อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๕/๖๖)

    ๔๒๘.บางครากุศลเยี่ยมแล้...............................หาเป็น "ภาเวฯ"
แจงจ่อโลกีย์เข็น..................................................อื่นแท้
ภาวนาไป่มีเห็น.....................................................อีกไป่ "สัจฉิกาฯ"
มิใช่ธรรมตรงแล้...................................................แจ่มแจ้งมรรคผล

    ๔๒๙.เหตุ"อัพยากตะ"เจาะกลาง.........................ไม่วางหินะ,ดียล
เป็นยิ่ง"อภิญฯ"เจาะมุผจญ.....................................พึงรู้พหุธรรมเผย

    ๔๓๐.เปรย"อัพยาฯ"เหตุชี้..................................."ปริญเญยฯ" กำหนด
ธรรมย่อมทราบความเ อย......................................ประโยชน์พร้อม
"ปหาตัพพ์ฯ"มิเป็นเลย............................................มิจ่อ ตัดละ
มิใช่"ภาเวฯ"น้อม....................................................ไม่ได้ภาวนา

    ๔๓๑.เหตุอัพยาฯเจาะทวิเด่น..............................จ่อ"เป็นอนะเป็น"หนา
เป็น"สัจฉิกาฯ"ขณะลุกล้า.......................................โลกุตตระจิตผล

    ๔๓๒.ยลอัพยาฯเหตุแท้.......................................มิเป็น "สัจฉิกาฯ"
คราเกิดโลกีย์เห็น...................................................ไม่ข้อง
โลกียวิบากจิตเย็น..................................................รับแค่ อารมณ์
มิมุ่งหมายธรรมจ้อง................................................ส่งน้อมนิพพาน

    ๔๓๓."หกผัสสะ"คือภวกระทบ..............................หกครบซิทวารผ่าน
"ตา,หู,จมูก,มนะ"ประธาน........................................."ลิ้น,กาย"ประลุอารมณ์

    ๔๓๔.ชม"ผัสสะ"ยิ่งน้อม.......................................เป็นหนา "อภิญเญยฯ"
ทราบสภาพธรรมหลายครา.....................................รอบรู้
ผัสสะเด่น"ปริญฯ"พา...............................................กำหนด ทราบทัน
ผัสสะไป่"ปหาฯ"ละสู้...............................................ไม่แล้กิเลสแฉ

    ๔๓๕.ตัวผัสสะแค่เจาะลุกระทบ...........................ไม่นบภวธรรมแล้
"ภาเวฯ"เจริญลุตบะแน่...........................................ไม่เกี่ยวกิจะไหนเอย

    ๔๓๖.เปรย"ผัสสะ"ไม่ได้.....................................เป็นแล "สัจฉิกาฯ"
ผัสสะโลกีย์แฉ.......................................................แน่แท้
โดย"สัจฉิกาฯ"แบ..................................................โลกุตต์
ถึงซึ่งนิพพานแล้....................................................ไม่ข้องผัสสะหนา

    ๔๓๗."อารัมม์นะ"คือมนะและเจต์-.......................สิกเตร่"ลุอะรมณ์กล้า
อารมณ์มิมีก็ภวหล้า...............................................รูป์ธรรมก็"อนารัมม์ฯ"

    ๔๓๘.คำรูปขันธ์ไม่รู้..........................................อารมณ์ "อนารัมม์"
เป็นแต่วัตถุชม......................................................แค่นั้น
"สารัมมณะ"ตรม...................................................คงรับ อารมณ์
ขันธ์สี่เปํนนามดั้น.................................................เกี่ยวข้องจิตเผย

    ๔๓๙.ธรรมเด่นสิ"อายตนะสิบ"...........................ในกริบพหินอกเอย
มีอย่างละห้าเจาะพหิเอ่ย.......................................รูป,เสียง,รสะ,..โผฏฯแฉ

    ๔๔๐.แล"อายตะฯร่วมห้า...................................ภายใน
ตา,จมูก,หูไว.........................................................ร่าง,ลิ้น
ธรรมสิบไม่ทราบใด..............................................เป็นรูป มิรับ
หาใช่วิญญาณสิ้น.................................................จึ่งรู้อารมณ์

    ๔๔๑."ธัมมาย์ตะสิ่งหทยะรู้................................เป็นอยู่พหินอกชม
เชื่อมโยง"มนายตนะ"สม.......................................จึ่งรู้เพราะ"มโนวิญญ์ฯ"

    ๔๔๒.ยิน"ธัมมาฯ"รับรู้........................................"สารัม-มณธรรม"
"เวทนา สัญญา,จำ"...............................................คิดได้
"ธัมมาฯจ่อ"อนาฯ"นำ.............................................มิรับ อารมณ์
คือรูปละเอียดไซร้................................................สภาพแล้นิพพาน

    ๔๔๓.จิตคือ"มนายตนะ"ชู..................................รับรู้พหุนอกกราน
"สารัมม์ณธรรม"สิประลุสาน..................................รู้รูป,รสะ..คิดหนา

    ๔๔๔.ครา"ธัมมธาตุ"นี้........................................สภาพธรรม เจตสิก
ทราบแน่โดยใจนำ................................................รับรู้
ธัมม์ธาตุ"สารัมม์ฯ"................................................แลทราบ อารมณ์
เป็น"อนารัมม์ฯ"คู้..................................................รับไร้อารมณ์

    ๔๔๕."สองสัจจะ"จริงลุทวิชัด............................."ทุกข์สัจก็เจาะทุกข์ตรม
เหตุทุกข์ก็"สัจสมุฯ"ระทม......................................สารัมมณะรู้แฉ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๖/๖๖)

