อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๕/๖๖)

    ๔๒๘.บางครากุศลเยี่ยมแล้...............................หาเป็น "ภาเวฯ"
แจงจ่อโลกีย์เข็น..................................................อื่นแท้
ภาวนาไป่มีเห็น.....................................................อีกไป่ "สัจฉิกาฯ"
มิใช่ธรรมตรงแล้...................................................แจ่มแจ้งมรรคผล

    ๔๒๙.เหตุ"อัพยากตะ"เจาะกลาง.........................ไม่วางหินะ,ดียล
เป็นยิ่ง"อภิญฯ"เจาะมุผจญ.....................................พึงรู้พหุธรรมเผย

    ๔๓๐.เปรย"อัพยาฯ"เหตุชี้..................................."ปริญเญยฯ" กำหนด
ธรรมย่อมทราบความเ อย......................................ประโยชน์พร้อม
"ปหาตัพพ์ฯ"มิเป็นเลย............................................มิจ่อ ตัดละ
มิใช่"ภาเวฯ"น้อม....................................................ไม่ได้ภาวนา

    ๔๓๑.เหตุอัพยาฯเจาะทวิเด่น..............................จ่อ"เป็นอนะเป็น"หนา
เป็น"สัจฉิกาฯ"ขณะลุกล้า.......................................โลกุตตระจิตผล

    ๔๓๒.ยลอัพยาฯเหตุแท้.......................................มิเป็น "สัจฉิกาฯ"
คราเกิดโลกีย์เห็น...................................................ไม่ข้อง
โลกียวิบากจิตเย็น..................................................รับแค่ อารมณ์
มิมุ่งหมายธรรมจ้อง................................................ส่งน้อมนิพพาน

    ๔๓๓."หกผัสสะ"คือภวกระทบ..............................หกครบซิทวารผ่าน
"ตา,หู,จมูก,มนะ"ประธาน........................................."ลิ้น,กาย"ประลุอารมณ์

    ๔๓๔.ชม"ผัสสะ"ยิ่งน้อม.......................................เป็นหนา "อภิญเญยฯ"
ทราบสภาพธรรมหลายครา.....................................รอบรู้
ผัสสะเด่น"ปริญฯ"พา...............................................กำหนด ทราบทัน
ผัสสะไป่"ปหาฯ"ละสู้...............................................ไม่แล้กิเลสแฉ

    ๔๓๕.ตัวผัสสะแค่เจาะลุกระทบ...........................ไม่นบภวธรรมแล้
"ภาเวฯ"เจริญลุตบะแน่...........................................ไม่เกี่ยวกิจะไหนเอย

    ๔๓๖.เปรย"ผัสสะ"ไม่ได้.....................................เป็นแล "สัจฉิกาฯ"
ผัสสะโลกีย์แฉ.......................................................แน่แท้
โดย"สัจฉิกาฯ"แบ..................................................โลกุตต์
ถึงซึ่งนิพพานแล้....................................................ไม่ข้องผัสสะหนา

    ๔๓๗."อารัมม์นะ"คือมนะและเจต์-.......................สิกเตร่"ลุอะรมณ์กล้า
อารมณ์มิมีก็ภวหล้า...............................................รูป์ธรรมก็"อนารัมม์ฯ"

    ๔๓๘.คำรูปขันธ์ไม่รู้..........................................อารมณ์ "อนารัมม์"
เป็นแต่วัตถุชม......................................................แค่นั้น
"สารัมมณะ"ตรม...................................................คงรับ อารมณ์
ขันธ์สี่เปํนนามดั้น.................................................เกี่ยวข้องจิตเผย

    ๔๓๙.ธรรมเด่นสิ"อายตนะสิบ"...........................ในกริบพหินอกเอย
มีอย่างละห้าเจาะพหิเอ่ย.......................................รูป,เสียง,รสะ,..โผฏฯแฉ

    ๔๔๐.แล"อายตะฯร่วมห้า...................................ภายใน
ตา,จมูก,หูไว.........................................................ร่าง,ลิ้น
ธรรมสิบไม่ทราบใด..............................................เป็นรูป มิรับ
หาใช่วิญญาณสิ้น.................................................จึ่งรู้อารมณ์

    ๔๔๑."ธัมมาย์ตะสิ่งหทยะรู้................................เป็นอยู่พหินอกชม
เชื่อมโยง"มนายตนะ"สม.......................................จึ่งรู้เพราะ"มโนวิญญ์ฯ"

