(ต่อหน้า ๓/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๓๕.เริ่ม"ภาชนีย์พระอภิธรรมฯ"........................จะเจาะล้ำซิมรรควิไล
นิพพานประสงค์ลิทุขะไส....................................หิตะฌานจะช่วยผละหนา

    ๓๖.พาเจริญฌานมุ่งแล้...................................สงัด"กาม" ทิฏฐิ
สงฆ์สู่"ปฐมฌาน"นาม..........................................ล่วงแล้ว
ครบมรรคแปดเกิดตาม.......................................ทันด่วน
เจริญครบสมบูรณ์แกล้ว.....................................วัฏลี้ทุกข์ผลาญ

    ๓๗."สัมมาสิทิฏฐิ"ภวนอบ................................จะลุชอบตริถูกพะพาน
ปัญญามิหลงจะเสาะฉะฉาน................................พิระเฟ้นพระธรรมเหมาะสม

    ๓๘.คม"สัมสังกัปฯ"ชี้......................................คิดตรง
จิตแน่วอารมณ์คง..............................................แน่นแล้ว
คิดเพียงแต่กุศลทรง..........................................ไกลกิเลส
โลกุตต์ระธรรมแท้.............................................พรั่งพร้อมมรรคเจริญ

    ๓๙."สัมมาวะจา"ริวจะชอบ..............................คติตอบละเว้นเผชิญ
เหตุสี่วจีสิหินะเกริ่น............................................ทุจริตวจีมิทำ

    ๔๐.คำทุจริตสี่แล้..........................................."มุสา คำหยาบ"
"พูดเสียด,ยุยง"ครา............................................"พร่ำเพ้อ"
พูดสุจริตหนา....................................................."เพิกเท็จ" "มิเสียด"
"พูดหยาบ,มิทำ"เท้อ............................................"ไม่น้อมเหลวไหล"

    ๔๑."กัมมันตะฯ"ทำลุวตะชอบ...........................มตินอบเจาะถูกไสว
เว้นพฤติสิ"กาย,วจะ,หทัย"...................................ทุจริตมิล่วงถลำ

    ๔๒.งำกายทุจริตแล้........................................สังวร ศีลเอย
"มิฆ่า,กาเมฯ"ถอน..............................................."ลักไร้"
"ทุจริตพูดปด"ทอน............................................."เลิกหยาบ" "หลงใหล"
"ใจชั่วโลภ,ฆาต"ไซร้...........................................เกิดพร้อมมิจฉา

    ๔๓. "สัมมาอะชีวะ"ก็ริชัด.................................จะขจัดกะเหตุซินา
"มิจฉาอะชีพ"มิตบะพา........................................อกุศลลิไกลและปลอม

    ๔๔.จอมเพียรนำเรียกพร้อง..............................สัมมา-วายามะ
เพียรจิตแผดเผาหนา...........................................กิเลสไร้
วิริย์โพชฌงค์พา..................................................กุศลบ่ม
พึงเร่งกุศลไซร้....................................................หยั่งแล้ขยาย

    ๔๕.รำลึกกะ"สัมมะสติ"ตรึง...............................ตริคะนึงกุศลมิกลาย
"โพชฌงค์สตี"ธุวะมิคลาย....................................เจาะประโยชน์กิเลสมลาน

    ๔๖.พานสมาธิ์มั่นตั้ง.........................................ในหทัย
"เอกัคคตา"ไว.....................................................หนึ่งแล้
"สมาธิ์โพชฌงค์ฯ"ไกล.........................................จิตสงบ จาก"กาม"
ทำเพื่อลุธรรมแท้.................................................สู่ขั้นฌานสูง

    ๔๗.นี้มรรคสิสัตตะเจาะพระธรรม......................จะกระทำลุ"โพธิ"จูง
ธรรมเหลือก็"สัมปะฯ"จะจรูง.................................และผนวกกะสัตตะมรรค

    ๔๘.ปัก"เบญจมรรค"แท้...................................."สัมมา- ทิฏฐิ
"สังกัปปะฯคิด"หนา..............................................ถูกต้อง
"วายามะฯ"เพียรพา..............................................เดินมั่น ในฌาน
"สติสัมมาฯ"ก้อง...................................................พรั่งพร้อม"สมาธิ์"

    ๔๙.โลกุตต์ระธรรมจะลุถลำ..............................เพราะเหมาะย้ำกะเบญจะฯนา
เป็นเหตุกระทำลิทุขะหนา.....................................มละห่างซิวัฏฏะทุกข์

    ๕๐.สงฆ์รุก"กาม"สงัดแล้...................................คิดตรง ถูกนา
ถึงบ่ง"ปฐมฌาน"ประสงค์......................................เกิดช้า
องค์ฌานจุ่งมียง..................................................."วิตก วิจาร"
"ปีติอิ่มใจ"กล้า.....................................................หนึ่งแล้จิตเดียว

    ๕๑."สัมทิฏฐิฯ"ครันตริประลุตรง........................สิเจาะจงพระธรรมซืเชียว
ปัญญาสิเลิศมิมทะเจียว.......................................ริพิจารณาพระธรรม

    ๕๒.ดำริชอบกระจ่างแท้..................................."สัมมา- สังกัปปะ"
คิดใคร่ครวญธรรมนา.........................................ถูกต้อง
ปราศกิเลส,ฆาตหนา...........................................มิฆ่า มิเบียน
คิดออกจาก"กาม"คล้อง......................................รัดร้อยใจตน

(ต่อหน้า ๔/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๕๓."สัมมาวะยามะฯ"พิระไซร้...........................หฤทัยมิหวั่นกระวน
"โพชฌงค์สิเพียรวิริยะ"ผล..................................นิรหย่อนรึตึงระอา

