อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๔๐/๖๖)

(๗.๒) อาหาร ๓ไม่นับเนื่องในอรูปธาตุก็มี
คือ อาหารเกิดและหล่อเลี้ยงจิตใจของสัตว์ในกามภูมิ  หรือในรูปภูมิ ซึ่งเป็นภูมิที่มีรูปธรรมอยู่ด้วย
(๘) ผัสสะ ๖ ไม่นับเนื่องในอรูปธาตุ
คือ ผัสสะ ๖ ได้แก่ จักขุสัมผัส.. โสตสัมผัส..ฆานสัมผัส..ชิวหาสัมผัส..กายสัมผัส..มโนสัมผัส
-- ที่ไม่นับเนื่องในอรูปธาตุเพราะ ใน อรูปธาตุ (หรืออรูปภพ) นั้น ไม่มีรูปขันธ์ จึงไม่มีประสาทตา หู จมูก ลิ้น และกายที่เป็นรูปธรรม
-- เมื่อไม่มีทวารรับสัมผัสทั้ง ๕ นี้ ผัสสะ ๕ ประการแรก จึงไม่เกิดขึ้นในอรูปธาตุได้ มี ผัสสะ ๑ เดียว ได้แก่ มโนวิญญาณธาตุสัมผัส (สัมผัสที่เกิดร่วมกับจิตทางใจ) เท่านั้น
(๘.๑) มโนวิญญาณธาตุสัมผัส นับเนื่องในอรูปธาตุก็มี
ได้แก่ มโนวิญญาณธาตุสัมผัสที่เป็นฝ่ายโลกิยะ ที่เกิดขึ้นร่วมกับจิตในอรูปภพ (อรูปาวจรวิบากจิต, อรูปาวจรกุศลจิต หรืออรูปาวจรกิริยาจิต) ซึ่งทำหน้าที่รับรู้อารมณ์ทางใจในอรูปภพนั้นๆ
(๘.๒) มโนวิญญาณธาตุสัมผัส ไม่นับเนื่องในอรูปธาตุก็มี
(๘.๒.๑) โลกุตตรมโนวิญญาณธาตุสัมผัสทางฝ่ายโลกุตตระ (เกิดร่วมกับมรรคจิตหรือผลจิต) เป็นธรรมที่พ้นจากสามภพ จึงไม่จัดว่านับเนื่องในภพไหน ไม่ว่าจะเป็นกามธาตุ รูปธาตุ หรืออรูปธาตุ
(๘.๒.๒) มโนวิญญาณธาตุสัมผัสที่เกิดในภูมิอื่น ในกามธาตุ หรือในรูปธาตุ ย่อมไม่นับเนื่องในอรูปธาตุ
(๙) เวทนา ๖ ไม่นับเนื่องในอรูปธาตุ
คือ เวทนาที่เกิดจากสัมผัสทางทวารทั้ง ๖ ได้แก่ จักขุสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาที่เกิดแต่สัมผัสทางตา)..โสตสัมผัสสชาเวทนา..ฆานสัมผัสสชาเวทนา..ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา.. กายสัมผัสสชาเวทนา..มโนสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาที่เกิดแต่สัมผัสทางใจ)
-- ในอรูปธาตุ เป็นภูมิที่ไม่มีรูปกายหรือรูปธรรมใดๆ เลย ประสาทรับสัมผัสทั้ง ๕ อันได้แก่ประสาทตา หู จมูก ลิ้น และกาย ไม่มีอยู่จริงในภูมินี้เลย
-- เมื่อไม่มีทวารหรืออายตนะสัมผัสทั้ง ๕ นี้ เวทนา ๕ ประการแรกที่ต้องเกิดร่วมกับการกระทบทางประสาทสัมผัสเหล่านั้น (จักขุสัมผัสสชาเวทนา เป็นต้นไป) จึงไม่สามารถเกิดขึ้นในอรูปธาตุได้
-- ในอรูปธาตุจึงมีเพียงเวทนาเดียวเท่านั้นที่เกิดขึ้น คือเวทนาที่เกิดจากสัมผัสทางใจ (มโนสัมผัสสชาเวทนา) ซึ่งสัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุทางใจเท่านั้น
-- ดังนั้น เมื่อเวทนา ๕ ประการแรกไม่เกิดขึ้นได้ กลุ่มสภาพธรรมทั้งหมด เวทนา ๖ จึงถือว่าไม่นับเนื่องในอรูปธาตุ
(๙.๑) มโนวิญญาณธาตุ นับเนื่องในอรูปธาตุก็มี
ได้แก่ มโนวิญญาณธาตุที่เป็นฝ่ายโลกิยะ ที่เกิดขึ้นร่วมกับจิตเจตสิกในอรูปภพ (เช่น อรูปาวจรวิบากจิต, อรูปาวจรกุศลจิต หรืออรูปาวจรกิริยาจิต ของผู้เกิดในอรูปภูมิหรือผู้เข้าอรูปสมาบัติ ซึ่งทำหน้าที่รู้แจ้งอารมณ์ในอรูปภูมิโดยตรง จึงนับเนื่องในอรูปธาตุ
(๙.๒) มโนวิญญาณธาตุ ที่ไม่นับเนื่องในอรูปธาตุก็มี
(๙.๒.๑) โลกุตตรมโนวิญญาณธาตุ คือมโนวิญญาณธาตุที่เกิดร่วมกับจิตที่เป็นฝ่ายโลกุตตระ (เช่น มรรคจิต และผลจิต)  เป็นธรรมที่พ้นจากการนับเนื่องในภพหรือโลก) จึงไม่จัดว่านับเนื่องในภูมิหรือธาตุใดๆ ทั้งสิ้น ไม่ว่าจะเป็นกามธาตุ รูปธาตุ หรืออรูปธาตุ
(๙.๒.๒) มโนวิญญาณธาตุที่เกิดในภูมิอื่น ในกามธาตุ (กามภูมิ) หรือรูปธาตุ (รูปภูมิ) ย่อมไม่นับเนื่องในอรูปธาตุนี้
(๑๐) สัญญา ๖ ไม่นับเนื่องในอรูปธาตุ
-- สัญญา ๖ ความจำหมายอารมณ์ ได้แก่ รูปสัญญา (ความจำในรูป)..สัททสัญญา (ความจำในเสียง)..คันธสัญญา (ความจำในกลิ่น)..รสสัญญา (ความจำในรส)..โผฏฐัพพสัญญา (ความจำในโผฏฐัพพะ)..ธัมมสัญญา (ความจำในธรรมารมณ์)
-- ใน อรูปธาตุ เป็นภูมิที่มีเพียงนามธรรม ไม่มีรูปกายหรือรูปวัตถุใด ๆ เลย (ไม่มีรูปขันธ์) ส่งผลให้ในอรูปธาตุมีอายตนะเพียง ๒ ประการ คือ มนายตนะ และ ธรรมายตนะ เท่านั้น (ไม่มีประสาทตา หู จมูก ลิ้น และกาย)
-- เมื่อไม่มีประสาทรับสัมผัสทั้ง ๕ และไม่มีการกระทบทางกายภาพ สัญญา ๕ ประการแรกที่ทำหน้าที่จำหมายอารมณ์ทางประสาทสัมผัสเหล่านั้น จึงไม่เกิดขึ้นในอรูปธาตุได้
-- ในอรูปธาตุจึงมีเพียงสัญญาประการเดียวที่เกิดขึ้นทำงานร่วมกับอรูปนามขันธ์ คือ ธัมมสัญญา (ความจำหมายอารมณ์ทางใจ)
-- เมื่อสัญญา ๕ ประการในชุดไม่สามารถเกิดขึ้นได้ กลุ่มของสภาพธรรมทั้งหมดที่เรียกรวมกันว่า สัญญา ๖ จึงถือว่าไม่นับเนื่องในอรูปธาตุ
(๑๐.๑) มโนวิญญาณธาตุ นับเนื่องในอรูปธาตุก็มี
ได้แก่ มโนวิญญาณธาตุที่เป็นฝ่ายโลกิยะ ที่เกิดขึ้นร่วมกับจิตเจตสิกในอรูปภพ (เช่น อรูปาวจรวิบากจิต ๔, อรูปาวจรกุศลจิต หรืออรูปาวจรกิริยาจิต ของผู้ที่เกิดในอรูปภูมิหรือผู้เข้าอรูปสมาบัติ) มโนวิญญาณธาตุเหล่านี้ทำหน้าที่รู้แจ้งอารมณ์ในอรูปภูมิโดยตรง จึงนับเนื่องในอรูปธาตุ