    ๔๔๖.ครา"นิโรธสัจฯแท้"...................................แลคือ ดับทุกข์
เป็น"อนารัมม์ฯ"ถือ...............................................ไม่รู้
อารมณ์ไป่มีลือ....................................................ดับกิเลส นิพพาน
ธรรมไม่ถูกปรุงกู้.................................................อื่นไรัทราบแฉ

     ๔๔๗.ทุกข์สัจสภาวะทวิ"รู้"...............................ทั้งชู"มิเจาะรู้"แล
"สารัมม์ณะ"รู้ก็หทยะแล.......................................เจตสิกหิตะจิตเอย

    ๔๔๘.เปรยทุกขสัจแล้.......................................อนารัมม์ มิทราบ
โดยไป่อารมณ์ถลำ..............................................คิดไร้
นิพพาน,รูปขันธ์นำ...............................................มิทราบ อารมณ์
ตัวรูป บ จิตไซร้...................................................ไม่รู้ใดหนำ

    ๔๔๙.รูปขันธ์สภาพมิลุอะรมณ์...........................เรียกสมวะ"อนารัมณ์"
ขันธ์สี่เจาะ"นาม"ตริประลุคำ..................................เวท์นาเจาะระลึก..ความ

    ๔๕๐.ยามนามขันธ์สี่นั้น.....................................เป็น"สา-รัมม์รัมม์ฯ"
มีจิตเป็นนามหนา...................................................เกิดแท้
คราขันธ์คิด"รูป"มา................................................รูปไป่ อารมณ์
เรียก"อนารัมณ์รัมม์ฯ"แล้.......................................ไม่รู้,ทราบปน

    ๔๕๑.ขันธ์สี่ก็นาม บ "สุตธรรม"..........................ยินนำเพราะเลาะหูยล
"ทิฏฐ์ธรรม"มิเห็นจะนิรก่น.....................................รู้"มุตะปะลิ้น,ดม"

    ๔๕๒.ชมนามขันธ์สี่แท้......................................."วิญญา-ตธรรม"
คือสิ่งจิตทราบหนา...............................................เท่านั้น
จิตทราบเวทนา.....................................................ทุกข์,สุขกลางเฉย
ขันธ์สี่ บ หู,ตาดั้น..................................................จิตแท้เฉพาะหนา

    ๔๕๓."รูปายะฯไซร้ บ "สุตธรรม".........................ยินพร่ำเฉพาะหูพา
"รูปาฯเหมาะ"ทิฏฐะฯ"ประลุตา...............................ไป่มุตะปะกลิ่น..แฉ

    ๔๕๔.แล"รูปาฯ"เด่นน้อม....................................วิญญา- ตธรรม
ถูกทราบจากทวาร"ตา".........................................เพิ่มแล้
จะทราบผ่านอีกครา..............................................ทางจิต
คือ"มโนวิญญาณ"แท้............................................แจ่มแจ้งจริงเผย

    ๔๕๕."สัททายะ"เป็นกะ"สุตธรรม"......................."เสียง"นำทะลุหูเอย
เป็น"วิญญาตธรรม"มนะเฉลย................................อีกสองอนะเป็นหนา

    ๔๕๖."คันธายะฯ"กลิ่นฟุ้ง....................................."รสา-ยตนะ"
โผฏฐัพพ์ฯเป็นทวิหนา............................................แน่ไซร้
เกิดกระทบทราบพา...............................................ตัวทราบ "วิญญาฯ"
เป็น"วิมุติธรรม"ได้..................................................นอกนั้นมิเป็น

    ๔๕๗.ธรรมเหลือตริ"อายตนะเจ็ด"......................."ตา"เด็ดและจมูก..เด่น
"วิญญาตธรรม"เฉพาะประเด็น...............................ไม่เป็นเจาะสิอื่นแฉ

    ๔๕๘.แลสัจจะแน่นั้น.........................................มีสาม "สมุทยสัจ"
"นิโรธ,มรรคสัจ"ความ...........................................เลิศล้ำ
สามจัดจิตลงตาม................................................."วิญญะ- ตธรรม"
เพียงอย่างเดียวโดยย้ำ........................................หยั่งดัวย"มโนวิญญ์ฯ"

    ๔๕๙.สองสองสิอินทริยะไซร้............................กิจใหญ่อนะทิฏฐ์ชิน
ไป่มุตธรรมลิสุตะยิน............................................เป็น"วิญญะตะธรรม"เผย

    ๔๖๐.เปรยอินทรีย์ใหญ่กล้า..............................สอง-สอง จิต,เจตสิก
เป็นรูป,ปัญญาครอง.............................................แน่วน้อม
ธรรมมีสภาพผอง.................................................จึงจ่อ มโนวิญญ์ฯ
จึงเด่น"วิญญะฯ"พร้อม..........................................หนึ่งแท้ธรรมดล

    ๔๖๑."เหตุเก้า"สิมูลปจยะชี้................................ชั่ว,ดีลุกระทำยล
"อัพ์ยาฯ,กุศลและอกุศล".......................................แจกอย่างละประเภทสาม

    ๔๖๒.ความอกุศลเหตุพร้อม................................"โลภ"หนา "โกรธ,หลง"
ดี,มิโลภ,หลงลา.....................................................โกรธไร้
อัพยาฯ,กุศลมา.....................................................แลต่าง
อัพยาฯกิริยาไซร้...................................................หว่างแท้บาป,บุญ

    ๔๖๓."เหตุเก้า"ลุ"วิญญะตะ"ประจำ.....................รู้นำประลุหนึ่งคุณ
เหตุแท้ก็"นาม"หทยะลุ้น........................................อย่างเดียวอนะหู,ตา