    ๕๔."สัมมาสติ"ระลึกแท้....................................คงจำ มิหลง
"สติโพชฌงค์"นำ.................................................หลุดพ้น
มิปรุงแต่งคิดหนำ................................................มิก่อ ตัณหา
รำลึกคิดทันด้น...................................................ปราศแล้วมิเผลอ

    ๕๕."สัมมาสมาธิ"ฐิติไซร้...................................หฤทัยมิเอนพะเรอ
"โพชฌงค์สมาธิ"มนะเจอ.....................................เจาะสงบลุฌานปฐม

    ๕๖.บรมธรรมเพรียกชี้.....................................มรรคเบญจ์ฯ
"สัมทิฏฐิ"ชอบเห็น...............................................เด่นแท้
"สัมสังกัปปะฯ"เป็น..............................................คิดเยี่ยม
"สติฯ"มั่น"วายาฯ"แล้............................................แน่วพร้อ"สมาธิ์"

    ๕๗.ธรรมเหลือสิร่วมปะสหชาติ.........................ยุรยาตรซิมรรคเจาะห้า
"โลกุตต์ฌาน"ณ ระยะกล้า...................................จะเจริญซิฌานเฉลย

    ๕๘.เปรยเสริมองค์มรรคห้า...............................เจริญฌาน
โลกุตตระธรรมขาน.............................................วัฏฏ์พ้น
ตรองหมายสู่นิพพาน............................................จึงมุ่ง ขจัด"กาม"
สำเร็จปฐมฌานด้น...............................................เนิ่นช้ายากเข็ญ

    ๕๙."สัมมาสมาธิ"มนะมั่น...................................นิรหวั่น,กุศลซิเด่น
"โพชฌงค์สมาธิ"ภวเห็น.......................................สุขะกายเพราะจิตสงัด

    ๖๐.ชัด"สัมมาทิฏฐ์ฯ"ชี้.....................................เห็นตรง
โลกุตต์รธรรมเหตุยง...........................................ออกพ้น
วัฏฏทุกข์หมดลง.................................................หวังสู่นิพพาน
สงฆ์สงัดจาก"กาม"ด้น.........................................มุ่งชั้นแรกเผย

    ๖๑.ได้"ฌานปฐม" "ปฏิปทาฯ"...........................ภวหนาซิช้านะเอย
โพชฌงค์สิ"ธัมมวิจะฯ"เชย...................................หิตะช่วยเสาะเฟ้นพระธรรม

    ๖๒.คำ"สังกัปฯคิด"ไซร้....................................ตรึกตรอง พระธรรม
เพียรมุ่ง"วายาฯ"ครอง.........................................ใช่แล้ว
"สัมมาสติ"นึกผอง...............................................จำแม่น
"สัมสมาธิฯ"แผ้ว..................................................จิตตั้งถูกแฉ

    ๖๓. มรรคแปดสิต่างเจาะภวกราน....................ประลุ"ฌานปฐม"ซิแล
จิตมั่น"อวิกปะฯ"นิรแปร.......................................ปะทุ"สุญญ์ตะ"ว่างเฉลย

    ๖๔.เปรยสงฆ์"กาม"สงัดแล้..............................กุศลกรรม เกิดนา
มรรคแปดครันเกิดนำ..........................................ยิ่งพร้อม
เพราะโลกุตต์ฯกุศลทำ........................................เจริญเปี่ยม
ธรรมที่เหลือกอปรน้อม........................................ร่วมด้วยมรรคผอง

    ๖๕.มรรคปัญจะ"ทิฏฐิฯ"คติชอบ.......................ภวนอบซิ"กัปปะฯ"ตรอง
"วายามะฯ"เพียรกะ"สติ"ครอง..............................และ"สมาธิ"จิตสิตรึง

    ๖๖.พึงเจริญโลกุตต์แท้....................................เหตุพา
ออกวัฏฏ์ทุกข์หนา...............................................วิมุติไซร้
สงฆ์สงัด"กาม"ครา..............................................มาสู่ ปฐมฌาน
"อวิกปะฯ"แปรไร้.................................................ว่างแล้"สุญญตา"

    ๖๗."สัมทิฏฐิฯ"เห็นปะเหมาะเจาะยิ่ง..................ประลุจริงและถูกซินา
"โลกุตต์ระฌาน"จะหิตะหนา................................มละวัฏฏะทุกข์ทุรน

    ๖๘.ยลผลัก"กาม"ห่างแล้.................................สงบหทัย
ละทิฏฐิผิดไว......................................................ผ่องแล้ว
ปฐมฌานเลิศไสว................................................เกิดแต่ มิเร็ว
"อวิกปะฯ"ตรึงแกล้ว............................................ว่างชี้"สุญญตา"

    ๖๙.ปัญญามิหลงภวฉลาด................................นิรพลาดพระธรรมคณา
"โพชฌงค์เจาะธัมมวิจะฯ"หนา..............................วตะเฟ้นพระธรรมซิแฉ

    ๗๐.แลธรรมเหลือเพรียกแล้..............................รวมหนา สัมปยุต
กับ"ทิฏฐิสัมมา"....................................................ร่วมพร้อม
อีกสามมรรคเหมือนครา.......................................สัมปยุต "สังกัปป์ฯ"
เพียรมุ่ง"วายาฯ"น้อม............................................"ระลึกได้สติสัมฯ"

(ต่อหน้า ๕/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๗๑."โพชฌงค์สมาธิ"ฐิติแน่ว............................มนะแกล้วอะรมณ์ซิล้ำ
"ธินทรีย์สมาฯ"ลุธุวะหนำ....................................."พละแกร่งสมาธิ"นา

    ๗๒.ปัญหาแลปุจฉ์ฯพร้อม................................มรรคยล องค์แปด
"ดี,ชั่ว"เป็น"กลาง"ผล...........................................แน่แท้
เป็นเหตุเด่นสัตว์รน..............................................ใจโศก พิไร
หรือไม่เป็นเหตุแล้...............................................สัตว์ไห้ทวี

    ๗๓.มรรคแปดสิเป็นภวกุศล.............................มนะยลกระทำสิ"ดี"
เป็นอัพยาฯก็ประลุมี............................................ขณะพ้นซิบาปและบุญ

    ๗๔.อดุลย์"สังกัปฯ"แล้.....................................คิดหนา ถูกตรง
สัมปยุตสุขเวทนา...............................................กอปรแล้ว
"สังกัปฯคิดชอบ"พา............................................วิจารเด่น มีตรอง
"วิตกตรึก"มิมีแคล้ว.............................................แต่ชี้"วิจาร"มี

    ๗๕."มรรคแปดจะมีภววิบาก"............................วตะมากเจริญทวี
"โลกุตต์ระมรรค"จะประลุชี้..................................ทุขะดับมลานคระไล

    ๗๖.ในโลกียะมรรคแล้....................................."ปัจจัย เกิดวิบาก"
การบ่ม"ศีล"ครองใส...........................................พรั่งพร้อม
"สมาธิแน่ว"หทัย.................................................จึงเกิด ปัญญา
เหตุเกิดวิบากน้อม..............................................รับแล้วผลกรรม

    ๗๗.มรรคแปดสิทิฏฐิ,วสะอยาก.......................จะมุพรากมิยึดถลำ
ไม่มีอะรมณ์ริธุวะนำ...........................................กะอุปาฯซิแน่เฉลย

    ๗๘.เปรยองค์มรรคแปดแท้.............................บัดดล
กิเลสไม่ทำตน....................................................โศกเศร้า
อารมณ์ไป่กิเลสยล............................................มิถูก ครอบงำ
ระดับโลกุตต์ระเหย้า..........................................ไม่ตั้งอุปาทาน

    ๗๙."สังกัปปะฯคิด"ลุภวมี.................................อธิ"ปีติร่วม"สราญ
สังกัปปะฯ"ร่วมกะสุขะ"พาน.................................ตะมิร่วม"อุเบกขะ"แฉ

    ๘๐.แลองค์มรรคแปดแท้.................................มิประหาณ
"พิฆาตจากโสดาฯ"กราน.....................................แน่แล้ว
"หรือสามมรรคบนขาน........................................"สกทามรรคฯ" "อนาคาฯ"
มี"มรรคอรหัตต์ฯ"แผ้ว.........................................ห่างลี้กิเลสหนา

    ๘๑.มรรคแปดเจาะเหตุปจยะกราน...................นิรวาณลุล่วงซิครา
ไร้เหตุจะเกิด,มรณะกล้า......................................รึลุนิพฯก็มีแสดง

    ๘๒.แจงองค์มรรคแปดนี้..................................แจกสอง
"เสขะ"มุ่งศึกษาตรอง..........................................อยู่ชี้
โสดาฯ สกทาฯ"ผอง............................................พายิ่ง "อนาคาฯ"
เจริญมรรคกิเลสลี้...............................................สุดสิ้นหมดผลาญ

    ๘๓. อีกหนึ่ง"อเสขะ"ริเจาะครัน.........................อรหันต์กิเลสมลาน
ศึกษามิต้องเพราะอวสาน.....................................ลิกิเลสมิมีคระไล

    ๘๔.ไกลองค์มรรคแปดแล้................................."อัปปมา- ณะ
แปลไม่มีประมาณหนา..........................................เขตไร้
ธรรมโลกุตต์ระพา................................................เหนือโลก
เลิกว่ายวนเกิดไซร้...............................................ห่างพ้นสงสาร

    ๘๕."มรรคแปดสิผลลุฐิติมั่น"..............................ภวนั้นซิแน่และนาน
"ให้ผลมิแน่"เพราะจะพะพาน.................................เจอะกิเลสจะชั่วทุรน

    ๘๖.ยลองค์มรรคแปดไซร้.................................อารมณ์ มิมี
คราจิตลุธรรมคม.................................................จิตรู้
ตัวมรรคไม่ทราบสม.............................................ตัวเด่น นิพพาน
มรรคแปดรานกิเลสจู้...........................................มุ่งคล้อยนิพพาน

    ๘๗."มรรคแปดอุบัติก็ภวมี"................................และมิชี้อุบัติละลาน
"จักเกิดสิแน่อริยะ"ขาน........................................ลุกระแสพระธรรมคระไล

    ๘๘.ไวองค์มรรคแปดแท้..................................."เหตุมี"
"มีมรรคเป็นอธิบดี"..............................................ใหญ่พริ้ง
สองขานไป่ชัดวจี................................................"เป็นเหตุ, อธิบดี"
เพราะอยู่โลกียะกลิ้ง...........................................ช่วงน้อมมรรคเจริญ

(ต่อหน้า ๖/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๘๙.มรรคแปด"อดีตลุภวหนา"........................"ระยะหน้าก็มี"เผชิญ
เป็น"ปัจจุบัน"ก็ปะเหมาะเดิน..............................ขณะจิตพิจารณ์พระธรรม

    ๙๐.คำมรรคแปดกล่าวไร้...............................ธรรมมี อารมณ์
"อดีต,ปัจจุบัน"ทวี.............................................."มุ่งหน้า
อารมณ์ไม่มีพี....................................................จิตมุ่ง นิพพาน
มิเหนี่ยวนามธรรมคว้า........................................ร่วมทั้งสามกาล

    ๙๑."มรรคแปดสิในเจาะดนุตน"......................."พหิยลซินอก"พะพาน
ที่เป็นสิสองทวิประสาน.......................................ก็ลุมีเจาะมรรคพิบูลย์

    ๙๒.พูนในตนมรรคล้น.....................................จิตเห็น ความจริง
วิปัสสนาเย็น......................................................ล่วงแล้ว
"มรรคภายนอกตน"ประเด็น................................จิตมุ่ง ฟังธรรม
"ใน-นอก"ปัญญาแผ้ว.........................................ร่วมพริ้งทุกข์สลาย

    ๙๓."มรรคแปดเจาะธรรมสิพหุ"ตน...................ภวดลอะรมณ์ปะกลาย
ไตรลักษณ์มิเที่ยงก็ดุจะฉาย...............................ตนุเราเจาะปล่อยละวาง

    ๙๔.พลางองค์มรรคแปดไซร้...........................ตามอง มิเห็น
รูปไป่,เจตสิกผอง...............................................จิตสร้าง
"มรรคมิกระทบครอง".........................................สัมผัส กายา
เป็นยิ่งนามธรรมอ้าง...........................................ประจักษ์ด้วยจิตเผย

    ๙๕."สัมทิฏฐิฯ"เป็นปจยะเหตุ............................เจาะพิเศษจะแจ้งเฉลย
เป็นตัวประธานตริ,วจะเอ่ย..................................ลุกะสัตตะมรรคประสาน

    ๙๖.พาน"สัมมาทิฏฯ"รู้.....................................ความจริง อริยสัจ
เห็นชอบกรรม,ผลอิง..........................................แน่แท้
ความมิเที่ยงทราบติง..........................................มีเหตุ ปัจจัย
คิดถูกวิธีแล้.......................................................หลุดพ้นทุกข์เข็ญ

    ๙๗.มรรคเจ็ดสิเหตุเจาะลุกระทำ.....................ประลุธรรมซิสูงและเด่น
"สังกัปปะฯ"คิดตริเจาะสิเว้น................................เหมาะเจาะเหลือลุงานคระไล

    ๙๘.ไวองค์มรรคเจ็ดนี้.....................................สมาธิ์ครัน สูงแล
กิเลสวาย,ทุกข์พลัน............................................หมดแล้ว
ตัด"สังกัปฯ",คิดสรร............................................วิตก ออกไป
จิตปราศ"กาม"ลงแพร้ว.......................................ทุกข์ลี้จึงสูญ

    ๙๙."มรรคแปดเจาะเหตุปจยะนำ".....................และริสัมปยุตวิบูลย์
อิงเหตุกุศลริจระพูน............................................ประลุมรรคกิเลสมลาน

    ๑๐๐.พานองค์มรรคเจ็ดนั้น..............................ตัดพี ทิฏฐิฯ
"แจงเหตุเป็น,เหตุมี"............................................ไม่ได้
"หรือมีเหตุ"ใดวี..................................................มิเด่น เป็นเหตุ
เพราะถูกปัจจัยไซร้............................................แต่งพร้อมคณา

    ๑๐๑.มรรคเจ็ด บ เหตุภวมิพาน........................บริวารนะร่วมสมาธิ์ฯ
"สัมทิฏฐิฯ"ใหญ่ปจยะกล้า...................................ภวปรุงอุบัติขยาย

    ๑๐๒.กรายองค์มรรคแปดนั้น...........................ปัจจัย เกิดปรุง
ปรุงแต่งเกิดมีไว..................................................ฝึกแท้
โดยบากบั่นเพียรใจ............................................มรรคถูก สายกลาง
กำจัดกิเลสแล้....................................................ห่างพ้นอบายเผย

    ๑๐๓.มรรคแปด บ "รูป"จะมิเจอะผลาม.............จะเจาะ"นามธรรม"ซิเอ่ย
คือเจตสิกภวเฉลย..............................................อุปบัติกะจิตซิแฉ

    ๑๐๔.แลองค์มรรคแปดนี้.................................ธรรมเหนือ โลกเอย
โลกุตต์รธรรมเจือ...............................................หลีกพ้น
ตาย-เกิดดับลงเครือ...........................................จิตแน่ว "มรรคจิต"
"ผลจิต"หลายระดับด้น.......................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๑๐๕.มรรคแปด บ "อาสวะ"สะสม.....................มนะบ่มกิเลสมลาน
โลกุตต์ระมรรคลุอติฉาน.....................................ภวเหนือซิภูมิสกล

    ๑๐๖.ยลองค์มรรคแปดไร้................................อารมณ์ "อาสวะ"
กิเลสหมักดองจม................................................ปราศล้อม
สงฆ์ฝึกบ่มจิตสม.................................................ไกลกิเลส ดับลง
บ อาสวะซึมย้อม.................................................ท่วมท้นทุกข์หาย

(ต่อหน้า ๗/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๑๐๗.มรรคแปดมิกอปรกะภว"อา-.................สวะ"หนาเพราะจิตจะหน่าย
สำรอกกิเลสมิยุรกราย....................................นิรวาณซิหมายประสงค์

    ๑๐๘.องค์มรรคแปดกิเลสไร้........................มิเป็น สังโยชน์
มิใช่"คันถะ"เข็ญ.............................................รัดร้อย
"โอฆะ"ไป่ประเด็น...........................................มิใช่ ชลธาร
หาใช่"โยคะ"ห้อย............................................ประกอบถ้วนสัตว์ยล

    ๑๐๙.ไม่เป็น"นิวรณ์"พิระสกัด.......................ขณะสัตว์กระทำกุศล
"ปรามาส"มิใช่เจาะมทะตน...............................ภวยึดเพราะทิฏฐิเผย

    ๑๑๐.มรรคแปดเชยรับรู้...............................อารมณ์
"สัมทิฏฯ,สังกัปฯ"ชม.........................................กิจพร้อม
ทุกข์,เหตุทุกข์จริงคม.......................................ตามที่ เป็นจริง
จิตเก็บอารมณ์น้อม..........................................กระทบไร้มิหลง

    ๑๑๑."สัมวาจะฯ,มันตะฯ"กิจะเกรียง...............ชิวิเลี้ยง"อะชีวะฯ"คง
ศีลคุมอะรมณ์เจาะลุยะยง................................นิร"โทสะ,โลภะ"เบียน

    ๑๑๒."เพียร,วายาฯ"เร่งแท้............................."สติสัมฯ" ระลึกชอบ
"สัมสมาธิฯ"นำ.................................................จิตยั้ง
นึกเท่าทันอะรมณ์งำ........................................ปรุงแต่ง มิทำ
กำหนดทุกข์,เหตุตั้ง.........................................ระงับแล้กิเลสหนา

    ๑๑๓.มรรคแปดมิเป็นหทยะจิต......................ภวชิดรึตนซินา
แต่เป็นเจาะ"เจตสิกะ"จ้า...................................กิจะช่วยซิเจาะเหมาะปรุง

    ๑๑๔.จรุงองค์มรรคแปดชี้.............................เป็นหนา เจตสิก
ปรุงแต่งกับจิตพา.............................................เกิดพร้อม
มีแปดเจตสิกครา..............................................ดับทุกข์
กิเลสตัณหาค้อม..............................................ต่ำสิ้นทุกข์รอน

    ๑๑๕."ปัญญาลุเจตสิกะ"นำ............................ก็เพราะ"สัมมะทิฏฐิ"จร
มิจฉาเพราะทิฏฐิมละถอน.................................ภวเห็นจะถูกและตรง

    ๑๑๖.คง"สัมสังกัปฯ"นี้...................................ดำริตรอง
"วิตกเจตสิก"ครอง............................................คิดแท้
คิดออกแน่"กาม"ผอง........................................มิฆาต มิเบียน
ตัด"มิจฉาสังฯ"แล้.............................................คิดล้นกุศล

    ๑๑๗."สัมมาวะจา"วจนะด้น............................ตริกุศลละเว้นทุรน
"มิจฉาวะจา"ริหินะผล.......................................ทุจริตวจีมิทำ

    ๑๑๘.คำ"กัมมันฯ"ชอบแท้..............................การงาน ถูกตรง
พฤติแต่กุศลกราน............................................ยิ่งแจ้ว
มิจฉาฯแน่วรอนราน..........................................ตรองฆ่า, ลักขโมย
พฤติล่วง"กาเมฯ"แล้ว........................................มุ่งเว้นเลยแฉ

    ๑๑๙."สัมมาอะชีวะฯ"ภวชอบ..........................อสุนอบซิถูกมิแปร
"มิจฉาอะชีวะ"มละแน่........................................บริสุทธิ์ซิชีพคะนึง

    ๑๒๐.พึง"วายาฯ"แม่นแล้ว..............................เพียรหนา เจตสิก
"สติปัฏฯ,วิปัสสนา"............................................รอบรู้
เพียรตัด"มิจฉาวาฯ"..........................................ทำผิด ทำบาป
มิเพิ่มอกุศลคู้....................................................อย่าให้เกิดเผย

    ๑๒๑.ความจำก็"สัมมะสติ"นำ.........................เจาะพระธรรมซิถูกนะเอย
คิดผิดก็"มิจฉะสติ"เปรย.....................................จระลีลุผิดสิทาง

    ๑๒๒.พลาง"สัมสมาธิ์ฯ"แน่วไซร้......................ยืนยง
"เอกัคคตาฯ"ทรง...............................................หนึ่งแล้
"สติปัฏฯ,วิปัสส์ฯ"ตรง.........................................จิตมั่น อารมณ์
ละ"มิจฉาสมาธิ์"แท้............................................จิตพร้อมทำงาน

    ๑๒๓.มรรคอัฏฐะ"สัมปะฯ"ภวจิต.....................เจาะประชิดกิเลสประหาณ
จิตสัมปยุตลุจตุพาน..........................................ๆนิรวาณสิพึงประสงค์

    ๑๒๔.คงมรรคแปดร่วมแท้.............................กุศล นำจิต
คิดถูกเจริญธรรมดล........................................มั่นตั้ง
มรรคแปด,จิตระคน..........................................มีเพิ่ม ปัญญา
ตัดกิเลสเพราะมรรคยั้ง....................................แปดพร้อมรวมกัน

(ต่อหน้า ๘/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๑๒๕.มรรคแปดจะมีททยะเป็น..................ภวเด่นกะเหตุซิพลัน
เจต์สิกและจิตจะมุขยัน................................เจาะเจริญกะมรรคลุผล

    ๑๒๖.ยลมรรคแปดเกิดพร้อม....................หฤทัย
แปดมรรค,จิตเกิดไว.....................................ร่วมพร้อม
ขณะจิตเดียวใส...........................................เรียก"มรรค- สมังคี"
พลันฆ่ากิเลสค้อม.........................................มุ่งคล้อยนิพพาน

    ๑๒๗.มรรคแปดมิตามหทยะฟัง...................จะมิสั่งอุบัติทะยาน
จิตต้องเจริญพิริยะฉาน..................................ธุวะมั่นกิเลสเจาะปลง

    ๑๒๘.มรรคแปดคง"ไม่ได้............................ดำรง อุปาทาน"
จะไม่ยึดถือยง...............................................แน่น้อม
มรรคแปดจุ่งเป็นตรง.....................................โลกุต- ตระธรรม
จะมุ่งละยึดพร้อม..........................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๑๒๙.มรรคแปดมิถูกเจาะ"ภิทะโซ...............นิรโสดะบันประหาณ"
หรือมรรคสิเหนือตติยะกราน..........................เพราเจาะกิจเจริญเยอะหนา

    ๑๓๐.ครา"สัมสังกัปฯ"ชี้.............................."มิมี วิตก"
ปราศวิตกคิดดี..............................................สงบแล้
ความคิดชั่วทวี...............................................จิตปราศ อกุศล
จิตว่าง"อาสวะ"แท้..........................................บ่ายหน้านิพพาน

    ๑๓๑.มรรคแปดละ"สังปะฯ"ตริลิหนึ่ง............ดุจะถึงสิสัตตะกราน
มรรคเจ็ด"วิตกลุภวะขาน"...............................ขณะฌานปฐมเฉลย

    ๑๓๒.เปรย"สัมสังกัปฯ"แล้...........................มิวิจาร คิดตรอง
จิตคิดครองประสาน.......................................ต่อแล้ว
กุศลจุ่งละเอียดงาน........................................ใจมั่น
สังกัปปะฯเกิดแผ้ว..........................................อยู่ยั้งปฐมยาม

    ๑๓๓.มรรคแปดละ"สังปะฯ"ตริลิหนึ่ง............ก็จะถึงสิสัตตะพาน
มรรคเจ็ด"วิจารเจาะภว"ฉาน...........................ทุติย์ฌานก็มีแจรง

    ๑๓๔.แสดงมรรคเจ็ดนี้................................"มิมี วิจาร"
จิตไม่มีตรองพี...............................................ดับแล้
ภาวะจิตละเอียดดี..........................................คงมั่น
ลุสู่"ตติย์ฌาน"แท้...........................................ยิ่งหล้าประสงค์

    ๑๓๕."สังกัปฯ"ลุ"ปีติ"หฤทัย.........................รติไซร้สงบวรงค์
มรรคเจ็ดเจาะ"ปีติรึมิ"บ่ง.................................ภว"เป็นและมีซิสอง"

    ๑๓๖."สังกัปฯ"ครองร่วมด้วย........................"ปีติมี" เอมใจ
"คิดชอบกอปรสุข"พี.......................................ผ่องแล้ว
คิด"สังกัปฯ"ผนวกลี........................................เกิดร่วม ปีติ
คิดออกจาก"กาม"แผ้ว....................................ปราศแท้กิเลสผลาญ

    ๑๓๗."มรรคเจ็ดเจาะปีติ"รุจิใจ.....................ภวไซร้จะซาบและซ่าน
มรรคเจ็ดสิ"ปีติ"มิผสาน..................................เพราะลุฌานซิสี่และสาม

    ๑๓๘.ตามแปดตัดหนึ่งแล้............................"สัมสมาธิ์ฯ" เหลือเจ็ด
มรรคเจ็ด"ปีติ"หนา.........................................ร่วมด้วย
บังเกิดอิ่มเอมครา...........................................ฌานหนึ่ง สอง-สาม
เจ็ดไป่"ปีติ"ม้วย..............................................สี่-ห้าฌานหนา

    ๑๓๙."สังกัปปะฯ"ร่วมเจาะสุขะชัด................ขณะตัดละ"กาม"ซิพา
"สังกัปฯ"มิร่วมสหระฯกล้า...............................กะ"อุเบกขะ"ว่างเฉลย

    ๑๔๐.เปรยองค์มรรคแปดชี้.........................สัมสมาธิ์ฯ ตัดออก
"เหลือเจ็ดผนวกสุข"มา...................................ร่วมแท้
"มรรคเจ็ดไป่สุข"หนา.....................................มิร่วม
มรรคจิต"อุเบกฯ"แล้.......................................สี่น้อมฌานแฉ

    ๑๔๑.มรรคแปดละ"สัมสะฯ"ภวเจ็ด..............สหะฯเด็ด"อุเบกขะ"แล
สุข,ทุกข์มิมีและภวแน่....................................ประลุฌานซิสี่นะเผย

    ๑๔๒.เกยองค์มรรคเจ็ดนี้............................มิมี อุเบกขา
สภาพโสมนัสดี..............................................ผ่านแล้ว
ลุฌานหนึ่ง-สองลี...........................................เจริญมุ่ง ฌานสาม
รู้สึกสุขใจแผ้ว...............................................ปลาบปลื้มกาย,ใจ

(ต่อหน้า ๙/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๑๔๓.มรรคแปดสภาวะสิพระธรรม...............ทวินำริสองคระไล
"โลกุตต์ระ,โลกิยะ"เจาะไซร้............................คติเอ่ยจะแย้งละหนา

    ๑๔๔.พาองค์มรรคแปดชี้............................."กามาฯ" มิเป็น
จิตยกเหนือ"กาม"นา.......................................โลกแล้
เจริญแกร่งแรงหนา.........................................แปดครบ องค์มรรค
เป็นหนึ่งเดียวรวมแท้.......................................กิเลสพ้นสงสาร

    ๑๔๕.มรรคแปด บ "รูปะวจะฯ"สม..................ภวพรหมเจาะ"รูป"พะพาน
มรรคแปดมิเกิดศยนะขาน...............................ซิ ณ "โลกิยาฯ"เฉลย

    ๑๔๖.เกยเหมือนมรรคแปดแล้......................มิเป็น "อรูปาฯ"
พรหมรูปมิมีเห็น..............................................เพ่งได้
พรหมขาด"วิตก"ประเด็น.................................จึงไป่ "สังกัปปะ"
มรรคไม่ครบอีกไซร้........................................ไม่พร้องเพรียกหนา

    ๑๔๗.มรรคแปด บ "วัฏฏะทุขะ"ชัด................อุปบัติและตายมิซา
แต่เป็น"วิวัฏฏะ"ภวกล้า.....................................จะผละหนีละเวียนและวน

    ๑๔๘.ยลมรรคแปดเหตุแท้............................ทุกข์หาย ถาวร
นำออกวัฏฏทุกข์วาย........................................ห่างพ้น
ถึงโลกุตร์มรรคกราย........................................เหนือโลก
อวิชชาประหารด้น............................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๑๔๙.มรรคแปดสิ"โลกิยะ"ลุผล......................นิรดลซิแน่และกราน
บุคคลเจาะมรรคมิประลุฉาน.............................บริพัตรจะเสื่อมและถอย

    ๑๕๐.คอย"โลกุตรมรรคชี้..............................มีผล ถาวร
ในจิตอริยะดล..................................................เปี่ยมล้น
มรรคแปดผนวกยล...........................................รวมหนึ่ง "สมังคีฯ"
สังโยชน์ตัดวายพ้น...........................................ทุกข์สิ้นนิรวาณ

    ๑๕๑.มรรคแปด บ ธรรมสิอติกว่า....................มรคาซิกลางพะพาน
ตึงหย่อนมิเป็นลุเหมาะเจาะขาน.........................นิรทุกข์เพราะมรรคเฉลย

    ๑๕๒.เชยองค์มรรคแปดไซร้..........................มิทำ โศกใจ
ทางฝ่ายกุศลกรรม............................................ทุกข์พ้น
ธรรมประกอบ"ศีล"นำ........................................"สมาธิ์"เร่ง "ปัญญา"
มีสุข,สงบล้น.....................................................ทุกผู้สราญรมย์ ฯ|ะ

แสงประภัสสร

มจร.อริยมรรคมีองค์ ๘ นัยที่ ๑ เป็นต้น : พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ พระอภิธรรมปิฎกเล่มที่ ๒ [ฉบับมหาจุฬาฯ] วิภังคปกรณ์
https://84000.org/tipitaka/read/m_siri.php?B=35&siri=41

สุตตันตภาชนีย์
[ก] อริยมรรคมีองค์ ๘ นัยที่ ๑
อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ = เป็นไฉน
ความรู้ในทุกข์; ความรู้ในทุกขสมุทัย; ความรู้ในทุกขนิโรธ; ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา; นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
ความดำริในการออกจากกาม; ความดำริในการไม่พยาบาท; ความดำริในการไม่เบียดเบียน; นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ
(๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ = เป็นไฉน
เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเท็จ; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดส่อเสียด; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดคำหยาบ; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ; นี้เรียกว่า สัมมาวาจา
(๔) สัมมากัมมันตะ -  กระทำชอบ = เป็นไฉน
เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการฆ่าสัตว์; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการลักทรัพย์; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม; นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ
(๕) สัมมาอาชีวะ - เลี้ยงชีพชอบ = เป็นไฉน
พระอริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว; เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ; นี้เรียกว่า สัมมาอาชีวะ
(๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ = เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้สร้างฉันทะ; พยายาม; ปรารภความเพียร; ประคองจิตมุ่งมั่น
-> เพื่อป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด มิให้เกิดขึ้น
-> เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว
-> เพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น
-> เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ

(ต่อหน้า ๑๐/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

(๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ = เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้
(๗.๑) พิจารณาเห็นกายในกายอยู่
-> มีความเพียร; มีสัมปชัญญะ; มีสติ
-> พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
(๗.๒) พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่
-> มีความเพียร มีสัมปชัญญะ
-> มีสติ พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
(๗.๓) พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่
-> มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ
-> พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ๅ
(๗.๔) พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่
-> มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ
-> พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
นี้เรียกว่า สัมมาสติ
(๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ =  เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้
(๘.๑) สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย
(๘.๒) บรรลุปฐมฌาน ที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
(๘.๓) เพราะวิตกวิจารสงบระงับไปแล้ว บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน
(๘.๔) มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่
(๘.๕) เพราะปีติจางคลายไป มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย
(๘.๖) บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัส และโทมนัสไปก่อน
(๘.๗) บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ นี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ
[ข] อริยมรรคมีองค์ ๘ นัยที่ ๒
อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ = เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัมมาทิฏฐิที่อาศัยวิเวก วิราคะ และนิโรธ น้อมไป เพื่อความปล่อยวาง ฯลฯ
~ วิราคะ = คือ ความคลายกำหนัด, ความไม่ติดพัน เป็นอิสระ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมาสังกัปปะ ฯลฯ
(๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมาวาจา ฯลฯ
(๔) สัมมากัมมันตะ - กระทำชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมากัมมันตะ ฯลฯ
(๕) สัมมาอาชีวะ - อาชีพชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมาอาชีวะ ฯลฯ
(๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมาวายามะ ฯลฯ
(๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ =  คือการมีสติกำหนดระลึกรู้อยู่เป็นนิจว่า กำลังทำอะไรอยู่ กำหนดรู้สภาวะที่เกิดขึ้นจริงในขณะปัจจุบัน ในสภาวะทั้ง ๔ คือ กาย เวทนา จิต และธรรม ตามความจำกัดความแบบพระสูตร คือหลักธรรมที่เรียกว่า สติปัฏฐาน ๔, เจริญสัมมาสติ ฯลฯ
(๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ
เจริญสัมมาสมาธิที่เจริญสัมมาสติ ฯลฯอาศัยวิเวก วิราคะ และนิโรธ น้อมไปเพื่อความปล่อยวาง
~ วิราคะ = คือ ความคลายกำหนัด, ความสำรอกออกได้
สุตตันตภาชนีย์ จบ
อภิธรรมภาชนีย์
[ก] มรรคมีองค์ ๘ = คือ บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ -> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
~ ทุกฺขาปฏิปทาทันธาภิญฺญา = ปฏิบัติลำบาก ทั้งรู้ได้ช้า เช่นผู้ปฏิบัติที่มีราคะ โทสะ โมหะแรงกล้า ต้องเสวยทุกข์โทมนัสเนื่องจากราคะ โทสะ โมหะนั้นอยู่เนืองๆ หรือเจริญกรรมฐานที่มีอารมณ์ไม่น่าชื่นใจ เช่น อสุภะ เป็นต้น อีกทั้งอินทรีย์ก็อ่อน จึงบรรลุโลกุตตรมรรคล่าช้า
-> ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ, สัมมาสังกัปปะ, สัมมาวาจา, สัมมากัมมันตะ, สัมมาอาชีวะ, สัมมาวายามะ, สัมมาสติ, สัมมาสมาธิ ก็เกิดขึ้น
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ =  เป็นไฉน
-> ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ -> ความไม่หลงงมงาย-> ความเลือกเฟ้นธรรม-> สัมมาทิฏฐิ-> ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ

(ต่อหน้า ๑๑/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
-> ความตรึก ความตรึกโดยอาการต่างๆ
-> ความดำริ
-> ความที่จิตแนบแน่นในอารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ สัมมาสังกัปปะ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ
(๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ = เป็นไฉน
-> ความงด ความเว้น ความเว้นขาด
-> เจตนาเป็นเหตุเว้นจากวจีทุจริต ๔
~ วจีทุจริต ๔ = ประพฤติชั่วด้วยวาจา คือ มุสาวาท - พูดเท็จ; ปิสุณาวาจา - พูดส่อเสียด; ผรุสวาจา - พูดคำหยาบ; สัมผัปปลาปะ - พูดเพ้อเจ้อ;
-> การไม่ทำ การเลิกทำ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ล้ำเขต
-> การกำจัดต้นเหตุ แห่งวจีทุจริต ๔ โดยประพฤติวจีสุจริต ๔
~ วจีสุจริต ๔ = ประพฤติชอบด้วยวาจา, ประพฤติชอบทางวาจา มี ๔ อย่าง คือ เว้นจากพูดเท็จ; เว้นจากพูดส่อเสียด; เว้นจากพูดคำหยาบ; เว้นจากพูดเพ้อเจ้อ
สัมมาวาจา อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาวาจา
(๔) สัมมากัมมันตะ -  กระทำชอบ = เป็นไฉน
-> ความงด ความเว้น ความเว้นขาด
-> เจตนาเป็นเหตุเว้นจากกายทุจริต ๓
~ ทุจริต ๓ = ความประพฤติชั่ว, ประพฤติไม่ดี ได้แก่
(๔.๑) กายทุจริต - ความประพฤติชั่วด้วยกาย มี ๓ คือ ปาณาติบาต; อทินนาทาน; และกาเมสุมิจฉาจาร
(๔.๒) วจีทุจริต - ความประพฤติชั่วด้วยวาจา  มี ๔ คือ มุสาวาท; ปิสุณาวาจา; ผรุสวาจา; และสัมผัปปลาปะ
(๔.๓) มโนทุจริต - ความประพฤติชั่วด้วยใจ  มี ๓ คือ อภิชฌา; พยาบาท; และมิจฉาทิฏฐิ
-> การไม่ทำ การเลิกทำ การไม่ล่วงละเมิด
-> การไม่ล้ำเขต การกำจัดต้นเหตุ แห่งกายทุจริต ๓ คือประพฤติ กายสุจริต ๓
~ กายสุจริต ๓ = ความประพฤติดี, ประพฤติชอบทางกาย คือ งดเว้นและประพฤติตรงข้ามกับ (๑) ปาณาติบาต (๒) อทินนาทาน (๓) กาเมสุมิจฉาจาร
~ วจีสุจริต ๔ = ความประพฤติชอบด้วยวาจา  มี ๔ คือ งดเว้นและประพฤติตรงข้ามกับ (๑) มุสาวาท (๒) ปิสุณาวาจา (๓) ผรุสวาจา (๔) สัมผัปปลาปะ
~ มโนสุจริต = ความประพฤติชอบด้วยใจ มี ๓ อย่าง คือ (๑) อนภิชฌา - ไม่โลภอยากได้ของเขา (๒) อพยาบาท - ไม่พยาบาทปองร้ายเขา (๓) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบตามคลองธรรม
สัมมากัมมันตะ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ
(๕) สัมมาอาชีวะ - เลี้ยงชีพชอบ = เป็นไฉน
-> ความงด ความเว้น ความเว้นขาด
-> เจตนาเป็นเหตุเว้นจากมิจฉาอาชีวะ
-> การไม่ทำ การเลิกทำ
-> การไม่ล่วงละเมิด การไม่ล้ำเขต การกำจัดต้นเหตุ (แห่งมิจฉาอาชีวะ)
สัมมาอาชีวะ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาอาชีวะล
(๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ
-> สัมมาวายามะ, วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ
(๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ = เป็นไฉน
-> สติ ความตามระลึก ฯลฯ สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรคนับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสติ
(๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ = เป็นไฉน
-> ความตั้งอยู่แห่งจิต ฯลฯ; สัมมาสมาธิ; สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ
-> นี้เรียกว่า มรรคมีองค์ ๘
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยมรรคมีองค์แปด
ปัญจังคิกวาร
เอกโตปุจฉาวิสัชนานัย
[ข] มรรคมีองค์ ๕  = คือบรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น มรรคมีองค์ ๕ เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๕ คือ สัมมาทิฏฐิ, สัมมาสังกัปปะ, สัมมาวายามะ, สัมมาสติ, และสัมมาสมาธิ, ก็เกิดขึ้น