประคองจิต นั้น = จิต เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุประคอง ประคองด้วยดี อุปถัมภ์ค้ำชูจิตนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าประคองจิต
[ฉ] คำว่า มุ่งมั่น นั้น = เป็นไฉน
~ ความมุ่งมั่น - เป็น สาตัจจกิริยา หมายถึงการกระทำอย่างต่อเนื่อง
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความมุ่งมั่น
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยความมุ่งมั่นนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มุ่งมั่น
[ช] เพียรละบาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นอย่าไร
(๑) ภิกษุสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิตมุ่งมั่นเพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นอย่างไร
-> บาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นไฉน
(๑.๑) อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะและกิเลสที่ตั้งอยู่ในฐานเดียวกันกับอกุศลมูลนั้น ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุตด้วยอกุศลมูลนั้น
~ นามขันธ์ ๔ = เวทนาขันธ์, สัญญาขันธ์, สังขารขันธ์, วิญญาณขันธ์
(๑.๒) และกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีอกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน
ธรรมเหล่านี้เรียกว่า บาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้ว
ภิกษุสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดแล้วเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้

(ต่อหน้า ๕/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

[ซ] ในคำว่า สร้างฉันทะ นั้น = ฉันทะ เป็นไฉน
(๑) ความพอใจ การทำความพอใจ ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ ความฉลาด ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่า ฉันทะ
(๒) ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สร้างฉันทะ
[ฌ] ในคำว่า พยายาม นั้น = เป็นไฉน
(๑) การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมวายามะ นี้เรียกว่า ความพยายาม
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า พยายาม
[ญ] คำว่า ปรารภความเพียร นั้น = เป็นไฉน
(๑) การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความเพียร
(๒) ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ปรารภความเพียร
[ฎ] ในคำว่า ประคองจิต นั้น = จิต เป็นไฉน
(๑) จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
(๒) ภิกษุประคอง ประคองด้วยดี อุปถัมภ์ค้ำชูจิตนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าประคองจิต
[ฏ] ในคำว่า มุ่งมั่น นั้น = เป็นอย่างไร
(๑) การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความมุ่งมั่น
(๒) ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ ประกอบแล้วด้วยการตั้งความเพียรนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มุ่งมั่น
[ฏ] เพียรสร้างกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิด
(๑) ภิกษุสร้างฉันทะ; พยายาม; ปรารภความเพียร; ประคองจิต; มุ่งมั่นเพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิด เป็นอย่างไร
(๒) บรรดาธรรมเหล่านั้น กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด เป็นไฉน
-> กุศลมูล ๓ คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น
-> และกายกรรม วจีกรรม มโนกรรมที่มีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน ธรรมเหล่านี้เรียกว่า กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด
(๓) คำว่า สร้างฉันทะ ฯลฯ; (๔) คำว่า พยายาม ฯลฯ; (๕) คำว่าปรารภความเพียร ฯลฯ; (๖) คำว่า ประคองจิต ฯลฯ; (๗) คำว่า มุ่งมั่น นั้น = ความมุ่งมั่น เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความมุ่งมั่น
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยการตั้งความเพียรนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มุ่งมั่น
[ฐ] เพียรรักษากุศลธรรมที่เกิดแล้วไม่ให้เสื่อม
-> ภิกษุสร้างฉันทะ; พยายาม ปรารภความเพียร; ประคองจิต;
มุ่งมั่นเพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย; ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นไฉน
~ ภิยโยภาพ = ความเจริญเต็มที่ของกุศลธรรม หรือความดีที่เพิ่มพูนขึ้นเรื่อยๆ
-> บรรดาธรรมเหล่านั้น กุศลธรรมที่เกิดแล้ว เป็นไฉน
(๑) กุศลมูล ๓ คือ อโลภะ อโทสะ และอโมหะ ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ที่สัมปยุตด้วยกุศลมูลนั้น
(๒) และกายกรรม, วจีกรรม, มโนกรรมที่มีกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน ธรรมเหล่านี้เรียกว่า กุศลธรรมที่เกิดแล้ว
-> คำว่า เพื่อความดำรงอยู่ อธิบายว่า ความดำรงอยู่อันใด นั้นเป็นความไม่เลือนหาย
-> ความไม่เลือนหายอันใด นั้นเป็นความภิยโยภาพ
-> ความภิยโยภาพอันใด นั้นเป็นความไพบูลย์
-> ความไพบูลย์อันใด นั้นเป็นความเจริญ
-> ความเจริญอันใด นั้นเป็นความบริบูรณ์
(๓) คำว่า สร้างฉันทะ ฯลฯ (๔) คำว่า พยายาม ฯลฯ (๕) คำว่าปรารภความเพียร ฯลฯ (๖) คำว่า ประคองจิต ฯลฯ (๗) คำว่า มุ่งมั่น นั้น = ความมุ่งมั่น เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ นี้เรียกว่า ความมุ่งมั่น
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยการตั้งความเพียรนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มุ่งมั่น
สุตตันตภาชนีย์ จบ

(ต่อหน้า ๖/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

อภิธรรมภาชนีย์
(๑) สัมมัปปธาน ๔ = ความเพียรชอบได้แก่
(๑.๑) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
(๑.๒) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลธรรมซึ่งเกิดแล้ว
(๑.๓) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดให้เกิด
(๑.๔) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้ว; เพียรป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
~ ภิยโยภาพ = หมายถึง การเจริญเต็มที่ของกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วในจิตใจ
[ก] เพียรป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
เป็นไฉน
(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น
-> สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
~ ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา =ได้แก่ ผู้ที่พิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม อาหารเป็นของปฏิกูล เห็นสังขารไม่เที่ยง อินทรีย์ ๕ อ่อน ก็บรรลุช้า
~ ส่วนพวกที่เป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา = พิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม อาหารเป็นของปฏิกูล เห็นสังขารไม่เที่ยง แต่เป็นผู้มีอินทรีย์ ๕ แก่กล้า ก็บรรลุเร็ว
~ ส่วนผู้ที่เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา = ได้แก่ ผู้ที่บรรลุฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แต่อินทรีย์ ๕ อ่อน ถึงแม้เป็นผู้ที่ได้บรรลุฌานจนกระทั่งถึงจตุตถฌานก็ตาม แต่เพราะเป็นผู้ที่มีอินทรีย์ยังอ่อน ยังไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ก็เป็นผู้ที่อินทรีย์ ๕ อ่อน จึงบรรลุช้า
~ ส่วนสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา = ผู้ที่ได้บรรลุฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แต่เป็นผู้ที่มีอินทรีย์ ๕ แก่กล้า ก็สามารถที่จะบรรลุอริยสัจธรรมได้เร็ว
(๒) คำว่า สร้างฉันทะ นั้น ฉันทะ = เป็นไฉน
-> ความพอใจ การทำความพอใจ; ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ ความฉลาด; ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่า ฉันทะ
-> ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี; ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี; ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สร้างฉันทะ
(๓) คำว่า พยายาม นั้น = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ; ความขะมักเขม้น; ความบากบั่น; ความขวนขวาย; ความพยายาม; ความอุตสาหะ; ความทนทาน; ความเข้มแข็ง ความหมั่น; ความมุ่งมั่นอย่างไม่ท้อถอย; ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ; ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความเอาใจใส่ธุระด้วยดี; วิริยะ วิริยินทรีย์ วิริยพละ สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความพยายาม
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี; เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี; เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี; ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า พยายาม
(๔) คำว่า ปรารภความเพียร นั้น ความเพียร = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความเพียร
-> ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี; เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ปรารภความเพียร
(๕) คำว่า ประคองจิต นั้น = จิต เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุประคอง ประคองด้วยดี; อุปถัมภ์ค้ำชูจิตนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าประคองจิต
(๖) คำว่า มุ่งมั่น นั้น = สัมมัปปธาน (ความมุ่งมั่นโดยชอบ) เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ; ฯลฯ สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
[ข] เพียรละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว
(๑) ภิกษุสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว เป็นอย่างไร
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว