(ต่อหน้า ๒/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

    ๒๓.สงฆ์ลุสาม"ตติยะฌาน".......................ภวชาญกราย
สรรเสริญเจาะภณะฉาย...............................สติเกิดสุข

    ๒๔.คราชุกโสมนัส....................................ชัดโทมนัสแพ้
พลอยดับไปหมดแล้.....................................จึ่งแผ้ว"จตุตถ์ฌานฯ"

    ๒๕."ฌานลุสี่"เจาะนิรทุกข์.........................อนะสุขพาน
มี"อุเบกขะ,สติ"กราน.....................................บริสุทธิ์เผย

    ๒๖.เปรย"รูปสัญญา"คำ.............................มิจำ"รูป"ต่างแล้
ตากระทบวัตถุแท้..........................................ดับถ้วนสัญญา "ปฏิฆะ"

    ๒๗.จิตมิหมายจะเจาะคะนึง........................ระดะตรึงนา
"อากะสายตนะฯ"ฝ่า......................................ประลุเร็วพลัน

    ๒๘.ครันสงฆ์บริกรรม.................................คำ"วิญญาณ"สุดไร้
จึงล่วง"วิญญาฯ"ไซร้......................................สภาพนี้ดำรง

    ๒๙.มุ่ง"อะกิญยตนะฯ"นำ............................บริกรรมคง
สิ่งอะไรก็นิรบ่ง..............................................ผิกระจ้อยเผย

    ๓๐.เปรยถึง"อากิญจัญฯ"............................ครัน"เนวสัญฯ"ยิ่งล้ำ
สภาพ"สัญญา"ย้ำ..........................................ภว"มีหรือ มิมี"

    ๓๑."สุตตะภาชะฯ"อธิบาย...........................เจาะลุกรายชื่อ
ธรรมวินัยสิเฉพาะครือ...................................."ภควา"สอน

    ๓๒.ตอนเพรียกภิกษุใด...............................ความไกลมีต่างแล้
หมายมุ่งละกิเลสแท้.......................................บวชพร้อมภัตขอ

    ๓๓."ปาติโมกข์"สรณะบ่ง............................ธุระสงฆ์พอ
"ศีล","วินัย"ลุคุณะจ่อ......................................มิละเมิดหนา

    ๓๔.สงฆ์พาประมาณตน..............................ยลบริโภคแล้
บำบัดหิวโดยแท้.............................................หมั่นย้ำเพียรเสมอ

    ๓๕."โพธิปักขิยะฯ"พระธรรม........................ประลุล้ำเปรอ
หมายมุ"โพธิ"รุจิเจอ........................................เจาะวิปัสส์นา

    ๓๖.คราสามสิบเจ็ดหมวด............................ยวดธรรมเลิศแก่นแท้
"สติปัฏฯ,สัมมัปฯ"แล้......................................."อิทธิ์ฯ"พร้อม,"อินทรีย์"

    ๓๗."มรรคสิแปด"เจาะ"พละ"โรจน์................คติ"โพชฯ"ชี้
พึงกระทำพิระทวี............................................บริบูรณ์แฉ

    ๓๘.แลคำ"ปัญญา"กราย..............................อุบายในกิจล้วน
การเลือกหาธรรมถ้วน.....................................ถูกต้อง"สัมมา- ทิฏฐิ"

    ๓๙.ภิกษุมีสติระลึก......................................เจาะจะตรึกพา
"สัมปชัญญะ"ลุคณา........................................อิริยาบท

    ๔๐.สงฆ์จดสตินำ.........................................จำดีมิเลื่อนคล้อย
"สติใหญ่,พละ"ช้อย..........................................ร่วมพร้อม"สัมมา- สติ"

    ๔๑.สัมปชัญญะทวิดี.....................................อติมีนา
ปัญญะเลิศวิจยะหนา........................................ภวเฟ้นธรรม

    ๔๒.ปัญญานำฉลาด......................................คาดกิเลสตัดพ้น
ธรรมละเอียดทราบมากล้น................................แจ่มแจ้งมีพลัง

    ๔๓.ปัญญะคือรุจิสว่าง...................................ลุกระจ่างจัง
"สัมมะทิฏฐิ"จะประดัง.......................................เพราะลุ"สัมป์ชัญฯ"

    ๔๔.ครันสติคงกรรมฐาน................................พานสติมั่นตั้ง
ปลายจมูก,ริมปากยั้ง........................................นี่แล้สติสรรค์

    ๔๕."โลก"สิหมายวจนะขาน............................"อุปะทานขันธ์"
ด้วยริ"ฉันทะ"ประลุครัน.....................................ภวรากฐาน

(ต่อหน้า ๓/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

    ๔๖.อุปาทานขันธ์แจง.............................แสดงเหตุแบ่งห้า
มี"รูปฯ,เวทนูฯ"กล้า.....................................ระลึกล้ำ"สัญญูฯ"

    ๔๗."สังขะรูฯ"จะเจาะและมุ่ง....................ภวปรุงอยู่
"วิญญาณูฯ"เสาะธุวะรู้................................และจะยึดตน

    ๔๘.ยลคำ"ละอภิชญา"............................ลิหนา"กำหนัด"ล้น
จิตปราศกำหนัดด้น....................................หมดสิ้นสะอาดแฉ

    ๔๙.ความประทุษลุภวโกรธ......................ตริพิโรธแน่
ถ้าพินาศและมละแล้...................................ชระจิตเผย

    ๕๐.เปรยคำ"ถีนะ"ใด...............................ใจถอยงานท้อแท้
คำ"มิทธะ"หงอยแล้.....................................ง่วงท้นซึมเหงา

    ๕๑."ถีนะมิทธะ"ปะทุพิฆาต.......................มละยาตรเฉา
ผู้ปลาตสิทวิเนา...........................................อนะทั้งสอง

    ๕๒.ตรอง"อาโลกสัญญา".........................จำหนาความผ่องแท้
จำสว่างสะอาดแล้........................................จิตสร้างภายใน

    ๕๓.สงฆ์ละฟุ้งมนะเจาะพลุ่ง......................ภวยุ่งใจ
ทำลิดับและภิทะไป......................................ภณะปล่อยวาง

    ๕๔.พลางสงฆ์สละชัด..............................."อุทธัจฯ"มิซ่านฟุ้ง
อุทธัจฯมิมีคลุ้ง.............................................สงบแล้มิหวน

    ๕๕.คำเจาะว่าลุ"วิจิกิจฯ"เพราะสงฆ์............ภวคิดรวน
คิดเหมาะเอกะประลุล้วน...............................นิรสงสัย

    ๕๖.ไว"วิจิกิจฉา".......................................สงบหนายิ่งล้น
สลัดเสร็จเรียกพ้น........................................มุ่งข้ามเคลือบแคลง

    ๕๗.ห้า"นิวรณ์"เจาะภิทะไซร้......................ก็ละได้แจง
จิตมิเศร้าปะพละแต่ง....................................อธิปัญญา

    ๕๘.คราคำสงัดจาก"กาม"..........................ความ"ฉันทะ"แน่แล้ว
"สังกัปราคะฯ"แจ้ว........................................เริ่มต้น"อยาก"หนา

    ๕๙.คำ"สงัดผละอกุศล".............................ประลุผลกล้า
ห่างเลาะ"กาม"และวิจิฯล้า.............................มิตริ"สังกัป์ฯ"

    ๖๐.ตรับคำ"วิตก"ตรึก................................ความคิดนึกต่างแล้
จิตแน่วอารมณ์แท้.........................................จิตพร้อม"สัมมา- สังกัปปะ"

    ๖๑.คำ"วิจาร"จะพิเคราะห์หมาย.................ประลุกรายพา
เพ่งอะรมณ์เหมาะมนะหนา............................จิระสืบสาน

    ๖๒.สงฆ์พานถึง"วิตก"...............................ปก"วิจาร"ร่วมแท้
เรียกว่ามีสองแล้...........................................คิดถ้วนพัฒนา

    ๖๓.มี"วิเวก"เพราะประลุนำ........................พหุธรรมกล้า
"ตรึก,วิจาร,ปิติ"เจาะหนา..............................."สุขะ,เอกัคฯ"

    ๖๔."ปีติ"จักคือใด.....................................อิ่มใจ,ปราโมทย์แล้
คำ"สุข"สำราญแท้........................................ยิ่งด้วย"เจโต- สัมผัส"

    ๖๕."สุข"อุบัติปะ"ปิติ"พร้อม........................มนะน้อมโข
เรียกลุมีเกาะทวิโร่........................................เจาะระคนเผย

    ๖๖.เปรยคำ"ปฐม"นับ................................ลำดับแรกอยู่แล้
สงฆ์จุ่งถึงฌานแท้........................................."หนึ่ง"น้อมสงบใจ

    ๖๗."ฌาน"เจาะ"ปีติ,สุขะ"ปรก.....................ลุ"วิตก"ไว
มี"วิจารจะวิเคราะห์ฯ"ไข................................ภว"เอกัคฯ"

    ๖๘.ปักคำ"บรรลุ"หมาย..............................กรายปฐมฌานถูกต้อง
คำ"อยู่"คือสืบซ้อง.........................................พรักพร้อมดำรง

(ต่อหน้า ๔/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

    ๖๙.คำ"วิตก"ตริริ"วิจาร"..........................มุมลานบ่ง
ดับระงับภิทะเจาะจง...................................นิรสภาพแฉ

    ๗๐.แลคำ"ภายในตน".............................ยลเฉพาะตนเท่านั้น
"ผ่องใส","ศรัทธาดั้น...................................เชื่อน้อมยืนนาน

    ๗๑.ภาวะ"เอกะมนะหนึ่ง".........................ฐิติพึงพาน
จิตสมาธิธุวะฉาน........................................ประลุ"สัมสมาธิ์ฯ"

    ๗๒.คราคำ"เกิดจากสมาธิ์".......................พา"ปีติ,ผ่อง"น้อม
มีสุขในสมาธิ์พร้อม......................................เรียกแล้เกิดผอง จากสมาธิ์

    ๗๓.คำวะ"ฌานทุติยะ"นับ.........................ลุระดับสอง
"ปีติ,สุข"หทยะครอง....................................ภว"หนึ่ง"ถึง

    ๗๔."ปีติ"พึงระงับ......................................หมายดับลงแน่แล้ว
"อุเบกขา,กลาง"แผ้ว.....................................จิตแล้วางเฉย

    ๗๕.คำวะ"สัมมะสติ"ทำ..............................ภว"จำ"เอย
"สัมปชัญญ์ฯ"มิมทะเผย................................เหมาะเจาะเฟ้นธรรม

    ๗๖.คำ"ฌานตติยะ"นับ..............................ลำดับสามยิ่งแล้
มีสติ,สัมปชัญฯแท้........................................ร่วมด้วย"อุเบกขา"

    ๗๗."เอกะคัคฯ,หทยะหนึ่ง".........................สุขะตรึงกล้า
บรรลุได้"ตติยะฯ"หนา...................................ลุจะแจ้งเผย

    ๗๘.เกย"มิทุกข์มิสุข".................................ใจรุกสราญไม่แล้
ใจไม่สราญมิแท้...........................................ไม่ทั้งสองเลย

    ๗๙.จิตปะวัตถุลุอะรมณ์............................ภวสมเอย
รู้ซิ"เฉย"รึสุขะเกย........................................ทุขะเกิดไข

    ๘๐.ใดสติบริสุทธิ์.....................................เพราะรุดอุเบกฯแล้
คือจิตวางกลางแท้.......................................เพ่งน้อมกลางเฉย

    ๘๑.คำวะสี่"จตุตะฯ"พาน...........................จะตริฌานเอ่ย
มี"อุเบกฯ","สติ"เฉย......................................ภว"เอคัคฯ"

    ๘๒.จักถึง"รูปสัญญา"...............................ภาวะ"จำ"ยิ่งแล้
สงฆ์สู่"รูปาฯ"แท้...........................................อยู่น้อมสุขเอย "รูปภูมิ"

    ๘๓.สัญญะจำ"ปฏิฆะ"อา-..........................ยต์นะกล้าเอ่ย
เกิด ณ "กามวจระ"เผย.................................ธุระรูป,เสียง

    ๘๔.เพียงดับ"ปฏิฆะสัญฯ"..........................ครันสงบเหือดแห้ง
มิกำหนดใจหมายแจ้ง...................................ดับแท้"ความจำ"

    ๘๕.ธรรมชาติสินิรไซร้...............................เจอะอะไรพร่ำ
เรียกอะกาศเพราะจะเจาะคลำ.......................อนะทำแฉ

    ๘๖.แลสงฆ์ทำจิตคง..................................ตรงอากาศแน่แท้
อากาศมิสุดแล้..............................................สู่ห้วง"อากา- สานัญฯ"

    ๘๗."อากะจายตนะฯ"ภพ.............................ภวจบครา
สงฆ์จะอยู่ศยนะหนา......................................เพราะลุแจ้งเผย

    ๘๘.เชยสงฆ์ทำจิตตรง................................คงวิญญาณมุ่งหน้า
อากาศไกลแลกล้า.........................................ไม่สิ้นสุดหนา วิญญาณ

    ๘๙.สงฆ์ลุ"วิญยตนะฯ"แท้............................สุขะแน่จ้า
"พรหมอรูป"เจาะวิเคราะห์หนา.........................อนะเที่ยงไข

    ๙๐.สงฆ์ไวคิดวิญญาณ...............................มิพานใดแน่แท้
"เพียงนิดมิมี"แล้..............................................จึ่งน้อม"จัญญา- อากิญฯ"

    ๙๑.สงฆ์เจริญเจาะตบะพาน.........................ประลุฌานกล้า
"สัญญะมีรึนิระ"หนา........................................ภณฯ"เนว์สัญฯ"

(ต่อหน้า ๕/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

    ๙๒.ครันถึง"อภิธรรมภาฯ"......................แจงหนามีฌานสี่แล้
"ฌานเริ่มปฐม"แท้.....................................ภพน้อมรูปพรหม

    ๙๓.มี"วิตก"และตริ"วิจาร........................"ปิติ"ชาญชม
"สุข"อะรมณ์สิประลุสม..............................มนะหนึ่งเดียว

    ๙๔.สงฆ์เปรียวเจริญมรรคตรอง.............ลุฌานสองเยี่ยมแล้ว
"วิตก,วิจาร"แคล้ว......................................ดับสิ้นเหลือสาม

    ๙๕."ปีติใจและสุขะ"พึง...........................มนะหนึ่งตาม
"เอคะตาฯ"เจาะภวผลาม............................ริสมาธิ์คง

    ๙๖.สงฆ์ตรงเจริญฌานแล......................แฉธรรมโลกุตแท้
นำออกวัฏฏทุกข์แล้...................................จุ่งน้อมฌานสาม

    ๙๗."ปีติ"ดับเจาะ"สุขะ"เหลือ...................ภวเครือลาม
"เอคะตาฯ"หทยะตาม.................................มนะหนึ่งแฉ

    ๙๘.แลสงฆ์ลุ"จตุต์ถะฌาน".....................กรานทุกข์,สุขตัดได้
"อุเบกขา"เหลือไซร้....................................หนึ่งพร้อมใจตรึง "เอกัคฯ"

    ๙๙."ปัญจฌาน"จะเคาะสิหนา..................ภวห้าดึง
"กาม"สงบเจาะประลุถึง..............................ก็ปฐมฌาน

    ๑๐๐.พานมีองค์ฌานครบ........................พบ"วิจาร"แน่ห้า
"วิตก","ปีติ"กล้า..........................................สุขพร้อมเกิดหนา

    ๑๐๑.สงฆ์ลุ"ฌานทุติยะฯ"ปรก.................ละ"วิตก"กล้า
สี่จะเหลือ"ปิติ,สุขา"....................................กะ"วิจารตรอง"

    ๑๐๒.ครอง"เอกัคคตา"............................จิตหนาเป็นหนึ่งแล้
คงมั่นอารมณ์แท้........................................จ่อน้อมใดแซง

    ๑๐๓.สงฆ์ลุ"ฌานตติยะ"ปก.....................ละ"วิตก"แจง
ตัด"วิจาร"เหมาะ"ปิติ"แกร่ง..........................สุขะ,เอกัคฯ"

    ๑๐๔.สงฆ์จัก"ปีติ"คลาย...........................กราย"จตุต์ถะ"สี่น้อม
เหลือ"สุข,เอกัคฯ"พร้อม...............................หนึ่งน้อมจิตเดียว

    ๑๐๕."ฌาน ณ ปัญจมะ"เพราะสงฆ์............ภวบ่งเชียว
ทุกข์และสุขจะมละเปรียว............................ประลุเหลือสอง

    ๑๐๖.ครององค์"อุเบกขา".........................เอกัคค์ตา"หนึ่งจ้า
จึงหยั่งลงฌานห้า........................................นับแล้รูปฌาน รูปมี

    ๑๐๗.สงฆ์เจริญลุกิจะมรรค......................ธุระจักพาน
สู่"อรูปวจระฯ"ฉาน.......................................ประลุ"อากิญฯ"

    ๑๐๘.จินต์มิมีใดเลย.................................เผยภาวะว่างแท้
อรูปพรหมถึงแท้..........................................เที่ยงไร้มีแฉ

    ๑๐๙.สงฆ์ลุ"ฌานจตุตะฯ"เอื้อ....................สหะฯเกื้อแล
"เนวสัญยตนะฯ"แน่......................................นิรทุกข์,สุข

    ๑๑๐.ฌานเกิดชุกองค์สอง........................ครองอุเบกขายิ่งแล้ว
"เอกัคค์ตา"เดียวแผ้ว....................................เกิดขึ้นสงบเผย

    ๑๑๑.ฌานกุศลเจาะจตุนำ.........................ภวธรรมเอ่ย
"ฌานปฐม"เกาะกิจะเปรย..............................ดุจะเหมือนกัน

    ๑๑๒.ครัน"ทุติยฌาน"ตัด...........................ชัด"วิจาร"ย่อมทิ้ง
"วิตก,ตรึก"ละกลิ้ง.........................................อยู่พริ้งเพียงสาม เหมือนกัน

    ๑๑๓.สงฆ์ลุ"ฌานตติยะ"ฉาย......................ปิติคลายตาม
สุขและ"เอคตะฯ"เจาะผลาม...........................ภวจิตเดียว

    ๑๑๔.ฌานเชียว"จตุตถะ.............................ปะองค์สองดุจแท้
ทุกข์,สุขละหมดแล้........................................อยู่ด้วยอุเบกขา, เอกัคฯ

(ต่อหน้า ๖/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

    ๑๑๕.ฌานสิปัญจะภวชู...........................เจาะ ณ รูปาฯ
แจงเจาะเอกะมละหนา................................ตะละหนึ่งองค์

    ๑๑๖.ตรงปฐมฌานเดิน...........................เจริญธรรมโลกุตต์แท้
ออกวัฏฏทุกข์แล้........................................มุ่งหน้านิพพาน

    ๑๑๗.องค์สิห้าเจาะริ"วิตก".......................ภวปกผ่าน
รวม"วิจาร,ปิติ"สราญ..................................."สุขะ,เอกัคฯ"

    ๑๑๘.ปัก"ทุติยฌาน"................................ชาญสงบ"กาม"แน่แล้ว
จึงตัด"วิตก"แคล้ว.......................................สี่พริ้งคงเหลือ

    ๑๑๙.คราลุ"ฌานตติยะ"ปรก....................ละ"วิตก"เกื้อ
ตัด"วิจาร"ละอนะเชื้อ..................................เหมาะเจาะเหลือสาม

    ๑๒๐.ยามถึง"จตุตถ์ฌาน"........................พาน"ปีติ"คลายหมดแล้
เหลือ แค่มี"สุข"แท้......................................"หนึ่งพร้อมจิตเดียว เอกัคฯ"

    ๑๒๑.บรรลุ"ปัญจมะ"เจาะรุก..................... มละทุกข์เจียว
พร้อมละทิ้ง"สุขะ"ประเปรียว.........................ฐิติองค์สอง

    ๑๒๒.สงฆ์ตรองมรรคจุดหมาย..................กรายรูปภพแน่แล้ว
มีจิต"อวิกเขฯ"แผ้ว.......................................มั่นแท้สามหนา

    ๑๒๓."ฌานปฐม"ประลุปะบ่ง.....................ภวองค์ห้า
มี"วิตกตริ,วิเคราะห์กล้า...............................เจาะวิจาร"เผย

    ๑๒๔.เปรย"ปีติ,เปรมใจ"...........................หทัยมี"สุข"ยิ่งแล้
"เอกัคคตา"แท้............................................จิตน้อมเดียวแฉ

    ๑๒๕.สงฆ์ลุ"ฌานทุติยะ"ไซร้....................ฐิติใจแล
ทิ้ง"วิตก"ตรินิรแน่........................................"ละวิจาร"ผอง

    ๑๒๖.สงฆ์ตรอง"ณานตติยะ"....................ละ"ปีติ"หมดแล้
"ฌานสี่จตุต์ถะ"แท้......................................"สุข"ทิ้งเชียวหนา

    ๑๒๗.ฌานสิปัญจมะวรงค์........................ทวิองค์พา
มี"อุเบกฯ,เอกะเจาะทกล้า"..........................มนะ"เอกัคฯ"

    ๑๒๘.สงฆ์จักเจริญ"อรูปาฯ".....................พรหมนามีรูปไร้
ถึงอรูปภพไซร้...........................................ล่วงแล้"อากิญ- จัญญาฯ"

    ๑๒๙.ฌานลุสี่ก็สหะฯร่วม........................ประลุสรวมสิ้น
"เนวสัญยตะฯ"ผลิน....................................นิรทุกข์,สุข

    ๑๓๐.สงฆ์ชุก"อวิกเขปะ"........................พะพานใจมั่นตั้ง
"อุเบกขา"เกิดยั้ง.......................................หนึ่งพร้อมใจเดียว "เอกัคฯ"

    ๑๓๑.สงฆ์เจริญอธิกุศล.........................ภวพ้นเปรียว
เหนือสิโลกหทยะเชี่ยว..............................ประลุมรรคเผย

    ๑๓๒.แจงเปรย"จตุตถะ"........................ปะฌานโลกุตแล้
ออกวัฏฏทุกข์แท้......................................สงัดลี้"กาม"พราง

    ๑๓๓."ฌานปฐม"ธุวหทัย........................มนะไซร้ว่าง
ฌานสิสุญญตะเจาะผลาม.........................ภวห้าองค์

    ๑๓๔.คง"วิตก,วิจาร"..............................พาน"ปีติ"ยิ่งแล้
"เอกัคคตา"แท้.........................................."สุข"พร้อมเลยหนา

    ๑๓๕.บรรลุ"ฌานทุติยะ"บ่ง....................ทวิองค์พร่า
คือ"วิบาก,ตริ"มละกล้า..............................และ"วิจาร"ไกล

    ๑๓๖.ไข"ฌานตติยะ"............................ละ"ปีติ"ห่างแท้
"ฌานสี่จตุต์ถะ"แล้...................................."สุข"สิ้นหมดผลาญ

    ๑๓๗.บรรลุ"ปัญจมะ"เจาะบ่ง..................ทวิองค์ฌาน
มี"อุเบกฯ"ลุภวกราน..................................และปะ "เอกัคฯ"

(ต่อหน้า ๗/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

    ๑๓๘.สงฆ์จักเจริญ"รูปา-..........................กิริยา"จิตแล้ว
คือจิตอรหันต์แผ้ว.......................................อยู่เหย้ากระทำ "สมาบัติ"

    ๑๓๙.ฌานเจริญก็กิริยา...........................นิรหนาพร่ำ
ว่ากุศลหรือลุหินะนำ...................................มิวิบากครอง

    ๑๔๐.ตรองเป็นธรรมสุขครัน....................ปัจจุบันแน่แท้
สงัดจาก"กาม"แล้........................................ชั่วสิ้นหมดหนา

    ๑๔๑."ฌานปฐม"ก็ประลุบ่ง.......................ภวองค์ห้า
มี"วิตก"ลุปิติ"คว้า........................................กะ"วิจาร,ตรอง"

    ๑๔๒.ครอง"สุข,เอกัคคตา".......................พาใจเป็นหนึ่งแล้ว
ธรรมที่เหลือกอปรแพร้ว..............................ร่วมด้วยฌานแฉ

    ๑๔๓.บรรลุ"ฌานทุติยะ"ครอง..................มละสองแล
ตัด"วิตก"มิริตริแน่......................................."ละวิจาร"หนา

    ๑๔๔.ครา"ฌานสามตติยะ"......................."ละปีติ"ห่างแล้
"ฌานสี่"ละสุขแท้.........................................จึ่งน้อมสองเฉลย

    ๑๔๕.มี"อุเบกขะ"ประลุกลาง.....................ภววางเฉย
ครองสิเอกมนะเอ่ย......................................ระยะหนึ่งเดียว

    ๑๔๖.สงฆ์เปรียวณานกิริยา......................"รูปาฯจรท่องไซร้
ไปหนึ่งถึงปัญจม์ฯได้...................................ห่อนแล้ผลกรรม วิบาก

    ๑๔๗.ฌานปฐมจะเจาะคณา......................ภวห้านำ
มี"วิตก,ลุปิติ"หนำ.........................................กะ"วิจาร,ตรอง"

    ๑๔๘.ปอง"สุข,เอกัคคตา".........................พาจิตเป็นหนึ่งแท้
ธรรมที่เหลือกอปรแล้..................................ร่วมด้วยฌานเผย

    ๑๔๙.บรรลุ"ฌานทุติยะ"ปรก....................."ลิวิตก"เอย
เหลือ"วิจาร,ปิติ"สิเชย..................................."สุขะ,เอกัคฯ"

    ๑๕๐.ปัก"ฌานตติยะ"...............................ละ"วิจาร"มุ่งพ้น
เหลือแค่"ปีติ"ล้น..........................................สุขแท้ใจเดียว

    ๑๕๑."ฌานสิสี่จตุต์ถะ"ชัด........................"ปิติ"ตัดเชียว
เหลือสิเพียงสุขะเฉลียว...............................และปะ"เอกัคฯ"

    ๑๕๒.คราจัก"ปัญจมฌาน".......................กรานละ"สุข"หมดแล้ว
มีส่ององค์ฌานแผ้ว.....................................เพ่งแท้องค์สอง

    ๑๕๓.มี"อุเบกขะประลุกลาง"....................ภววางผ่อง
พึงลุเอกะมนะครอง.....................................ระยะ"เอกัคฯ"

    ๑๕๔.สงฆ์จักเจริญฌาน...........................กราน"อรูปฯ"แน่แล้ว
สักแต่กิริยาแจ้ว..........................................ห่อนไซร้กุศล อกุศล

    ๑๕๕.ผล"วิบาก"ก็อนะมี...........................สุขะคลี่ยล
ด้วยลุ"จัญยตนะฯ"ผล.................................ประลุสุขพลัน

    ๑๕๖.ครันสงฆ์ลุ"จตุตถะ"........................พะพานเกิดร่วมแท้
มีจ่อ"เนวสัญฯ"แล้.......................................ห่อนไร้มิมี ทุกข์,สุข

    ๑๕๗.ฌานสิคงเจาะทวิบ่ง........................กิจะองค์ชี้
วาง"อุเบกขะ"ภวรี่.......................................และเจาะ"เอกัคฯ"

    ๑๕๘.ซัก"ปัญหาปุจฉกะ".........................พะพานฌานสี่แล้
ปฐมเริ่มสงัด"กาม"แท้.................................ชั่วไซร้มิพาน

    ๑๕๙."ฌานปฐม"เจาะประลุรี่....................ภวสี่ชาญ
มี"วิตก"และเจาะ"วิจาร"...............................ปิติเอมใจ

    ๑๖๐.หทัย"สุขควบปีติ"...........................ซิจาก"วิเวก"แล้
จึงสงบกาย,ใจแท้.......................................กิเลสพร้อมดับลง

(ต่อหน้า ๘/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

    ๑๖๑.สงฆ์ลุ"ฌานทุติยะ"ปอง....................ภวผ่องบ่ง
"จิตเจาะหนึ่ง"ลุปะทะตรง.............................ละ"วิตก"เผย

    ๑๖๒.เปรยละ"วิจาร,ตรอง".......................ครอง"ปีติ,สุข"แท้
อันเกิดจากสมาธิ์แล้....................................ประณีตน้อมจิตเผย

    ๑๖๓.สงฆ์ลุ"ฌานตติยะ"วาง....................."ปิติ"จางเอย
มี"อุเบกขะ,สติ"เชย.....................................สุขะนามกาย

    ๑๖๔.กราย"สัมปชัญญะ".........................อริยะกล่าวน้อม
มี"อุเบกขา"พร้อม........................................อยู่ล้นสุขแฉ

    ๑๖๕.สงฆ์ลุ"ฌานจตุต์ถะ"รุก....................นิรทุกข์แล
สุขมิมีเจาะสติแน่.........................................ลุ"อุเบกขา"

    ๑๖๖.ครา"ณานจตุตถะ"...........................ปะกุศลอย่างนี้
เป็น"อัพยาฯ"กลางชี้....................................เกิดได้มีฉาน

    ๑๖๗.สงฆ์ลุ"ฌานตติยะ"ชี้........................นิรมีพาน
ทั้ง"วิตก"และเจาะ"วิจาร"..............................ลุสะอาดใจ

    ๑๖๘.ไว"ฌานจตุตถะ"..............................ปะเป็น"วิบาก"แล้
"เป็นเหตุก็มีแท้"..........................................."ไม่ทั้งมีสอง"

    ๑๖๙.ฌานสิสาม"สหรคต"........................."สุขะ"จดจอง
เว้น"อุเบกขะ"ภวครอง..................................ตติย์ฌานเผย

    ๑๗๐.เปรย"จตุตถ์ฌาน"............................มิประหาณฆ่าได้
โดย"มรรคโสดาฯ"ไซร้..................................ร่วมทั้งมรรคดล สามเหนือ