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๗/๖๖)

    ๔๖๔.ครา"จิตเจ็ด"หนึ่งน้อม............................."วิญญา- ตธรรม"
จิตกอปรวิญญาณหนา........................................รับรู้
"ป้ญจมวิญญ์ฯหู,ตา............................................เสียง,ภาพ โยนไป
"มโนธาตุ,มโนวิญญ์ฯสู้........................................คิดแท้มีผล

    ๔๖๕.จิตเจ็ดสิรู้เพราะมนะหนา........................."วิญญาตะฯ"ลุจัดดล
จิตไป่สิเห็นรึสุตะด้น...........................................สัมผัสสิอะไรแฉ

    ๔๖๖.แลจิตเจ็ดไป่แท้......................................"ทิฏฐิธรรม ตาเห็น"
"สุตธรรมฟัง"นำ..................................................ชัดพร้อม
หรือ"มุตธรรม"หนำ..............................................สัมผัส ดม,รส
เป็นอย่างเดียวแลน้อม.........................................จิตรู้"วิญญาฯ"

     ๔๖๗.รูปขันธ์สิ"อัพยะกะ"กลาง........................ธรรมวางอนะ"ชั่ว"พา
หรือ"ดี"เจาะเป็นลุกิริยา.......................................ห้า"ตากะจมูก..กาย"

    ๔๖๘.ฉายนามขันธ์สี่นั้น...................................เวทนา..วิญญาณ
มีชั่ว,ดี,กลางหนา.................................................ครบพรัอม
เกิดแยกประเภทมา.............................................จิต,เจตสิก จำแนก
จึงจ่อตามจิตน้อม................................................จิตแล้ทำการ

    ๔๖๙.นาม,จิตกุศลลุอุปบัติ................................จิตชัด ณ "อรูปฯ"พาน
"กามาวะฯ,รูปะวจะฯ"ขาน.....................................โลกุตตระจิตแฉ

    ๔๗๐. แลอกุศลเกิดขึ้น.....................................จิต,นาม พบพาน
"จิตโลภ,โกรธ,หลง"ลาม.......................................ร่วมไซร้
เป็นกลางอัพยาฯตาม...........................................นาม,จิต เกิดแล
วิบากจิตผลไร้.....................................................จิตแล้อรหันต์

    ๔๗๑.ใน-นอกสิ"อายตนะสิบ"............................จัดกริบประลุ"กลาง"ครัน
ธรรม์ชาติสิ"รูป"ลุอนะสรร....................................ดี,ชั่วจะเจาะ"อัพ์ยาฯ"

    ๔๗๒.อายตนะอีกแท้........................................มีสอง "ธัมมาฯ"
แล"มนายะฯ"ครอง..............................................ชั่วน้อม
ดี,กลางแน่วตามผอง............................................จิต,เจตสิก ประกอบ
ทราบสิ่ง"ธัมมาฯ"พร้อม........................................จิตรู้อารมณ์

    ๔๗๓."สิบหกสิธาตุ"ลุภวกลาง............................จิตวางอนะ"ชั่ว"ตรม
หรือ"ดี"เจาะทศะประลุสม......................................"ตา-รูป,สุตะ-เสียง"..เผย

    ๔๗๔.เปรยวิญญาณยิ่งห้า.................................หู,ตา จมูก..กาย
อีกหนึ่ง"มโนธาตุ"พา.............................................คิดรู้
รวมสิบหกธาตุหนา...............................................มิเด่น บ ผล
ธรรมชาติมิเกิดสู้..................................................ดับพร้อมเหตุแฉ

    ๔๗๕."สองธาตุ"จะเป็นตติยะแบบ......................."ดี"แนบ,"หินะ,กลาง"แล
"วิญญ์ธาตุมโน"ริตริลุแปร....................................."ธรรม์ธาตุ"ภวโลภ..หนา

    ๔๗๖.ครา"สมุทยสัจ"แล้....................................อกุศล
สภาพกิเลสยล.....................................................รุ่มร้อน
ตัณหา,อยากยึดผจญ...........................................กรรมชั่ว เกิดสนอง
จมวัฏสงสารป้อน.................................................."ชาติ"นั้นเวียนวน

     ๕๗๗."มัคคสัจ"กุศลปฏิปทา..............................ดับหนาทุขะสิ้นยล
จัดเป็นกุศลลุสุขะผล............................................โลกุตตระนิพพาน

    ๔๗๘.กราน"นิโรธสัจ"แท้...................................อัพยา- กตะธรรม
คือนิพพานดับครา................................................กิเลสไร้
มิปรุงแต่งอีกหนา..................................................กรรมปราศ ผลแล
มิชั่วหรือดีไซร้......................................................ระหว่างน้อมกลางเผย

    ๔๗๙."ทุกข์สัจ"ซิจริงลุ"อกุศล"..........................."กลาง"ยลและ"กุศล"เอย
จิต,เจตสิกประลุเฉลย...........................................ทุกข์เกิดปริวรรตแฉ

    ๔๘๐.แลทุกข์สัจจัดแท้......................................เป็นกุศล
ขันธ์สี่โลกีย์ยล.....................................................เช่นนี้
จิตเป็นอกุศล........................................................มัวโลภ โกรธ,หลง
เป็นอัพยาฯชี้........................................................วิบากแล้กิริยา

    ๔๘๑."อินทรีย์สิสิบ"เจาะประลุกลาง....................เดี่ยววางเพราะประกอบกล้า
ชีพ,รูปเหมาะวิญญ์ศยณะครา................................เวทนาเจาะวิบากแฉ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๘/๖๖)

    ๔๘๒.แล"อนัญญาฯ"ยิ่งแท้...............................กุศลหนา
สภาพแรกปัญญา...............................................เกิดได้
โสดามรรคจิตมา................................................โลกุต- ตรธรรม
จึงฆ่ากิเลสไซร้...................................................หยั่งรู้มิเคย

    ๔๘๓."สัมผัสมโน"ลุตติแบบ.............................."ดี"แนบ"หินะ,กลาง"เอย
คราวเกิดกระทบตติยะเผย.................................."อารมณ์,มนะ,วิญญาณ"

    ๔๘๔.พาน"ธัมมธาตุ"จิตแล้..............................มโนวิญญ์ฯ กระทบสาม
เกิดมโนสัมผัสชิน...............................................กิเลสไร้
"มโนสัมผัส"ผลิน................................................กุศลแน่
หากพบกิเลสไซร้...............................................สภาพแท้เลวหนา

    ๔๘๕."วิญญ์ธาตุมโน"เจอะอกุศล......................ชั่วยลและกุศลกล้า
"กลาง,อัพยากตะ"เจาะมา....................................แล้วแต่ภวจิตหนา

    ๔๘๖.แล"มโนวิญญ์ธาตุฯ"น้อม.........................กุศลหนา
จิตกอปรความดีพา.............................................เยี่ยมแท้
ในภูมิสี่"กามาฯ".................................................."รูปาวะฯ, อรูปาฯ"
โลกุตต์มรรคจิตแล้.............................................แปดคว้ามรรคผล

     ๔๘๗."วิญญ์ธาตุมโน"ลุหินะครอง.....................สิบสองมนะรวมดล"
"แปดโลภจิต"สิพหุด้น.........................................."สองโทสะและหลง"แฉ

    ๔๘๘.แล"มโนวิญญ์ธาตุ"แท้.............................."อัพยา- กตะ"
เป็นกิริยาจิตหนา.................................................วิบากไร้
ไกลบุญ,บาปเลยมา.............................................เป็นจิต อรหันต์
กิเลสมิมีไซร้........................................................ก่อไร้วิบากกรรม

    ๔๘๙."รูป,เวทนา"ก็ทวิขันธ์................................สองนั้นมิประกอบทำ
สัมป์ยุตจรดลุสุขะล้ำ..........................................."ทุกข์หรือภวกลาง"แฉ

    ๔๙๐.เปรยรูปขันธ์สภาพนี้................................รูปธรรม มิทราบ
สัมปยุต"เวทนา"นำ..............................................ไม่ได้
เวทนาไม่กอปรถลำ.............................................สัมปยุต ตนเอง
เป็นเหตุขันธ์สองไซร้...........................................ไม่พร้องเลยหนา

    ๔๙๑.ขันธ์สามประกอบลุ"สุขะ"มี......................."ทุกข์"ชี้ภว"กลาง"กล้า
ขันธ์สามสิ"สัญญะ"ปะทะมา.................................."สังขาร"และเจาะวิญญาณ

    ๔๙๒.พานขันธ์สามร่วมแล้.................................สุขใจ โสมนัส
จิตเกิดสุขสบายใส...............................................ร่วมแท้
ขันธ์สามจ่อทุกข์ไว...............................................สัมปยุต โทมนัส
มิทุขมิสุขแล้.........................................................กอปรน้อมเฉยเฉย

    ๔๙๓.ใจคือ"มนายตนะ"ชู...................................รับรู้ ณ หทัยเอย
ร่วม"เวทนา"ตติยะเชย...........................................ทุกข์,สุขและอทุกข์,กลาง

    ๔๙๔.วาง"ธัมมายะฯ"ชื่อนี้...................................หมายแล  จตุขันธ์
รูปละเอียด,นิพพานแฉ...........................................ร่วมแท้
เกิดเวทนาแด........................................................สามครบ สุข, ทุกข์..
ปราศร่วมเวทนาแล้................................................ไป่ไซร้จิตหนำ

    ๔๙๕."ธาตุสิบ"มิเกิดลุภวกล้า...............................เวท์นาเพราะเจาะรูปธรรม
ต้องนามธรรมประดุจะนำ.......................................จึงเกิดสุขะทุกข์เผย

    ๔๙๖.เปรย"นามธาตุ"เหล่าห้า..............................กอปรหนา "อทุกขสุข"
มีสี่วิญญ์ธาตุ,ตา....................................................."จมูก,ลิ้น.."
แลเป็นรูปธรรมครา................................................มิร่วม เวทนา
จึงประกอบ"อทุกขฯ"สิ้น.........................................เท่านั้นเลยแฉ

     ๔๙๗.รูปขันธ์ลุ"เนววิฯ"มิเป็น...............................เหตุเด่นเจาะวิบากแล
รูปไป่สิมั่นเกาะ"หินะ"แน่.........................................ก่อ"ดี บ วิบากเผย

    ๔๙๘.เปรยนามขันธ์สี่นั้น.....................................เป็นสาม "วิปากธรรม"
กรรมก่อเกิดผลลาม...............................................เสร็จแล้ว
เกิด"วิปากธัมม์ธรรมฯ"ขาม.....................................ผลส่ง อนาคต
ขันธ์สี่ครองดี,เลวแจ้ว.............................................เหตุแท้วิบากผล

    ๔๙๙.ขันธ์สี่ลุเกิดก็กิริยา.....................................จิตกล้าอรหันต์ด้น
เรียกแลสิ"เนววิฯ" บ ยล..........................................ผลไร้ บ วิบากหนา

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๙/๖๖)

    ๕๐๐.ครา"อายตนะสิบ"นั้น................................จัดเป็น "เนววิปากฯ"
มิใช่วิบากเห็น......................................................เหตุไร้
อายต์นะสิบรู้ป่ระเด็น...........................................บ จิต บ อารมณ์
มิก่อกรรมผลไซร้................................................ปราศแท้วิบากผล

    ๕๐๑.เชื่อม"สิบสิอายตนะ"พร่ำ.........................รูป์ธรรมอนะรู้ยล
เป็น"เนว์วิปากนะวิฯ"พ้น.......................................ไป่เหตุและวิบากหนา

    ๕๐๒.ครา"วิญญาณธาตุห้า".............................เป็นนา วิบากธรรม
"ตา..กาย"รับอารมณ์หนา....................................เกิดแท้
ทำดี,ชั่ว,กิริยา.....................................................ในอดีต
กรรมเก่าผลเกิดแล้.............................................วิบากแท้อันเดียว

    ๕๐๓.จิตคือ"มโนฯ"จะประลุบ่ม.........................อารมณ์ก็จะรับเทียว
จาก"จักขุวิญญ์ฯ.."ลุพละเปรียว...........................ผลเก่า ณ อดีตเผย

    ๕๐๔.เปรย"มโนธาตุ"แน่วแท้............................"วิปากธรรม"
ผลวิบากจิตนำ....................................................เกิดแล้ว
เป็น"เนววิปากฯ"กรรม..........................................วิบาก,เหตุ มิเป็น
เป็นรูป,กิริยาแผ้ว.................................................สภาพน้อมนิพพาน

    ๕๐๕.ธรรม"สัจนิโรธ"เจาะประลุเตร่...................เป็น"เนววิปากฯ"กราน
จัดเป็นพระนิพฯ บ มนะฉาน..................................กรรมใหม่อนะเกิดหนา

    ๕๐๖.ครา"ทุกขสัจ"ชัดแล้ว...............................มีสาม
เป็น"วิปากธรรม"นาม...........................................ฝ่ายน้อม
โลกีย์ก่อดี,เลวลาม..............................................ผลเกิด
มีวิบากเห็นพร้อม.................................................รับถ้วนสุดหนี

     ๕๐๗.ทุกข์สัจสิเหตุประลุ"วิปาก-......................ธัมม์ฯ"มากภวชั่ว,ดี
จิตปรุงและแต่งเจาะพละชี้...................................ให้ผลจิระภพไกล

    ๕๐๘.ไวทุกขสัจจุ่งชี้........................................ผลกรรม มิมี"
"เนววิปากฯ"ทำ....................................................ไม่แล้
โลกีย์กิริยานำ.....................................................จิต,รูป
จึงไม่มีผลกรรมแท้...............................................ภาคหน้าเกิดแฉ

    ๕๐๙."อินทรีย์สิสาม"ก็เจาะ"วิปาก-.....................ธรรมฯ"ยากเฉพาะ"นาม"แล
จิตสุข"สุขินทริยะฯ"แน่.........................................ทำแต่ ณ อดีตเผย

    ๕๑๐.เปรย"ทุกขินฯ"ทุกข์แปล้...........................ผลอกุศล ณ อดีต
กายเกิดทุกข์ตรงดล.............................................เจ็บพร้อม
"อัญญาตาวินฯ"ผล...............................................อริยสัจ
จึงจ่อนิพพานน้อม.................................................กิเลสไร้หมดหนำ

    ๕๑๑."เหตุสองสิอินทริยะ"แน่..............................เหตุแท้ก็"วิปากธัม ม์ฯ"
โทมนัสฯสิทุกข์หทยะจำ........................................จากผลอกุศลแฉ

    ๕๑๒.แล"อนัญญาฯ"ยิ่งแล้..................................ปัญญา โสดาฯ
เป็นกุศลธรรมหนา.................................................หนึ่งน้อม
จึงเป็นเหตุเกิดครา................................................."วิปาก-ธัมมธรรม"
โลกุตต์จิตนำพร้อม................................................มรรคชี้ผลตาม

    ๕๑๓.เหตุธรรม"วิปากะฯ"หินะ,ดี...........................ผลชี้ฉกะเกิดลาม
"โลภ,โกรธกะหลง"และอนะสาม..............................ไม่โลภนิรโกรธ,หลง

    ๕๑๔.รูปขันธ์ตรงยึดแท้......................................อุปาทาน "อุปาทินฯ"
กายสัตว์เกิดแลกราน.............................................เหตุพร้อม
ผลกรรมเก่าบันดาล...............................................เหตุร่วม
ยึดมั่นพอใจน้อม....................................................ที่ตั้งยึดแฉ

    ๕๑๕.รูปขันธ์สิก่อเจาะ"อนุปาฯ"...........................ไม่หนานิรยึดแล
ไม่เกิดเพราะกรรมเจาะรสะแน่................................แต่ยังเกาะอุปาทินฯ

    ๕๑๖.ชิน"อายตะฯ"ร่วมห้า..................................."ตา,หู จมูก..กาย"
เป็นรูป,อารมณ์หรู.................................................."อยาก"ท้น
ตัณหายึดแลพรู.....................................................ถูกเรียก "อุปาทินฯ"
กับ"นุปาทานฯ"ล้น..................................................ที่ตั้งอารมณ์

     ๕๑๗."สัททายะฯเสียงก็อนุปาฯ"..........................ไม่หนาพละกรรมบ่ม
แต่เป็นอะรมณ์ลุภวสม............................................ยึดได้เกาะอุปาทาน

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๓๐/๖๖)
   
    ๕๑๘.กรานธาตุสิบสภาพน้อม..........................ตัณหา ยึดครอง
เรียก"อุปาทินฯ"พา.............................................วิบากแท้
อารมณ์เหนี่ยวจิตหนา........................................ยึดมั่น ปัจจุบัน
ธรรมจ่ออุปาทินแล้.............................................พรั่งพร้อมอุปาทาน

    ๕๑๙."สมุทยสัจ"สิเป็นลุ"อนุปาฯ"......................ตัณหามิเจาะยึดกราน
ผลกรรมวิบากลุอนะฉาน.....................................แต่"อยาก"ธุวะยึดแฉ

    ๕๒๐.แลทุกขสัจชัดน้อม..................................ปัญจมขันธ์ นามรูป
เกิดจากกรรมแลครัน...........................................เริ่มต้น
ความ"อยาก"ยึดเกิดพลัน.....................................มีร่วม อารมณ์
เป็นอุปาทานท้น..................................................เรียกพร้อง"อุปาทิน"

    ๕๒๑.อินทรีย์สิเก้าประลุ"อุปาฯ"........................เกี่ยวหนาภวรูปชิน
ผลกรรมเกาะ"อยาก"เจาะธุวะสิ้น..........................อารมณ์ก็จะมีเผย

    ๕๒๒.เปรย"มโนวิญญ์ธาตุ"นั้น...........................สภาพธรรม มีสอง
เป็น"อุปาทินฯ"นำ.................................................ยึดแล้
ผลกรรมเก่า"อยาก"ทำ.........................................คุมจิต มีเผลอ
เป็นธาตุอารมณ์แท้..............................................เกิดซ้ำอุปาทาน

    ๕๒๓."วิญญ์ธาตุมโน"เจาะ"อนุปาฯ"....................ไป่หนาธุวะยึดกราน
แต่เป็นอะรมณ์เพราะวสะฉาน...............................เข้ายึดมนะครอบครอง

    ๕๒๔.ตรอง"มโนวิญญ์ธาตุฯ"นั้น........................."อนุปา-ทินนาฯ"
"ความอยาก,อารมณ์หนา.......................................ปราศไร้
มโนวิญญ์ฯเด่นเหนือครา.......................................โลกุตตร มรรคผล
แลอุปาทานไซร้....................................................ปราศย้ำยึดเผย

    ๕๒๕.จิตห้าซิผลเจาะลุอุปาฯ..............................ยึดหนา"วสะอยาก"เอย
อารมณ์รตีจะธุวะเคย............................................ยึดต่อเกาะกิเลสฟู

    ๕๒๖.ดู"รูปขันธ์"ไป่แล้ว.....................................วิตก, วิจาร "อวิตักฯ"
เป็นรูปธรรมเห็นพาน.............................................จิตไร้
มิมี"ตรึก,ตรอง"ขาน...............................................เลยแน่
จึงต่างนามข้นธ์ไซร้...............................................มุ่งทั้ง มีสอง

     ๕๒๗."จำ,ปรุงและรู้"ก็เจาะสินาม-........................ขันธ์สามระบุฌานครอง
จิตตรึก,วิจาร"ลุภวปอง...........................................ฌานหนึ่งประลุ"สองแล

    ๕๒๘.แฉนามขันธ์เด่นพร้อม................................"อวิตักกา-วิจารมัตต์ฯ"
จิตไป่วิตกหนา.......................................................จ่อแล้
วิจารอยู่ฌานครา...................................................ระดับ ฌานสอง
จำแนกฌานขยายแท้.............................................มุ่งห้าฌานเผย

    ๕๒๙."ขันธ์สาม"สิจิตลุ"อวิตักฯ"...........................จ่อปักอนะสองเอย
ทั้ง"ตรึกวิจาร"หทยะเชย.........................................ฌานสาม,จตุฌานแฉ

    ๕๓๐.แลสังขารร่วมพร้อม....................................พบพาน จิต,เจตสิก
เป็น"สวิตักวิจาร".....................................................เกิดแล้ว
วิตก,วิจารกราน......................................................กับจิต "กามาวจร"
จิตปฐมฌานแผ้ว....................................................ตรึกทั้งตรองหนา

    ๕๓๑.สังขารและจิตลุ"อวิตัก-..............................มัตต์ฯ"จักมิ"วิตก"ครา
ยังมี"วิจาร"สิตริคณา..............................................ในฌานทุติย์จิตเผย

    ๕๓๒.เปรยสังขารกลุ่มนี้.....................................ทำงาน เจตสิก
"อวิตักวิจาร"..........................................................เลี่ยงพ้น
วิตก,วิจารกราน.....................................................เพิกหมด
ฌานสี่,สามอุบัติท้น................................................ปราศทั้งสองแฉ

    ๕๓๓.สังขารสิอื่นมิภณะเด่น...............................ว่าเป็นตติไหนแล
ตรึก,ตรองสภาพตติยะแล้......................................หรือปราศอนะทั้งสาม

    ๕๓๔.ความสังขารแต่งน้อม................................คิดปรุง สภาพเหมือน
วิตก,วิจารผดุง......................................................คิดไซร้
ดุจเจตสิกจรุง.......................................................ก็กลุ่ม สังขาร
หาร่วมสัมปยุตได้..................................................กล่าวพ้นมิเป็น

    ๕๓๕.ผองจิต"มนายตนะ"ครอง...........................มีสอง"สวิตักฯ"เน้น
มีตรึก,วิจาร"ตริวิเคราะห์เห็น..................................ในกาลซิปฐมฌาน

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๓๑/๖๖)

    ๕๓๖.กราน"มนายะฯ"จิตน้อม........................มีวิจาร ปราศวิตก
เรียก"อวิตักมัตต์ฯ"ชาญ...................................ละเอียดแล้
มนายะฯยาตรกราน........................................."อวิตัก- กาวิจาร"
ปราศวิตก,วิจารแท้...........................................สงบแล้วจิตเผย

    ๕๓๗."ธัมมายะฯ"สิ่งหทยะรู้...........................เลิศชู"สวิตักฯ"เอย
กอปร"ตรึก,วิจาร"กะมนะเชย............................เจตสิกลุปฐมฌาน

    ๕๓๘.พาน"ธัมมาฯ"สิ่งแล้...............................จัดเป็น "อวิตักมัตต์ฯ"
มีแต่"วิจาร"เห็น................................................."วิตก"ไร้
จิต,เจตสิกเย็น..................................................เกิดยิ่ง ฌานสอง
จิตสงบ,ประณีตไซร้..........................................สุขล้ำ ปฐมฯหนา

    ๕๓๙.สามสัจจะคือลุ"สมุทัย"...........................เหตุไซร้ลิ"นิโรธฯ"ครา
"มัคค์สัจ"ก็มรรคอริยะกล้า.................................สามอย่างก็"อรูปธรรม"

    ๕๔๐.คำสมุทัยสัจน้อม....................................ทราบหนา เหตุทุกข์
คือ"อยาก"เกิดตัณหา.........................................เดือดร้อน
"นิโรธสัจ"ดับครา...............................................เหตุทุกข์
ดับเหตุทุกข์หมดจ้อน.........................................จิตแล้สงบเผย

    ๕๔๑.มัคค์สัจสิทางลุปฏิบัติ.............................ด้วยชัดทุขะจริงเอย
ทางกลางก็มรรคอริยะเชย.................................มรรคอัฏฐะลุแจ้งแฉ

   ๕๔๒.แลทุกข์สัจชัดแล้ว.................................."รูปธรรม, อรูปธรรม"
เป็นรูปขันธ์เกิดหนำ...........................................จากแท้
มหาภูตรูปนำ.....................................................ดิน,อุทก.. รูปอาศัย
สภาพเกิด,ดับแล้................................................ไม่ได้คงหนา

    ๕๔๓.ส่วนธรรม"อรูปะฯ"ภวครัน.......................นาม์ขันธ์จตุ"เวท์นา"
"สัญญากะสังขตะ" กล้า......................................"วิญญาณ"ซิเจาะรู้ดี

    ๕๔๔."อินทรีย์สิบสี่"แล้....................................รูปธรรม
มีจิต,มนินทรีย์นำ...............................................รับรู้
อินทรีย์สุข,ทุกข์คลำ..........................................โทมนัส, โสมนัส
เพียร,เชื่อ,สติ,สมาธิ์สู้.........................................กอปรแล้ปัญญินฯ

    ๕๔๕.โลกุตต์ระอินทริยะแจง...........................เพื่อแจ้งอริย์สัจชิน
"อัญญินฯ,อนัญญะฯ"ลุผลิน................................."อัญญาฯ"นิรวาณแฉ

    ๕๔๖.แล"ชีวิตินฯ"ใหญ่แท้...............................มีสอง รูป,นาม
"ชีวิตินฯรูป"ครอง................................................รักษ์ป้อง
"กัมมชรูป"ปอง....................................................เกิดจาก กรรมแล
รูปอยู่คงรอดพร้อง..............................................ชีพย้ำยืนยาน

    ๕๔๗.นาม"ชีวิตินทริยะ"นำ...............................นาม์ธรรมรึ"อรูป"กราน
เป็นเจตสิกจะอนุบาล..........................................นาม์ขันธ์ระยะเกิด,ปลง

    ๕๔๘.คงมีขันธ์สี่น้อม......................................โลกีย์ โลกุตต์
คราจิตเกิดกิเลสมี..............................................เรียกแล้
โลกียธรรมพี......................................................เวียนว่าย วัฏวน
โลกุตตร์มรรคผลแล้...........................................มุ่งก้าวนิพพาน

    ๕๔๙. มี"สองสิอายตนะ"กล้า............................."ธรรมมายะฯ"มนาฯ"กราน
โลกุตต์ระ,โลกิยะลุฉาน.......................................เหนือโลกและ ณ โลกแฉ

    ๕๕๐.แล"มนายะฯ"จิตรู้....................................อารมณ์ รูป..สัมผัส
กิจอยู่โลกีย์ชม....................................................กิเลสท้น
ในโลกุตต์จิตสม..................................................มรรคจิต ผลจิต
กิจฆ่ากิเลสหมดพ้น.............................................หลุดลี้วัฏเผย

    ๕๕๑."ธัมมายะฯ"สิ่งสิมนะรู้..............................."รูป"ชู"นิรวาณ"เชย
เจต์สิกก็มีกิจะเฉลย.............................................อารมณ์เจาะ ณ โลกีย์

    ๕๕๒."ธัมมาฯ"ดี,ชั่วพร้อม.................................เกิดปรุง เวียนเกิด
ยังอยู่โลกีย์ผดุง..................................................เที่ยวแล้
โลกุตต์,นิพพานจรุง.............................................เกิดจิต มรรคผล
กิเลสทลายแท้....................................................ทุกข์พ้นดับแฉ

    ๕๕๓."สองสัจจะ"โลกิยะถนัด............................"ทุกข์สัจและสมุทย์ฯแล
โลกุตต์ก็มรรคลุธุระแน่........................................ดับทุกข์ซิ"นิโรธฯ"เผย

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๓๒/๖๖)
   
    ๕๕๔.เปรย"สัจจะ"แน่แล้ว...............................มีสอง
"นิโรธสัจจะ"ตรอง.............................................ทุกข์ขว้าง
"มัคคสัจ"หวังปอง..............................................ออกจาก วัฏฏะ
ตัดกิเลสหมดร้าง...............................................มุ่งแล้นิพพาน

    ๕๕๕.อินทรีย์สิเก้าลุอุปบัติ..............................เกิดชัดจตุภูมิขาน
มีจิตสิโลกิยะสราญ............................................โลกุตตระมรรคผล

    ๕๕๖.ยล"อาหาร"จุ่งน้อม.................................มีสาม
"โลกุตต์,โลกีย์"ความ..........................................ต่างได้
สภาพ"ผัสสาฯ"ตาม............................................ใจแน่ว "มโนสัญฯ"
สภาพ"วิญญาฯ"ไซร้...........................................จิตแล้ทำงาน

    ๕๕๗.เป็น"โลกิย์ธรรม"ก็ตติภัต........................ร่วมจัดมนะพบพาน
ดี,ชั่ว ณ "รูปะวจะฯ"ชาญ....................................."กามาฯและอรูปาฯ"

    ๕๕๘.คราเป็นโลกุตต์นั้น..................................อาหาร สัมปยุต
กับจิตขณะพาน..................................................มรรคพร้อม
อริยผลสาน........................................................ผลสี่
ภัตช่วยหนุนจิตน้อม............................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๕๕๙."หกผัสสะ"โลกิยะลุพลัน..........................ทางปัญจมะ"ตา.."ชาญ
จิตรู้กระทบวสะประสาน......................................ถูกดึงเจาะ ณ โลกีย์

    ๕๖๐.มีธาตุสัมผัสแท้........................................"มโนวิญญ์ฯ"
โลกุตต์,โลกีย์ชิน.................................................เกิดได้
มโนวิญญ์จ่อภพผลิน...........................................มีเกิด สามแล
โลกุตต์เพราะผัสสะไซร้.......................................ร่วมด้วยมรรคผล

    ๕๖๑."หกเจตนา"เพราะมนะไซร้........................จงใจลุอะรมณ์ผล
ยึด"รูปและเสียง.."เจาะฉกะด้น.............................คิดอ่านระบุโลกีย์

    ๕๖๒.มี"มโนวิญญ์ธาตุ"พร้อม............................เป็นสอง
โลกุตต์,โลกีย์ครอง..............................................ต่างแท้
"มโนวิญญ์ธาตุ"ประคอง.......................................เจริญจิต โลกีย์
มีชั่ว,ดีจิตแล้........................................................ภพถ้วนสามกราย

    ๕๖๓.จิตเป็นสิโลกิยะเจาะชี้..............................หน้าที่ภวเกิด,ตาย
ไตร่ตรองอะรมณ์กิริยะฉาย..................................รับรู้ประลุภพสาม

    ๕๖๔.ความ"มโนวิญญ์ธาตุฯ"นี้...........................เกิดแล อริยมรรค
มรรคสี่โสดาฯ..แฉ................................................เริ่มต้น
จัดโลกุตต์ธรรมแด...............................................เกิดสี่ อริยผล
เกิดนิพพานจิตด้น................................................มุ่งข้ามวัฏแฉ

    ๕๖๕.หัวข้อสิ"ธัมม์หทยะฯ"ย้ำ............................"อารัมมณะ"แจกแล
"เวท์นา,อภิญญะ"อติแน่.........................................เรื่อง"รูป,ลุกุศล หนา

    ๕๖๖.คราเกิด"วิบาก"แท้....................................ผลกรรม
มี"อุปาทานหนำ....................................................ยึดแล้ว
"วิตก"เรื่องคิดถลำ................................................โลกุตต์ โลกีย์
เห็น"ทิฏฐะ"ทราบแจ้ว...........................................พรั่งพร้อมจบเผย ฯ|ะ

แสงประภัสสร

๑๘. ธัมมหทยวิภังค์ : พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ เล่ม ๒ ภาค ๒ - หน้า ๙๖๙ - ๑๐๒๗ : มูลนิธิศึกษาและเผยแพร่พระพุทธศาสนา https://share.google/QDS6sftneCDDIYtTu

๑๘. ธัมมหทยวิภังค์
[ก] สัพพสังคาหิกวาระ = วาระว่าด้วยการรวบรวมธรรมทั้งปวงที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้มีหมวดธรรม ๑๒ หมวด เริ่มตั้งแต่ขันธ์เป็นต้นไป
[๑] ขันธ์มีเท่าไร?..อายตนะมีเท่าไร?..ธาตุมีเท่าไร?..สัจจะมีเท่าไร?..อินทรีย์มีเท่าไร?..เหตุมีเท่าไร?..อาหารมีเท่าไร?..ผัสสะมีเท่าไร?..เวทนามีเท่าไร?..สัญญามีเท่าไร?.. เจตนามีเท่าไร?.จิตมีเท่าไร?
(๑) ขันธ์มี ๕...อายตนะมี ๑๒..ธาตุมี ๑๘...สัจจะมี ๔..อินทรีย์มี ๒๒..เหตุมี ๙..อาหารมี ๔..ผัสสะมี ๗..เวทนามี ๗..สัญญามี ๗..เจตนามี ๗..จิตมี ๗
(๒) ในธรรมเหล่านั้น ขันธ์ ๕ เป็นไฉน?
คือ รูปขันธ์..เวทนาขันธ์..สัญญาขันธ์..สังขารขันธ์..วิญญาณขันธ์
(๓) อายตนะ ๑๒ เป็นไฉน?
คือ จักขายตนะ...รูปายตนะ..โสตายตนะ..สัททายตนะ..ฆานายตนะ..คันธายตนะ..ชิวหายตนะ..รสายตนะ..กายายตนะ..โผฏฐัพพายตนะ.. มนายตนะ..ธัมมายตนะ