    ๔๔๒.ยิน"ธัมมาฯ"รับรู้........................................"สารัม-มณธรรม"
"เวทนา สัญญา,จำ"...............................................คิดได้
"ธัมมาฯจ่อ"อนาฯ"นำ.............................................มิรับ อารมณ์
คือรูปละเอียดไซร้................................................สภาพแล้นิพพาน

    ๔๔๓.จิตคือ"มนายตนะ"ชู..................................รับรู้พหุนอกกราน
"สารัมม์ณธรรม"สิประลุสาน..................................รู้รูป,รสะ..คิดหนา

    ๔๔๔.ครา"ธัมมธาตุ"นี้........................................สภาพธรรม เจตสิก
ทราบแน่โดยใจนำ................................................รับรู้
ธัมม์ธาตุ"สารัมม์ฯ"................................................แลทราบ อารมณ์
เป็น"อนารัมม์ฯ"คู้..................................................รับไร้อารมณ์

    ๔๔๕."สองสัจจะ"จริงลุทวิชัด............................."ทุกข์สัจก็เจาะทุกข์ตรม
เหตุทุกข์ก็"สัจสมุฯ"ระทม......................................สารัมมณะรู้แฉ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๖/๖๖)

    ๔๔๖.ครา"นิโรธสัจฯแท้"...................................แลคือ ดับทุกข์
เป็น"อนารัมม์ฯ"ถือ...............................................ไม่รู้
อารมณ์ไป่มีลือ....................................................ดับกิเลส นิพพาน
ธรรมไม่ถูกปรุงกู้.................................................อื่นไรัทราบแฉ

     ๔๔๗.ทุกข์สัจสภาวะทวิ"รู้"...............................ทั้งชู"มิเจาะรู้"แล
"สารัมม์ณะ"รู้ก็หทยะแล.......................................เจตสิกหิตะจิตเอย

    ๔๔๘.เปรยทุกขสัจแล้.......................................อนารัมม์ มิทราบ
โดยไป่อารมณ์ถลำ..............................................คิดไร้
นิพพาน,รูปขันธ์นำ...............................................มิทราบ อารมณ์
ตัวรูป บ จิตไซร้...................................................ไม่รู้ใดหนำ

    ๔๔๙.รูปขันธ์สภาพมิลุอะรมณ์...........................เรียกสมวะ"อนารัมณ์"
ขันธ์สี่เจาะ"นาม"ตริประลุคำ..................................เวท์นาเจาะระลึก..ความ

    ๔๕๐.ยามนามขันธ์สี่นั้น.....................................เป็น"สา-รัมม์รัมม์ฯ"
มีจิตเป็นนามหนา...................................................เกิดแท้
คราขันธ์คิด"รูป"มา................................................รูปไป่ อารมณ์
เรียก"อนารัมณ์รัมม์ฯ"แล้.......................................ไม่รู้,ทราบปน

    ๔๕๑.ขันธ์สี่ก็นาม บ "สุตธรรม"..........................ยินนำเพราะเลาะหูยล
"ทิฏฐ์ธรรม"มิเห็นจะนิรก่น.....................................รู้"มุตะปะลิ้น,ดม"

    ๔๕๒.ชมนามขันธ์สี่แท้......................................."วิญญา-ตธรรม"
คือสิ่งจิตทราบหนา...............................................เท่านั้น
จิตทราบเวทนา.....................................................ทุกข์,สุขกลางเฉย
ขันธ์สี่ บ หู,ตาดั้น..................................................จิตแท้เฉพาะหนา

    ๔๕๓."รูปายะฯไซร้ บ "สุตธรรม".........................ยินพร่ำเฉพาะหูพา
"รูปาฯเหมาะ"ทิฏฐะฯ"ประลุตา...............................ไป่มุตะปะกลิ่น..แฉ

    ๔๕๔.แล"รูปาฯ"เด่นน้อม....................................วิญญา- ตธรรม
ถูกทราบจากทวาร"ตา".........................................เพิ่มแล้
จะทราบผ่านอีกครา..............................................ทางจิต
คือ"มโนวิญญาณ"แท้............................................แจ่มแจ้งจริงเผย

    ๔๕๕."สัททายะ"เป็นกะ"สุตธรรม"......................."เสียง"นำทะลุหูเอย
เป็น"วิญญาตธรรม"มนะเฉลย................................อีกสองอนะเป็นหนา

    ๔๕๖."คันธายะฯ"กลิ่นฟุ้ง....................................."รสา-ยตนะ"
โผฏฐัพพ์ฯเป็นทวิหนา............................................แน่ไซร้
เกิดกระทบทราบพา...............................................ตัวทราบ "วิญญาฯ"
เป็น"วิมุติธรรม"ได้..................................................นอกนั้นมิเป็น

    ๔๕๗.ธรรมเหลือตริ"อายตนะเจ็ด"......................."ตา"เด็ดและจมูก..เด่น
"วิญญาตธรรม"เฉพาะประเด็น...............................ไม่เป็นเจาะสิอื่นแฉ

    ๔๕๘.แลสัจจะแน่นั้น.........................................มีสาม "สมุทยสัจ"
"นิโรธ,มรรคสัจ"ความ...........................................เลิศล้ำ
สามจัดจิตลงตาม................................................."วิญญะ- ตธรรม"
เพียงอย่างเดียวโดยย้ำ........................................หยั่งดัวย"มโนวิญญ์ฯ"

    ๔๕๙.สองสองสิอินทริยะไซร้............................กิจใหญ่อนะทิฏฐ์ชิน
ไป่มุตธรรมลิสุตะยิน............................................เป็น"วิญญะตะธรรม"เผย

    ๔๖๐.เปรยอินทรีย์ใหญ่กล้า..............................สอง-สอง จิต,เจตสิก
เป็นรูป,ปัญญาครอง.............................................แน่วน้อม
ธรรมมีสภาพผอง.................................................จึงจ่อ มโนวิญญ์ฯ
จึงเด่น"วิญญะฯ"พร้อม..........................................หนึ่งแท้ธรรมดล

    ๔๖๑."เหตุเก้า"สิมูลปจยะชี้................................ชั่ว,ดีลุกระทำยล
"อัพ์ยาฯ,กุศลและอกุศล".......................................แจกอย่างละประเภทสาม

    ๔๖๒.ความอกุศลเหตุพร้อม................................"โลภ"หนา "โกรธ,หลง"
ดี,มิโลภ,หลงลา.....................................................โกรธไร้
อัพยาฯ,กุศลมา.....................................................แลต่าง
อัพยาฯกิริยาไซร้...................................................หว่างแท้บาป,บุญ

    ๔๖๓."เหตุเก้า"ลุ"วิญญะตะ"ประจำ.....................รู้นำประลุหนึ่งคุณ
เหตุแท้ก็"นาม"หทยะลุ้น........................................อย่างเดียวอนะหู,ตา

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๗/๖๖)

    ๔๖๔.ครา"จิตเจ็ด"หนึ่งน้อม............................."วิญญา- ตธรรม"
จิตกอปรวิญญาณหนา........................................รับรู้
"ป้ญจมวิญญ์ฯหู,ตา............................................เสียง,ภาพ โยนไป
"มโนธาตุ,มโนวิญญ์ฯสู้........................................คิดแท้มีผล

    ๔๖๕.จิตเจ็ดสิรู้เพราะมนะหนา........................."วิญญาตะฯ"ลุจัดดล
จิตไป่สิเห็นรึสุตะด้น...........................................สัมผัสสิอะไรแฉ

    ๔๖๖.แลจิตเจ็ดไป่แท้......................................"ทิฏฐิธรรม ตาเห็น"
"สุตธรรมฟัง"นำ..................................................ชัดพร้อม
หรือ"มุตธรรม"หนำ..............................................สัมผัส ดม,รส
เป็นอย่างเดียวแลน้อม.........................................จิตรู้"วิญญาฯ"

     ๔๖๗.รูปขันธ์สิ"อัพยะกะ"กลาง........................ธรรมวางอนะ"ชั่ว"พา
หรือ"ดี"เจาะเป็นลุกิริยา.......................................ห้า"ตากะจมูก..กาย"

    ๔๖๘.ฉายนามขันธ์สี่นั้น...................................เวทนา..วิญญาณ
มีชั่ว,ดี,กลางหนา.................................................ครบพรัอม
เกิดแยกประเภทมา.............................................จิต,เจตสิก จำแนก
จึงจ่อตามจิตน้อม................................................จิตแล้ทำการ

    ๔๖๙.นาม,จิตกุศลลุอุปบัติ................................จิตชัด ณ "อรูปฯ"พาน
"กามาวะฯ,รูปะวจะฯ"ขาน.....................................โลกุตตระจิตแฉ

    ๔๗๐. แลอกุศลเกิดขึ้น.....................................จิต,นาม พบพาน
"จิตโลภ,โกรธ,หลง"ลาม.......................................ร่วมไซร้
เป็นกลางอัพยาฯตาม...........................................นาม,จิต เกิดแล
วิบากจิตผลไร้.....................................................จิตแล้อรหันต์

    ๔๗๑.ใน-นอกสิ"อายตนะสิบ"............................จัดกริบประลุ"กลาง"ครัน
ธรรม์ชาติสิ"รูป"ลุอนะสรร....................................ดี,ชั่วจะเจาะ"อัพ์ยาฯ"

    ๔๗๒.อายตนะอีกแท้........................................มีสอง "ธัมมาฯ"
แล"มนายะฯ"ครอง..............................................ชั่วน้อม
ดี,กลางแน่วตามผอง............................................จิต,เจตสิก ประกอบ
ทราบสิ่ง"ธัมมาฯ"พร้อม........................................จิตรู้อารมณ์

    ๔๗๓."สิบหกสิธาตุ"ลุภวกลาง............................จิตวางอนะ"ชั่ว"ตรม
หรือ"ดี"เจาะทศะประลุสม......................................"ตา-รูป,สุตะ-เสียง"..เผย

    ๔๗๔.เปรยวิญญาณยิ่งห้า.................................หู,ตา จมูก..กาย
อีกหนึ่ง"มโนธาตุ"พา.............................................คิดรู้
รวมสิบหกธาตุหนา...............................................มิเด่น บ ผล
ธรรมชาติมิเกิดสู้..................................................ดับพร้อมเหตุแฉ

    ๔๗๕."สองธาตุ"จะเป็นตติยะแบบ......................."ดี"แนบ,"หินะ,กลาง"แล
"วิญญ์ธาตุมโน"ริตริลุแปร....................................."ธรรม์ธาตุ"ภวโลภ..หนา

    ๔๗๖.ครา"สมุทยสัจ"แล้....................................อกุศล
สภาพกิเลสยล.....................................................รุ่มร้อน
ตัณหา,อยากยึดผจญ...........................................กรรมชั่ว เกิดสนอง
จมวัฏสงสารป้อน.................................................."ชาติ"นั้นเวียนวน

     ๕๗๗."มัคคสัจ"กุศลปฏิปทา..............................ดับหนาทุขะสิ้นยล
จัดเป็นกุศลลุสุขะผล............................................โลกุตตระนิพพาน

    ๔๗๘.กราน"นิโรธสัจ"แท้...................................อัพยา- กตะธรรม
คือนิพพานดับครา................................................กิเลสไร้
มิปรุงแต่งอีกหนา..................................................กรรมปราศ ผลแล
มิชั่วหรือดีไซร้......................................................ระหว่างน้อมกลางเผย

    ๔๗๙."ทุกข์สัจ"ซิจริงลุ"อกุศล"..........................."กลาง"ยลและ"กุศล"เอย
จิต,เจตสิกประลุเฉลย...........................................ทุกข์เกิดปริวรรตแฉ

    ๔๘๐.แลทุกข์สัจจัดแท้......................................เป็นกุศล
ขันธ์สี่โลกีย์ยล.....................................................เช่นนี้
จิตเป็นอกุศล........................................................มัวโลภ โกรธ,หลง
เป็นอัพยาฯชี้........................................................วิบากแล้กิริยา

    ๔๘๑."อินทรีย์สิสิบ"เจาะประลุกลาง....................เดี่ยววางเพราะประกอบกล้า
ชีพ,รูปเหมาะวิญญ์ศยณะครา................................เวทนาเจาะวิบากแฉ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๘/๖๖)

    ๔๘๒.แล"อนัญญาฯ"ยิ่งแท้...............................กุศลหนา
สภาพแรกปัญญา...............................................เกิดได้
โสดามรรคจิตมา................................................โลกุต- ตรธรรม
จึงฆ่ากิเลสไซร้...................................................หยั่งรู้มิเคย

    ๔๘๓."สัมผัสมโน"ลุตติแบบ.............................."ดี"แนบ"หินะ,กลาง"เอย
คราวเกิดกระทบตติยะเผย.................................."อารมณ์,มนะ,วิญญาณ"

    ๔๘๔.พาน"ธัมมธาตุ"จิตแล้..............................มโนวิญญ์ฯ กระทบสาม
เกิดมโนสัมผัสชิน...............................................กิเลสไร้
"มโนสัมผัส"ผลิน................................................กุศลแน่
หากพบกิเลสไซร้...............................................สภาพแท้เลวหนา

    ๔๘๕."วิญญ์ธาตุมโน"เจอะอกุศล......................ชั่วยลและกุศลกล้า
"กลาง,อัพยากตะ"เจาะมา....................................แล้วแต่ภวจิตหนา

    ๔๘๖.แล"มโนวิญญ์ธาตุฯ"น้อม.........................กุศลหนา
จิตกอปรความดีพา.............................................เยี่ยมแท้
ในภูมิสี่"กามาฯ".................................................."รูปาวะฯ, อรูปาฯ"
โลกุตต์มรรคจิตแล้.............................................แปดคว้ามรรคผล

     ๔๘๗."วิญญ์ธาตุมโน"ลุหินะครอง.....................สิบสองมนะรวมดล"
"แปดโลภจิต"สิพหุด้น.........................................."สองโทสะและหลง"แฉ

    ๔๘๘.แล"มโนวิญญ์ธาตุ"แท้.............................."อัพยา- กตะ"
เป็นกิริยาจิตหนา.................................................วิบากไร้
ไกลบุญ,บาปเลยมา.............................................เป็นจิต อรหันต์
กิเลสมิมีไซร้........................................................ก่อไร้วิบากกรรม

    ๔๘๙."รูป,เวทนา"ก็ทวิขันธ์................................สองนั้นมิประกอบทำ
สัมป์ยุตจรดลุสุขะล้ำ..........................................."ทุกข์หรือภวกลาง"แฉ

    ๔๙๐.เปรยรูปขันธ์สภาพนี้................................รูปธรรม มิทราบ
สัมปยุต"เวทนา"นำ..............................................ไม่ได้
เวทนาไม่กอปรถลำ.............................................สัมปยุต ตนเอง
เป็นเหตุขันธ์สองไซร้...........................................ไม่พร้องเลยหนา

    ๔๙๑.ขันธ์สามประกอบลุ"สุขะ"มี......................."ทุกข์"ชี้ภว"กลาง"กล้า
ขันธ์สามสิ"สัญญะ"ปะทะมา.................................."สังขาร"และเจาะวิญญาณ

    ๔๙๒.พานขันธ์สามร่วมแล้.................................สุขใจ โสมนัส
จิตเกิดสุขสบายใส...............................................ร่วมแท้
ขันธ์สามจ่อทุกข์ไว...............................................สัมปยุต โทมนัส
มิทุขมิสุขแล้.........................................................กอปรน้อมเฉยเฉย

    ๔๙๓.ใจคือ"มนายตนะ"ชู...................................รับรู้ ณ หทัยเอย
ร่วม"เวทนา"ตติยะเชย...........................................ทุกข์,สุขและอทุกข์,กลาง

    ๔๙๔.วาง"ธัมมายะฯ"ชื่อนี้...................................หมายแล  จตุขันธ์
รูปละเอียด,นิพพานแฉ...........................................ร่วมแท้
เกิดเวทนาแด........................................................สามครบ สุข, ทุกข์..
ปราศร่วมเวทนาแล้................................................ไป่ไซร้จิตหนำ

    ๔๙๕."ธาตุสิบ"มิเกิดลุภวกล้า...............................เวท์นาเพราะเจาะรูปธรรม
ต้องนามธรรมประดุจะนำ.......................................จึงเกิดสุขะทุกข์เผย

    ๔๙๖.เปรย"นามธาตุ"เหล่าห้า..............................กอปรหนา "อทุกขสุข"
มีสี่วิญญ์ธาตุ,ตา....................................................."จมูก,ลิ้น.."
แลเป็นรูปธรรมครา................................................มิร่วม เวทนา
จึงประกอบ"อทุกขฯ"สิ้น.........................................เท่านั้นเลยแฉ

     ๔๙๗.รูปขันธ์ลุ"เนววิฯ"มิเป็น...............................เหตุเด่นเจาะวิบากแล
รูปไป่สิมั่นเกาะ"หินะ"แน่.........................................ก่อ"ดี บ วิบากเผย

    ๔๙๘.เปรยนามขันธ์สี่นั้น.....................................เป็นสาม "วิปากธรรม"
กรรมก่อเกิดผลลาม...............................................เสร็จแล้ว
เกิด"วิปากธัมม์ธรรมฯ"ขาม.....................................ผลส่ง อนาคต
ขันธ์สี่ครองดี,เลวแจ้ว.............................................เหตุแท้วิบากผล

    ๔๙๙.ขันธ์สี่ลุเกิดก็กิริยา.....................................จิตกล้าอรหันต์ด้น
เรียกแลสิ"เนววิฯ" บ ยล..........................................ผลไร้ บ วิบากหนา