    ๑๗๑."ฌานสิสี่"ปจยะไร้............................ภิทะได้ยล
ทั้งสิมรรคตติยะบน......................................รึเจาะโสดาฯ

    ๑๗๒.ครา"จตุตถ์ฌาน".............................กรานเหตุ"เกิดแน่แล้ว
ตาย,นิพพานมีแผ้ว.......................................ไม่ทั้งเหตุไหน ก็มี

    ๑๗๓."ฌานมหัคคตะ"เพราะสี่....................ภวชี้ใหญ่
"อัปปมาณะ"อธิไข.......................................ประลุโลกุตฯ

    ๑๗๔.รุด"จตุตถ์ฌาน"...............................เสาะชาญเรียนร่ำแท้
"อเสขะ"บรรลุแล้.........................................ไม่ทั้งสองครัน ก็มี

    ๑๗๕.ฌานสิสามมิภณะคิด........................เจาะปริตฯดั้น
หรือ"มหัคคตะ"ลุพลัน...................................ภวอารมณ์

    ๑๗๖.ปม"จตุตถฌาน"...............................พานผลถูกแน่แล้ว
ผลไม่ถูกมีแคล้ว..........................................ไม่พร้อมจริงผล

    ๑๗๗."ฌานสิสี่ลุอุปบัติ".............................ภวชัดยล
"ไม่อุบัติ"ตะจะลุด้น......................................เจาะซิแน่หนา

    ๑๗๘.ครา"จตุตถ์ฌาน".............................เป็นกาลอดีตแล้
ปัจจุบันมีแท้................................................ภาคหน้ามีแฉ

    ๑๗๙."ฌานสิสี่"มิปะทะ"อา-.......................สวะ"พาแน่
ไป่กิเลซิภวแท้.............................................ณ หทัยหนา

    ๑๘๐.ครา"จตุตถ์ฌาน".............................มิกรานสังโยชน์แท้
"คันถะ,โอฆะ"แล้.........................................ไม่ร้อยรัดเผย

    ๑๘๑."ฌานสิสี่"อนะ"นิวรณ์"......................ซิจะจรเกย
ยึดและมั่นธุวเฉลย.......................................ก็"ปรามาส"

    ๑๘๒.ยาตร"จตุตถ์ฌาน"...........................กรานอารมณ์เลิศได้
มี"อุเบกขา"ไซร้...........................................หนึ่งแล้หทัย "เอกัคค์ตา"

    ๑๘๓.เจตสิก ณ "จตุต์ฌานฯ"....................ภวพานไว
"เวทนาฯ"และธุวะไข....................................ธุระเอกัคฯ

(ต่อหน้า ๙/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

    ๑๘๔."จตุตถ์ฌาน"..................................พานวัฏฏทุกข์สืบแล้
เพราะใฝ่"โลกีย์ฯแท้...................................ย้ำซ้ำเวียนวน เกิดตาย

    ๑๘๕."ฌานสิสี่"จะจระชัด........................มละวัฏฯด้น
มรรคลิเกิดอริยะดล....................................ภวโลกุตฯ

    ๑๘๖.รุด"จตุตถฌาน"..............................จิตพานอิง"รูป"แล้
ยังท่อง"รูปาฯ"แปล้.....................................จิตล้วนจรใน "รูปภูมิ"

    ๑๘๗."ฌานสิสี่"จะภวจ้วง.........................กิจะล่วงไกล
ถึง"อรูปะวจะฯ"ไข......................................จระ"เนว์สัญฯ"

    ๑๘๘.ครัน"จตุตถ์ฌาน"...........................กรานรับผลแน่แท้
มิเสื่อมขณะตายแล้....................................สู่ชั้น"รูปพรหม"

    ๑๘๙.ผลมิแน่เพราะปะทะ"กาม"...............ภวลามตรม
ฌานสิเสื่อมจะลุระทม.................................มิลุดังหวัง

    ๑๙๐.ฟังธรรมเหนือ"จตุต์ฌาน"................พาน"กามาฯ"ยิ่งแล้
จิตเด่น"รูปาฯ"แท้........................................มุ่งน้อมมีเหนือ

    ๑๙๑."ฌานสิสี่"จะนิรมี.............................มนะชี้เจือ
จิตเจาะ"รูปะวจะฯ"เชื่อ................................และ"อรูปาฯ

    ๑๙๒.ครา"จตุตถ์ฌาน"............................มิพานทำสัตว์ไห้
ฌานสี่"โทมนัส"ไร้,......................................เพรียบพร้อมวางเฉย "อุเบกขา"

    ๑๙๓.ฌานสิ"รูปะและอรู-..........................ปะจะชูเชย
มรรคและผลหิตะเฉลย................................ลิกิเลสราน

    ๑๙๔.รูปฌานมีจตุแล................................แฉ"ปฐมยามหนึ่ง"พร้อม
"สอง"ผ่าน"สาม"ตามน้อม..............................สี่คล้อยผลหนา

    ๑๙๕.รูปฌานจะริกระชั้น...........................ภวขันธ์ห้า
สิ่งมิเที่ยงเจาะทุขะกล้า.................................นิรตัวตน

    ๑๙๖.สงฆ์ดลจิตยะยง...............................คงสละกิเลสแล้
สังโยชน์ละครบแท้.......................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๑๙๗.แม้ละ"อาสวะ"มิหมด..........................ก็จรดผ่าน
"อุปปาติกะ"ทะยาน.......................................นิรวานแฉ

    ๑๙๘.แล"อรูปฌาน"ลี................................."มิมีรูป"สี่ชี้
จะดับ"ปฏิฆะ"ลี้.............................................คิดไซร้"อากา มิสุด"

    ๑๙๙.น้อมหทัยตริ"จตุขันธ์"........................ธุระดั้นหนา
"เวทนา ฯ..เจาะภวกล้า...................................และลุวิญญาณ"
 
    ๒๐๐.สงฆ์พิจารณ์ตรึกธรรม.......................ตรองนำมิเที่ยงแท้
มิใช่"อนัตตา"แล้............................................จิตน้อมนิพพาน

    ๒๐๑.สงฆ์ลิ"อาสวะ"มิสิ้น............................จะผลินผ่าน
"อุปปาติกะ"เจาะกราน..................................."อมต์ธาตุ"สรรค์

    ๒๐๒.ครันสงฆ์ไกล"อากาฯ"........................."วิญญานัญฯ"ล่วงแล้ว
ตรึกว่าวิญญาณแพร้ว.....................................ไม่สิ้นสุดครัน

    ๒๐๓.ไกลซิ"วิญยตนะฯ"ยิน..........................ลุ"อะกิญจัญฯ"
ตรึกอะไรก็นิรผัน............................................ผิวะ"หน่อย"เผย

    ๒๐๔.เปรยลุ"เนวสัญญาฯ"............................"จำ"หนามี,ไม่ชี้"
"หรือไม่มี"ฉะนี้.................................................ทราบไร้เชียวหนา

    ๒๐๕."ฌานอรูป"มิผละกิเลส..........................มระเฉดพา
"อุปปาติกะ"ทกล้า............................................ประลุนิพพาน

    ๒๐๖."อรูปฌาน"คือฐาน................................การละกิเลสพ้น
หาใช่ทางตรงด้น.............................................เยี่ยงแท้มรรคหนา ฯ|ะ

แสงประภัสสร

มจร.มาติกา : พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ พระอภิธรรมปิฎกเล่มที่ ๒ [ฉบับมหาจุฬาฯ] วิภังคปกรณ์
https://84000.org/tipitaka/read/m_siri.php?B=35&siri=47&fontsz=0

(ต่อหน้า ๑๐/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

ฌานวิภังค์
สุตตันตภาชนีย์
มาติกา = แม่บท
[ก] ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สำรวมด้วย
(๑) ปาติโมกขสังวรอยู่ ถึงพร้อมด้วย อาจาระและโคจร เห็นภัยในโทษที่มีประมาณน้อย
~ อาจาระ = คือความประพฤติอันไม่ล่วงทางกายทุจริต ทางวจีทุจริต แต่เป็นกายสุจริต วจีสุจริต
~โคจร = การเที่ยวไปในที่สมควร ไม่เที่ยวไปในที่ไม่สมควร
(๒) สมาทานศึกษาในสิกขาบททั้งหลาย
(๓) คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย; รู้จักประมาณในการบริโภค; หมั่นประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ตลอด
(๔) คราปฐมยามและปัจฉิมยาม หมั่นประกอบความเพียรในการเจริญโพธิปักขิยธรรมอย่างต่อเนื่อง; มีปัญญาเป็นอุบายในกิจทั้งปวง
~ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ = ธรรมอันเป็นฝักฝ่ายแห่งความตรัสรู้ คือ เกื้อกูลแก่การตรัสรู้, ธรรมที่เกื้อหนุนแก่อริยมรรค ได้แก่
สติปัฏฐาน ๔; สัมมัปปธาน ๔; อิทธิบาท ๔; อินทรีย์ ๕; พละ ๕; โพชฌงค์ ๗; มรรคมีองค์ ๘
(๕) ภิกษุนั้นทำความรู้สึกตัว -> ในการก้าวไป; การถอยกลับ; -> ในการแลดู; การเหลียวดู; -> ในการคู้เข้า; การเหยียดออก; -> ในการครองผ้าสังฆาฏิ; บาตร และจีวร; -> ในการฉัน; การดื่ม; การเคี้ยว; การลิ้ม; -> ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ; -> ในการเดิน; การยืน; การนั่ง; การนอน; การตื่น; การพูด; และการนิ่ง
(๖) ภิกษุนั้นอาศัยเสนาสนะที่สงัด เช่น ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ดง ที่แจ้ง กองฟาง ที่สงัดมีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ไม่มีคนสัญจรไปมา ไม่มีคนพลุกพล่าน เหมาะเป็นที่หลีกเร้น ภิกษุนั้นอยู่ป่า อยู่โคนไม้ หรืออยู่เรือนว่าง
-> นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรงดำรงสติมั่นมุ่งเฉพาะกรรมฐาน
(๗) ภิกษุนั้นละอภิชฌาในโลกได้
-> มีจิตปราศจากอภิชฌา (โลภ) อยู่
-> ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา
(๘) ละความพยาบาทและความคิดประทุษร้ายได้แล้ว
-> มีจิตไม่พยาบาทอยู่ เป็นผู้อนุเคราะห์เกื้อกูลแก่สัตว์ทั้งมวล
-> ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความพยาบาทและความคิดประทุษร้าย
(๙) ละถีนมิทธะได้แล้ว เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะอยู่
-> เป็นผู้ได้อาโลกสัญญา; มีสติสัมปชัญญะ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ
~ อาโลกสัญญา = ความสำคัญในแสงสว่าง, กำหนดหมายแสงสว่าง คือ ตั้งความกำหนดหมายว่ากลางวันไว้ในใจ ให้เหมือนกันทั้งในเวลากลางวันและกลางคืน เป็นวิธีแก้ง่วงอย่างหนึ่ง
(๑๐) ละอุทธัจจกุกกุจจะได้แล้ว
-> เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่านอยู่; มีจิตสงบภายในตน  ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ
(๑๑) ละวิจิกิจฉาได้แล้ว เป็นผู้ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา
(๑๒) ภิกษุนั้นละนิวรณ์ ๕ เหล่านี้
-> ที่เป็นเหตุทำให้จิตเศร้าหมอง ทอนกำลังปัญญา
-> นิวรณ์ ๕ = สิ่งที่กั้นจิตไม่ให้ก้าวหน้าในคุณธรรม, ธรรมที่กั้นจิตไม่ให้บรรลุคุณความดี, อกุศลธรรมที่ทำจิตให้เศร้าหมองและทำปัญญาให้อ่อนกำลัง ได้แก่ (๑๒.๑) กามฉันทะ = ความพอใจในกาม, ความต้องการกามคุณ (๑๒.๒) พยาบาท = ความคิดร้าย, ความขัดเคืองแค้นใจ (๑๓.๓) ถีนมิทธะ = ความหดหู่และเซื่องซึม (๑๒.๔) อุทธัจจกุกกุจจะ = ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ, ความกระวนกระวายกลุ้มกังวล (๑๒.๕) วิจิกิจฉา = ความลังเลสงสัย
(๑๓) สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว
(๑๓.๑) บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
(๑๓.๒) เพราะวิตกวิจารสงบระงับไปแล้ว
-> บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่
(๑๓.๓) เพราะปีติจางคลายไป ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย
~ นามกาย = การประชุมแห่งนามธรรม หรือกองแห่งเจตสิก ในบางกรณี นามกาย หมายถึงนามขันธ์หมดทั้ง ๔ คือ ทั้ง เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ หรือ ทั้งจิตและเจตสิก
-> บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข
(๑๓.๔) เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว
-> บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข เพราะ ละสุขและทุกข์ได้ มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่
(๑๓.๕) เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาได้โดยประการทั้งปวง
~ รูปสัญญา คือ สัญญาที่เกิดขึ้นยึดรูปเป็นอารมณ์
-> เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา
~ สัญญาอันเกิดขึ้นเพราะการกระทบของวัตถุมีจักษุเป็นต้น และของอารมณ์มีรูปเป็นต้น
-> เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา
~ นานัตตสัญญา คือ สัญญา การจำ ที่ต่างๆ กัน อันหมายถึง สัญญา ความจำ ที่เกิดกับจิต แตกต่างกันไป
-> จึงได้บรรลุอากาสานัญจายตนะ โดยบริกรรมว่า “อากาศไม่มีที่สุด” ดังนี้
~อากาสานัญจายตนะ = ฌานอันกำหนดอากาศ คือช่องว่างหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ หรือภพของผู้เข้าถึงฌานนี้

(ต่อหน้า ๑๑/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

(๑๓.๖) เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง
-> จึงได้บรรลุวิญญาณัญจายตนะ โดยบริกรรมว่า “วิญญาณไม่มีที่สุด” ดังนี้อยู่
~วิญญาณัญจายตนะ = ฌานอันกำหนดวิญญาณหาที่สุดมิได้เป็นอารมณ์ หรือภพของผู้เข้าถึงฌานนี้
(๑๓.๗) เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง
-> จึงได้บรรลุอากิญจัญญายตนะโดยบริกรรมว่า “อะไรๆ สักน้อยหนึ่งก็ไม่มี”
~อากิญจัญญายตนะ = ฌานอันกำหนดภาวะที่ไม่มีอะไรๆ เป็นอารมณ์ หรือภพของผู้เข้าถึงฌานนี้
(๑๓.๘) เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวง
-> จึงได้บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่
~ เนวสัญญานาสัญญายตนะ =  ฌานอันเข้าถึงภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ หรือภพของผู้เข้าถึงฌานนี้
มาติกา จบ
มาติกานิทเทส
(๑) คำว่า ในธรรมวินัยนี้ = อธิบายว่า ในความเห็นนี้; ในความพอใจนี้;
ในความชอบใจนี้; ในลัทธินี้ ;ในธรรมนี้; ในวินัยนี้; ในธรรมวินัยนี้; ในปาพจน์นี้; ในพรหมจรรย์นี้; และในคำสอนของพระศาสดานี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ในธรรมวินัยนี้
(๒) คำว่า ภิกษุ = อธิบายว่า ชื่อว่าภิกษุ เพราะสมัญญา; ชื่อว่าภิกษุเพราะการปฏิญญาตน; ชื่อว่าภิกษุ เพราะขอ; ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้ขอ; ชื่อว่าภิกษุเพราะเป็นผู้เข้าถึงภิกขาจาร; ชื่อว่าภิกษุ เพราะทรงผ้าที่ถูกทำลาย; ชื่อว่าภิกษุเพราะทำลายบาปอกุศลธรรมได้แล้ว; ชื่อว่าภิกษุ เพราะละกิเลสได้เฉพาะส่วน; ชื่อว่าภิกษุ เพราะละกิเลสได้โดยไม่เฉพาะส่วน; ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นพระเสขะ; ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นพระอเสขะ; ชื่อว่าภิกษุ เพราะไม่เป็นพระเสขะและพระอเสขะ; ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้เลิศ; ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้เจริญ; ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้ผุดผ่อง; ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้มีสาระ; ชื่อว่าภิกษุ เพราะเป็นผู้อุปสมบทด้วยญัตติจตุตถกรรมที่ไม่กำเริบ(ถูกต้องมั่นคง) สมควรแก่เหตุ ด้วยสงฆ์ผู้พร้อมเพียงกัน
(๓) คำว่า ปาติโมกข์ = อธิบายว่า ศีลเป็นที่พึ่ง เป็นเบื้องต้น; เป็นความประพฤติ; เป็นความสำรวม; เป็นความระวัง; เป็นหัวหน้า เป็นประธาน เพื่อความถึงพร้อมแห่งธรรมที่เป็นกุศล
(๔) คำว่า สังวร = อธิบายว่า ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ทางวาจา และทั้งทางกายและวาจา
(๕) คำว่า เป็นผู้สำรวม = อธิบายว่า เป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว; เข้าไปถึงแล้วด้วยดี; เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงพร้อมแล้วด้วยดี; เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี; ประกอบแล้วด้วยปาติโมกขสังวรนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า เป็นผู้สำรวมด้วยปาติโมกขสังวร
(๖) คำว่า อยู่ = อธิบายว่า สืบเนื่องกันอยู่; ดำเนินไปอยู่; รักษาอยู่; เป็นไปอยู่ ให้เป็นไปอยู่; เที่ยวไปอยู่ พักอยู่ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า อยู่
(๗) คำว่า ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร = อธิบายว่า อาจาระก็มี; อนาจาระก็มี
(๗.๑) อนาจาระ เป็นไฉน = ความล่วงละเมิดทางกาย ทางวาจา ทั้งทางกายและวาจา นี้เรียกว่า อนาจาระ
-> ความเป็นผู้ทุศีลแม้ทั้งหมดก็เรียกว่า อนาจาระ
-> ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เลี้ยงชีวิตด้วยการให้ไม้ไผ่ ให้ใบไม้ ให้ดอกไม้ ให้ผลไม้ ให้เครื่องสนาน ให้ไม้ชำระฟัน การพูดยกย่องเพราะต้องการประจบให้เขารัก การพูดทีเล่นทีจริงเหมือนแกงถั่ว การรับเลี้ยงเด็ก การรับใช้ส่งข่าวสาร หรือด้วยมิจฉาอาชีวะอย่างใดอย่างหนึ่งที่พระพุทธเจ้าทรงรังเกียจ นี้เรียกว่า อนาจาระ
(๗.๒) อาจาระ เป็นไฉน = ความไม่ล่วงละเมิดทางกาย ทางวาจา ทั้งทางกายและวาจา นี้เรียกว่า อาจาระ
-> ศีลสังวรแม้ทั้งหมดก็เรียกว่า อาจาระ
-> ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ไม่เลี้ยงชีวิตด้วยการให้ไม้ไผ่ ให้ใบไม้ ให้ดอกไม้ ให้ผลไม้ ให้เครื่องสนาน ให้ไม้ชำระฟัน การพูดยกย่องเพราะต้องการประจบให้เขารัก การพูดทีเล่นทีจริงเหมือนแกงถั่ว การรับเลี้ยงเด็ก การรับใช้ส่งข่าวสาร หรือด้วยมิจฉาอาชีวะอย่างใดอย่างหนึ่งที่พระพุทธเจ้าทรงรังเกียจ นี้เรียกว่า อาจาระ
(๗.๓) คำว่า โคจร = อธิบายว่า โคจรก็มี อโคจรก็มี
->ใน ๒ อย่างนั้น อโคจร = เป็นไฉน
ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีหญิงแพศยาเป็นโคจร; มีหญิงหม้ายเป็นโคจร; มีสาวเทื้อเป็นโคจร; มีบัณเฑาะก์เป็นโคจร; มีภิกษุณีเป็นโคจร; หรือมีร้านสุราเป็นโคจร; เป็นผู้อยู่คลุกคลีกับพระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา; เดียรถีย์ สาวกเดียรถีย์ ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ที่ไม่สมควร; หรือเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้ตระกูลที่ไม่มีศรัทธา ไม่เลื่อมใส ไม่เป็นดุจบ่อน้ำ มักด่าและบริภาษ; ปรารถนาแต่สิ่งที่มิใช่ประโยชน์; ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่เกื้อกูล; ปรารถนาแต่สิ่งที่ไม่ผาสุก; ไม่ปรารถนาความหลุดพ้นจากโยคะ พวกภิกษุ ภิกษุณี อุบาสกและอุบาสิกาเช่นนั้น นี้เรียกว่า อโคจร

(ต่อหน้า ๑๒/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

-> โคจร เป็นไฉน
(๗.๔) ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ไม่เป็นผู้มีหญิงแพศยาเป็นโคจร; ไม่เป็นผู้มีหญิงหม้ายเป็นโคจร; ไม่เป็นผู้มีสาวเทื้อเป็นโคจร; ไม่เป็นผู้มีบัณเฑาะก์เป็นโคจร; ไม่เป็นผู้มีภิกษุณีเป็นโคจร; ไม่เป็นผู้มีร้านสุราเป็นโคจร; ไม่อยู่คลุกคลีกับพระราชา; มหาอำมาตย์ของพระราชา; เดียรถีย์; สาวกเดียรถีย์; ด้วยการคลุกคลีกับคฤหัสถ์ที่ไม่สมควร; หรือเสพ คบ เข้าไปนั่งใกล้ตระกูลที่มีศรัทธาเลื่อมใสเป็นดุจบ่อน้ำ รุ่ง
เรืองไปด้วยผ้ากาสาวะ อบอวลไปด้วยกลิ่นของฤษี; ปรารถนาแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์; ปรารถนาแต่สิ่งที่เกื้อกูล; ปรารถนาแต่สิ่งที่เป็นความผาสุก; ปรารถนาแต่ความหลุดพ้นจากโยคะแก่พวกภิกษุ ภิกษุณี อุบาสกและอุบาสิกาเช่นนั้น นี้เรียกว่า โคจร
ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ ประกอบแล้วด้วยอาจาระนี้และด้วยโคจรนี้ ด้วยประการฉะนี้ จึงเรียกว่า ถึงพร้อมด้วยอาจาระและโคจร
~ คำว่า “ผ้ากาสาวะ” = ผ้าที่ย้อมด้วยน้ำฝาดมีน้ำแก่นขนุน เป็นต้น
(๘) ในคำว่า เห็นภัยในโทษมีประมาณน้อย = เป็นไฉน
(๘.๑) โทษอย่างต่ำ อย่างเบา ที่สมมติกันว่าโทษเบา ที่จะพึงทำด้วยความสำรวมระวัง และด้วยจิตตุปบาทที่เนื่องด้วยมนสิการ เหล่านี้เรียกว่า โทษมีประมาณน้อย
~ จิตตุปบาท = ความเกิดขึ้นแห่งจิต หมายถึงจิตพร้อมทั้งเจตสิกที่ประกอบอยู่ด้วย ซึ่งเกิดขึ้นครั้งหนึ่งๆ, การเกิดความคิดผุดขึ้น, ความคิดที่ผุดขึ้น
~ มนสิการ = คือ พิจารณาด้วยความแยบคาย
(๘.๒) ภิกษุเป็นผู้เห็นโทษ; ภัย; ความชั่วร้าย; และเห็นการสลัดออกในโทษที่มีประมาณน้อยเหล่านี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า เห็นภัยในโทษมีประมาณน้อย
(๙) ในคำว่า สมาทานศึกษาในสิกขาทั้งหลาย นั้น สิกขา เป็นไฉน
สิกขา ๔ คือ
(๙.๑) สิกขาของภิกษุ เรียกว่า ภิกขุสิกขา (๙.๒) สิกขาของภิกษุณี เรียกว่า ภิกขุนีสิกขา (๙.๓) สิกขาของอุบาสก เรียกว่า อุปาสกสิกขา (๙.๔) สิกขาของอุบาสิกา เรียกว่า อุปาสิกาสิกขา
~ สิกขา หมายถึง ข้อที่จะต้องศึกษา ข้อที่ต้องปฏิบัติ ในทางพระพุทธศาสนาหมายถึง ศีล สมาธิ ปัญญา
(๙.๕) ภิกษุสมาทานในสิกขาเหล่านี้ทั้งหมดด้วยการสมาทานทุกอย่าง ไม่ให้มีส่วนเหลือ ประพฤติอยู่ในสิกขาเหล่านี้ จึงเรียกว่า สมาทานศึกษาในสิกขาทั้งหลาย
(๑๐) คำว่า คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย = ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายก็มี; ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลายก็มี;
[ก] ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย = เป็นไฉน
(๑๐.๑) ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยตาแล้วรวบถือ; แยกถือ; ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์นั้น; ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้วก็จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคือ อภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ย่อมไม่รักษาจักขุนทรีย์ ไม่ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ (๑๐.๒) ฟังเสียงด้วยหู ฯลฯ (๑๐.๓) สูดกลิ่นด้วยจมูก ฯลฯ (๑๐.๔) ลิ้มรสด้วยลิ้น ฯล (๑๐.๕) ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ฯลฯ (๑๐.๖) รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจแล้ว รวบถือ; แยกถือ; ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์นั้น ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้วก็จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ย่อมไม่รักษามนินทรีย์; ไม่ถึงความสำรวมในมนินทรีย์; ความไม่คุ้มครอง; กิริยาที่ไม่คุ้มครอง; ความไม่รักษา ความไม่สำรวมอินทรีย์ ๖ เหล่านี้
นี้เรียกว่า ความเป็นผู้ไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย
[ข] ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย เป็นไฉน
(๑๐.๗) ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ เห็นรูปทางตาแล้ว ไม่รวบถือ; ไม่แยกถือ; ย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์นั้น ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้วก็จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคือ อภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ย่อมรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ (๑๐.๘) ฟังเสียงทางหู ฯลฯ (๑๐.๙) สูดกลิ่นทางจมูก ฯลฯ (๑๐.๑๐) ลิ้มรสทางลิ้น ฯลฯ (๑๐.๑๑) ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย ฯลฯ (๑๐.๑๒) รู้ธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ไม่รวบถือ; ไม่แยกถือ; ย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์นั้น ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้วก็จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคือ อภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ย่อมรักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์
ความคุ้มครอง; กิริยาที่คุ้มครอง; ความรักษา; ความสำรวมอินทรีย์ ๖ เหล่านี้; นี้เรียกว่า ความเป็นผู้คุ้มครองทวารในอินทรีย์ทั้งหลาย
(๑๑) คำว่า รู้จักประมาณในการบริโภค = ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภคก็มี; ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในการบริโภคก็มี
(๑๑.๑) ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในการบริโภค =  เป็นไฉน
-> ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ไม่พิจารณาโดยแยบคาย; บริโภคอาหารเพื่อเล่น; เพื่อความมัวเมา; เพื่อประเทืองผิว; เพื่อความอ้วนพี; ความเป็นผู้ไม่สันโดษ; ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณ; ความเป็นผู้ไม่พิจารณาในการบริโภคนั้น นี้เรียกว่า ความเป็นผู้ไม่รู้จักประมาณในการบริโภค
(๑๑.๒) ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค  = เป็นไฉน
-> ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้พิจารณาโดยแยบคายว่า เราบริโภคอาหารไม่ใช่เพื่อเล่น; เพื่อความมัวเมา; เพื่อประเทืองผิว; และเพื่อความอ้วนพี; แต่เพื่อกายนี้ดำรงอยู่; เพื่อให้ชีวิตินทรีย์เป็นไป; เพื่อบำบัดความหิว; เพื่ออนุเคราะห์พรหมจรรย์ โดยอุบายนี้ เราจักกำจัดเวทนาเก่าเสียได้และจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความเป็นไปแห่งชีวิตินทรีย์ ความไม่มีโทษ และการอยู่โดยผาสุกจักมีแก่เรา ดังนี้ แล้วจึงบริโภคอาหาร ความสันโดษ ความเป็นผู้รู้จักประมาณ การพิจารณาในการบริโภคนั้น นี้เรียกว่า ความเป็นผู้รู้จักประมาณในการบริโภค

(ต่อหน้า ๑๓/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

(๑๑.๓) ภิกษุเป็นผู้หมั่นประกอบความเพียรเป็นเครื่องตื่นอยู่ตลอดปฐมยาม และปัจฉิมยาม เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมที่กั้นจิตไม่ให้บรรลุความดี ด้วยการเดินจงกรม; ด้วยการนั่งตลอดวัน; ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากธรรมที่กั้นจิตไม่ให้บรรลุความดี; ด้วยการเดินจงกรม; ด้วยการนั่งตลอดปฐมยามแห่งราตรี สำเร็จสีหไสยาสน์ โดยการนอนตะแคงข้างขวา เท้าซ้อนเท้า มีสติสัมปชัญญะ ตั้งใจว่าจะลุกขึ้นตลอดมัชฌิมยามแห่งราตรี
(๑๒) คำว่า ความเพียรที่เป็นไปติดต่อ = การปรารภความเพียร
ทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ
(๑๓) คำว่า ปัญญาเป็นอุบายในกิจทั้งปวง = อธิบายว่า ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ ความไม่หลงงมงาย ความเลือกเฟ้นธรรม สัมมาทิฏฐิ
(๑๔) ในคำว่า เป็นผู้หมั่นประกอบความเพียรในการเจริญโพธิปักขิยธรรม = นั้น โพธิปักขิยธรรม เป็นไฉน
~ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ = สภาพธรรมที่เป็นฝักฝ่ายแห่งการตรัสรู้ คือ การอบรมวิปัสสนาภาวนา เริ่มตั้งแต่ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ มรรคมีองค์ ๘
(๑๕) ภิกษุทำความรู้สึกตัวในการ
-> ก้าวไป; การถอยกลับ -> แลดู; การเหลียวดู -> คู้เข้า; การเหยียดออก -> ครองผ้าสังฆาฏิ; บาตร; จีวร -> ฉัน การดื่ม; การเคี้ยว; การลิ้ม -> ถ่ายอุจจาระ; ปัสสาวะ -> เดิน; การยืน; การนั่ง; การนอน; การตื่น; การพูด -> การนิ่ง เป็นอย่างไร
~ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะก้าวไป ถอยกลับ
~ เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะแลดู เหลียวดู
~ เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะคู้เข้า เหยียดออก
~ เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะในการครองผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวร
~ เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม
~ เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะในการถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ
~ เป็นผู้มีสติสัมปชัญญะในการเดิน การยืน การนั่ง การนอน การตื่น การพูด และการนิ่งง
(๑๖) บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น สติ = เป็นไฉนสติ; ความตามระลึก; ความหวนระลึก; สติ กิริยาที่ระลึก; ความระลึก; ความทรงจำ; ความไม่เลื่อนลอย; ความไม่หลงลืม; สติ; สตินทรีย์; สติพละ; สัมมาสติ นี้เรียกว่า สติ
(๑๗) ในคำว่า มีสัมปชัญญะ นั้น สัมปชัญญะ = เป็นไฉน
-> ปัญญา; กิริยาที่รู้ชัด; ความวิจัย; ความเลือกสรร; ความวิจัยธรรม; ความกำหนดหมาย; ความเข้าไปกำหนด; ความเข้าไปกำหนดเฉพาะ ภาวะที่รู้; ภาวะที่ฉลาด; ภาวะที่รู้ละเอียด; ความรู้อย่างแจ่มแจ้ง; ความคิดค้น; ความใคร่ครวญ ปัญญาเหมือนแผ่นดิน; ปัญญาเครื่องทำลายกิเลส; ปัญญาเครื่องนำทาง; ความเห็นแจ้ง; ความรู้ดี; ปัญญาเหมือนปฏัก; ปัญญา; ปัญญินทรีย์; ปัญญาพละ; ปัญญาเหมือนศัสตรา; ปัญญาเหมือนปราสาท; ความสว่างคือปัญญา; แสงสว่างคือปัญญา; ปัญญาเหมือนประทีป; ปัญญาเหมือนดวงแก้ว; ความไม่หลงงมงาย; ความเลือก
เฟ้นธรรม; สัมมาทิฏฐิ นี้เรียกว่า สัมปชัญญะ
(๑๘) คำว่า สงัด = อธิบายว่า
-> แม้หากเสนาสนะจะอยู่ในที่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่พลุกพล่านด้วยเหล่าคฤหัสถ์และบรรพชิต
-> แม้หากเสนาสนะจะอยู่ในที่ที่ห่างไกล แต่เสนาสนะนั้นไม่พลุกพล่านด้วยเหล่าคฤหัสถ์และบรรพชิต เพราะฉะนั้น เสนาสนะนั้นก็ชื่อว่าสงัด
(๑๙) คำว่า เสนาสนะ = คือ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน วิหาร เพิง ปราสาท ป้อม โรงกลม ที่เร้นลับ ถ้ำ โคนไม้ พุ่มไผ่ หรือสถานที่ที่ภิกษุยับยั้งอยู่ ที่ทั้งหมดนี้ชื่อว่าเสนาสนะ
(๒๐) คำว่า อาศัยเสนาสนะที่สงัดอยู่ = อาศัย; อาศัยอยู่ด้วยดี; พักอยู่; เข้าไปพักอยู่; พักอาศัยเสนาสนะที่สงัดนี้อยู่
(๒๑) คำว่า ป่า = สถานที่ออกไปนอกเขตเมืองทั้งหมด นี้ชื่อว่าป่า
(๒๒) คำว่า โคนไม้ = รุกขมูลคือโคนไม้; บรรพคือภูเขากันทระคือซอกเขา; คิริคุหาคือถ้ำในภูเขา; สุสานคือป่าช้า; อัพโภกาสคือที่แจ้ง; ปลาลปุญชะ คือกองฟาง
(๒๓) คำว่า ดง นี้ = เป็นชื่อของเสนาสนะที่ห่างไกล
-> คำว่า ดง นี้ =เป็นชื่อของเสนาสนะที่มีป่าทึบ; -> คำว่า ดง นี้ = เป็นชื่อของเสนาสนะที่น่าหวาดกลัว; -> คำว่า ดง นี้ = เป็นชื่อของเสนาสนะที่น่ากลัวจนขนพองสยองเกล้า; -> คำว่า ดง นี้ = เป็นชื่อของเสนาสนะที่ตั้งอยู่ปลายแดน; -> คำว่า ดง นี้ = เป็นชื่อของเสนาสนะที่ไม่อยู่ใกล้มนุษย์; -> คำว่า ดง นี้ เป็นชื่อของเสนาสนะที่อยู่ได้ยาก
 (๒๔) คำว่า มีเสียงน้อย = แม้หากเสนาสนะจะอยู่ในที่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่พลุกพล่านด้วยเหล่าคฤหัสถ์และบรรพชิต เพราะฉะนั้น เสนาสนะนั้นจึงชื่อว่ามีเสียงน้อย
-> แม้หากเสนาสนะจะอยู่ในที่ห่างไกล แต่เสนาสนะนั้นไม่พลุกพล่านด้วยเหล่าคฤหัสถ์และบรรพชิต เพราะฉะนั้น เสนาสนะนั้นก็ชื่อว่ามีเสียงน้อย
(๒๕) คำว่า มีเสียงอึกทึกน้อย =  อธิบายว่า
-> เสนาสนะใดมีเสียงน้อย เสนาสนะนั้นชื่อว่ามีเสียงอึกทึกน้อย
-> เสนาสนะใดมีเสียงอึกทึกน้อย เสนาสนะนั้นชื่อว่าไม่มีคนสัญจรไปมา
-> เสนาสนะใดไม่มีผู้คนสัญจรไปมา เสนาสนะนั้นชื่อว่าเป็น สถานที่ที่มนุษย์แอบทำการได้
-> เสนาสนะใดเป็นสถานที่ที่มนุษย์แอบทำการได้ เสนาสนะนั้นก็ชื่อว่าสมควรเป็นที่หลีกเร้นอยู่

(ต่อหน้า ๑๔/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

(๒๖) คำว่า เป็นผู้อยู่ป่า อยู่โคนไม้ หรืออยู่เรือนว่าง = เป็นผู้อยู่ป่า อยู่โคนไม้ หรืออยู่เรือนว่าง
(๒๗) คำว่า นั่งคู้บัลลังก์ = เป็นผู้นั่งขัดสมาธิ
(๒๘) คำว่า ตั้งกายตรง อธิบายว่า กายที่ดำรงไว้ ตั้งไว้ ย่อมเป็นกายตรง
[๒๙] ในคำว่า ดำรงสติมั่นมุ่งเฉพาะกรรมฐาน นั้น สติ เป็นไฉน
สติ; ความตามระลึก ฯลฯ; สัมมาสติ; นี้เรียกว่า สติ สตินี้เป็นอันภิกษุดำรงไว้มั่นแล้ว; ตั้งไว้ดีแล้วที่ปลายจมูก หรือที่นิมิตเหนือริมฝีปาก; จึงเรียกว่า ดำรงสติมั่นมุ่งเฉพาะกรรมฐาน
(๓๐) ในคำว่า ละอภิชฌาในโลกได้ นั้น อภิชฌา = เป็นไฉน
ความกำหนัด; ความกำหนัดนัก; ฯลฯ ความกำหนัดนักแห่งจิต นี้เรียกว่า อภิชฌา
(๓๑) โลก = เป็นไฉน
อุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่าโลก
~ อุปาทานขันธ์ มี ๕ ประการ คือ
(๓๑.๑) รูปูปาทานขันธ์ - ขันธ์เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน คือ รูป
(๓๑.๒) เวทนูปาทานขันธ์ - ขันธ์เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน คือ เวทนา (๓๑.๓) สัญญูปาทานขันธ์; - ขันธ์เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน คือ สัญญา
(๓๑.๔) สังขารูปาทานขันธ์ - ขันธ์เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน คือ สังขาร
(๓๑.๕) วิญญาณูปาทานขันธ์ - ขันธ์เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน คือ วิญญาณ
~ อุปาทานขันธ์ ๕ นี้แล พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “สักกายะ”
เพราะว่าเกิดร่วมกัน ประชุมเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น ก็เป็นที่ยึดถือว่าเป็นสัตว์เป็นบุคคล เป็นตัวตน
~ อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ มีฉันทะเป็นมูล
~ อุปาทาน กับ อุปาทานขันธ์ ๕ นั้น เป็นอย่างเดียวกันก็ไม่ใช่ จะเป็นคนละอย่างก็ไม่ใช่ แต่ความกำหนัดพอใจในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น เป็นตัวอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕
~ อุปาทาน ๔ = เป็นไฉน
กามุปาทาน - ยึดติดในกาม คือความเพลินพอใจที่เกิดจาก ตา หู จมูก ลิ้น กายสัมผัส; ทิฏฐุปาทาน - ความยึดติดในความคิดเห็นของตนเอง ว่าความเห็นตนถูก คนอื่นผิด; สีลัพพัตตุปาทาน - ความลังเลสงสัยในวัตรปฏิบัติของลัทธิตน; อัตตวาทุปาทาน - ความยึดถือ ยึดมั่นในความเป็นตัวตน ว่านี่เป็นเรา นี่เป็นของเรา
(๓๒) อภิชฌานี้เป็นอันสงบระงับ สงบเงียบ; ดับไป; ดับสิ้นไป; ถูกทำให้พินาศไป; ให้พินาศย่อยยับไป; ให้เหือดแห้งไป; ให้เหือดแห้งไปด้วยดี; ให้สิ้นไปแล้วในโลกนี้
(๓๒.๑) ในคำว่า มีจิตปราศจากอภิชฌา นั้น จิต = เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> จิตนี้เป็นธรรมชาติปราศจากอภิชฌา เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มีจิตปราศจาก อภิชฌา
(๓๒.๒) คำว่า อยู่ = สืบเนื่องกันอยู่; ดำเนินไปอยู่; รักษาอยู่, เป็นไปอยู่; ให้เป็นไปอยู่; เที่ยวไปอยู่; พักอยู่; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า อยู่
(๓๒.๓) ในคำว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา นั้น อภิชฌา เป็นไฉน
-> ความกำหนัด; ความกำหนัดนัก ฯลฯ; ความกำหนัดนักแห่งจิต; นี้เรียกว่า อภิชฌา
(๓๒.๔) จิต = เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า ภิกษุชำระจิตนี้ให้บริสุทธิ์ ให้ผุดผ่อง ให้หมดจด ให้หลุด ให้พ้น ให้หลุด พ้นจากอภิชฌานี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา
(๓๓) คำว่า ละความพยาบาทและความคิดได้แล้ว = ความพยาบาทก็มี ความประทุษร้ายก็มี
(๓๓.๑) ความพยาบาท = เป็นไฉน
จิตอาฆาต; ความขัดเคือง; ความกระทบกระทั่ง; ความแค้น; ความเคือง; ความขุ่นเคือง; ความพลุ่งพล่าน; โทสะ; ความคิดประทุษร้าย; ความคิดมุ่งร้าย; ความขุ่นจิต; ธรรมชาติที่ประทุษร้ายใจ; ความโกรธ; กิริยาที่โกรธ; ภาวะที่โกรธ; มีลักษณะเช่นว่านี้ ความคิดประทุษร้าย; กิริยาที่คิดประทุษร้าย; ภาวะที่คิดประทุษร้าย; ความคิดปองร้าย; กิริยาที่คิดปองร้าย; ภาวะที่คิดปองร้าย; ความพิโรธ; ความแค้น; ความดุร้าย; ความเกรี้ยวกราด; ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต; นี้เรียกว่า ความพยาบาท
(๓๓.๒) ความคิดประทุษร้าย = เป็นไฉน
ความพยาบาทอันใด อันนั้นเป็นความคิดประทุษร้าย; ความคิดประทุษร้ายอันใด อันนั้นเป็นความพยาบาท; ความพยาบาทนี้ และความคิดประทุษร้ายนี้ เป็นอันสงบระงับ; สงบเงียบ; ดับไป; ดับสิ้นไป; ถูกทำให้พินาศไป; ให้พินาศย่อยยับไป; ให้เหือดแห้งไป; ให้เหือดแห้งไปด้วยดี; ให้สิ้นไปแล้ว ด้วยประการฉะนี้; จึงเรียกว่า ละความพยาบาทและความคิดประทุษร้ายได้แล้ว
(๓๓.๓) ในคำว่า มีจิตไม่พยาบาท นั้น จิต = เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> จิตนี้เป็นจิตไม่พยาบาท ข่มพยาบาท
(๓๓.๔) คำว่า อยู่ = สืบเนื่องกันอยู่ ฯลฯ; พักอยู่ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าอยู่
(๓๓.๕) คำว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความพยาบาทและความคิดประทุษร้าย = ความพยาบาทก็มี ความคิดประทุษร้ายก็มี

(ต่อหน้า ๑๕/๒๗) อภิธรรมปิฎก :
๑๙.วิภังค์ : ฌานวิภังค์

(๓๓.๖) ความพยาบาท = เป็นไฉน
จิตอาฆาต; ความขัดเคือง; ความกระทบกระทั่ง; ความแค้น; ความเคือง; ความขุ่นเคือง; ความพลุ่งพล่าน;โทสะ; ความคิดประทุษร้าย; ความคิดมุ่งร้าย; ความขุ่นจิต; ธรรมชาติที่ประทุษร้ายใจ; ความโกรธ; กิริยาที่โกรธ; ภาวะที่โกรธ; มีลักษณะเช่นว่านี้ (และ) ความคิดประทุษร้าย; กิริยาที่คิดประทุษร้าย; ภาวะที่คิดประทุษร้าย; ความคิดปองร้าย; กิริยาที่คิดปองร้าย ภาวะที่คิดปองร้ายความพิโรธ; ความแค้น; ความดุร้าย; ความเกรี้ยวกราด; ความไม่แช่มชื่นแห่งจิต; นี้เรียกว่า ความพยาบาท
(๓๓.๗) ความคิดประทุษร้าย = เป็นไฉน
ความพยาบาทอันใด อันนั้นเป็นความคิดประทุษร้าย; ความคิดประทุษร้ายอันใด อันนั้นเป็นความพยาบาท
(๓๓.๘) จิต = เป็นไฉน
จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุชำระจิตนี้ให้บริสุทธิ์; ให้ผุดผ่อง; ให้หมดจด; ให้หลุด; ให้พ้น; ให้หลุดพ้นจากความพยาบาทและความคิดประทุษร้ายนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความพยาบาทและความคิดประทุษร้าย
(๓๔) คำว่า ละถีนมิทธะได้แล้ว = อธิบายว่า ถีนมิทธะนั้นแยกเป็น ถีนะ อย่างหนึ่ง มิทธะอย่างหนึ่ง
(๓๔.๑) ถีนะ = เป็นไฉน
ความหดหู่; ความไม่ควรแก่การงาน; ความท้อแท้; ความท้อถอยแห่งใจ; ความย่อหย่อน; กิริยาที่ย่อหย่อน; ภาวะที่ย่อหย่อน; ความท้อถอย; กิริยาที่ท้อถอย; ภาวะที่ท้อถอยแห่งใจ; นี้เรียกว่า ถีนะ
(๓๔.๒) มิทธะ = เป็นไฉน
ความไม่สะดวกกาย; ความไม่ควรแก่การงาน; ควาหงอยเหงา; ความซบเซาแห่งกาย; ความง่วงนอน; ความง่วงซึม; ความหลับ; ความโงกง่วง; ความอยากหลับ; กิริยาที่อยากหลับ; ภาวะที่อยากหลับ; นี้เรียกว่า มิทธะ
(๓๔.๓) ถีนะและมิทธะนี้ เป็นอันสงบระงับ; สงบเงียบ; ดับไป; ดับสิ้นไป; ถูกทำให้พินาศไป; ให้พินาศย่อยยับไป; ให้เหือดแห้งไป; ให้เหือดแห้งไปด้วยดี; ให้สิ้นไปแล้วด้วยประการฉะนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ละถีนมิทธะได้แล้ว
(๓๔.๔) คำว่า เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ = ชื่อว่าเป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ; เพราะสละ; คลาย ปล่อย; วาง; สละคืน; ละและสละคืนถีนมิทธะนั้นแล้ว; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะ
(๓๔.๕) คำว่า อยู่ อธิบายว่า ฯลฯ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า อยู่
(๓๕) ในคำว่า ได้อาโลกสัญญา นั้น สัญญา = เป็นไฉน
-> ความจำได้; กิริยาที่จำได้; ภาวะที่จำได้; นี้เรียก-> ว่า สัญญา
-> สัญญานี้เป็นความสว่าง; เปิดเผย; บริสุทธิ์ ผ่องใส; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ได้อาโลกสัญญา
(๓๖) ในคำว่า มีสติสัมปชัญญะ นั้น
(๓๖.๑) สติ = เป็นไฉน
-> สติ ความตามระลึก ฯลฯ สัมมาสติ นี้เรียกว่า สติ
(๓๖.๒) สัมปชัญญะ = เป็นไฉน
ปัญญา; กิริยาที่รู้ชัด; ฯลฯ ความไม่หลงงมงาย; ความเลือกเฟ้นธรรม; สัมมาทิฏฐิ นี้เรียกว่า สัมปชัญญะ
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ ประกอบแล้วด้วยสตินี้และสัมปชัญญะนี้ด้วยประการฉะนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า มีสติสัมปชัญญะ
(๓๗) คำว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ
(๓๗.๑) ถีนะ = เป็นไฉน
ความหดหู่ ฯลฯ; ภาวะที่ท้อถอยแห่งใจ; นี้เรียกว่า ถีนะ
(๓๗.๒) มิทธะ = เป็นไฉน
ความไม่สะดวกกาย ฯลฯ; ภาวะที่อยากหลับ; นี้เรียกว่า มิทธะ
(๓๗.๓) จิต = เป็นไฉน
จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุชำระจิตนี้ให้บริสุทธิ์ ให้ผุดผ่อง ให้หมดจด ให้หลุด ให้พ้น ให้หลุดพ้นจากถีนมิทธะนี้ จึงเรียกว่า ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ
(๓๘) คำว่า ละอุทธัจจกุกกุจจะได้แล้ว = อธิบายว่า อุทธัจจกุกกุจจะนั้น
แยกเป็น อุทธัจจะ กับ กุกกุจจะ
(๓๘.๑) อุทธัจจะ =เป็นไฉน
ความฟุ้งซ่านแห่งจิต; ความไม่สงบแห่งจิต; ความซัดส่ายแห่งจิต; ภาวะที่พล่านไปแห่งจิต; นี้เรียกว่า อุทธัจจะ
(๓๘.๒) กุกกุจจะ = เป็นไฉน
ความสำคัญว่า ควรในสิ่งที่ไม่ควร; ไม่ควรในสิ่งที่ควร; มีโทษในสิ่งที่ไม่มีโทษ; ไม่มีโทษในสิ่งที่มีโทษ; ความรำคาญ; กิริยาที่รำคาญ; ภาวะที่รำคาญ; ความเดือดร้อนใจ; ความยุ่งใจ; มีลักษณะเช่นว่านี้ นี้เรียกว่า กุกกุจจะ
(๓๘.๓) อุทธัจจะ และ กุกกุจจะนี้ เป็นอันสงบ; ระงับ; สงบเงียบ; ดับไป; ดับสิ้นไป; ถูกทำให้พินาศไป; ให้พินาศย่อยยับไป; ให้เหือดแห้งไป; ให้เหือดแห้งไปด้วยดี; ให้สิ้นไปแล้วด้วยประการฉะนี้; จึงเรียกว่า ละอุทธัจจกุกกุจจะได้แล้ว
(๓๘.๔) คำว่า เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน = ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน; เพราะสละคลาย; ปล่อยวาง; ละ; สลัดออก ละและสลัดออกซึ่งอุทธัจจกุกกุจจะ นั้น จึงเรียกว่า เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน