(ต่อหน้า ๗/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

(๒) คำว่า สร้างฉันทะ ฯลฯ (๓) คำว่า พยายาม ฯลฯ; (๔) คำว่าปรารภความเพียร ฯลฯ; (๕) คำว่า ประคองจิต ฯลฯ (๖) คำว่า มุ่งมั่น นั้น
สัมมัปปธาน เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
[ค] เพียรสร้างสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดให้เกิด
(๑) ภิกษุสร้างฉันทะ, พยายาม, ปรารภความเพียร, ประคองจิต, มุ่งมั่น, เพื่อทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดให้เกิด = เป็นอย่างไร
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ, พยายาม, ปรารภความเพียร, ประคองจิต, มุ่งมั่น, เพื่อทำกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิด ให้เกิด
(๒) คำว่า สร้างฉันทะ ฯลฯ (๓) คำว่า พยายาม ฯลฯ (๔) คำว่าปรารภความเพียร ฯลฯ (๕) คำว่า ประคองจิต ฯลฯ (๖) คำว่า มุ่งมั่น นั้น สัมมัปปธาน เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
[ง] เพียรรักษาสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้วไม่ให้เสื่อม
ภิกษุสร้างฉันทะ, พยายาม, ปรารภความเพียร, ประคองจิต, มุ่งมั่น, เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้ว = เป็นไฉน
(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
 -> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ, พยายาม, ปรารภความเพียร, ประคองจิต, มุ่งมั่น, เพื่อความดำรงอยู่ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้ว
(๒) คำว่า เพื่อความดำรงอยู่ = อธิบายว่า
-> ความดำรงอยู่อันใด นั้นเป็นความไม่เลอะเลือน
-> ความไม่เลอะเลือนอันใด นั้นเป็นความภิยโยภาพ
-> ความภิยโยภาพอันใด นั้นเป็นความไพบูลย์
-> ความไพบูลย์อันใด นั้นเป็นความเจริญ
-> ความเจริญอันใด นั้นเป็นความบริบูรณ์
(๓) คำว่า สร้างฉันทะ นั้น = ฉันทะ เป็นไฉน
-> ความพอใจ การทำความพอใจ; ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ; ความฉลาด; ความพอใจในธรรม; นี้เรียกว่า ฉันทะ
-> ภิกษุทำฉันทะให้เกิด ให้เกิดด้วยดี; ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี; ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สร้างฉันทะ
(๔) คำว่า พยายาม = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความพยายาม
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว ฯลฯ; ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า พยายาม
(๕) คำว่า ปรารภความเพียร นั้น ความเพียร = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความเพียร
-> ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี; เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้; ฉะนั้นจึงเรียกว่า ปรารภความเพียร
(๖) คำว่า ประคองจิต นั้น จิต = เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุประคอง ประคองด้วยดี; อุปถัมภ์ค้ำชูจิตนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าประคองจิต
(๗) คำว่า มุ่งมั่น นั้น สัมมัปปธาน = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
[จ] บรรดาธรรมเหล่านั้น = สัมมัปปธาน เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ; สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรคนี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
อภิธรรมภาชนีย์ จบ

 

ธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดย คนเรียนไพร

เพ้อเจ้อ

     ฤดูกาล เลือกตั้ง ใกล้สิ้นสุด
เหมือนโลกหยุด รอฟัง คำตัดสิน
แต่ละพรรค การเมือง ล้วนชาชิน
แหล่งทำมา หากิน จนสิ้นไทย
     นโยบาย มากมาย หมายคะแนน
เป็นผู้แทน ทรงเกียรติ ทุกสมัย
ปลดหนี้สิน แจกเงิน สะท้านใจ
ชาวนาไร่ พืชผล พยุงราคา
     นโยบาย เพ้อเจ้อ เกินรำพัน
เสียงสวรรค์ หอมหวน ชวนกังขา
ไม่เคยเลย กระทำได้ ตามสัญญา
ชาวประชา ยังยากจน ข้นแค้นใจ
     ยังซื้อเสียง ทุจริต คิดมิชอบ
หวังโกยกอบ ในสภา แสนสงสัย
วัฏจักร วนเวียน อยู่ร่ำไป
อีกนานไกล ไทยจึงถึง พัฒนา

คนเรียนไพร
๒๗ มกราคม ๒๕๖๙

 

ธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดย คนเรียนไพร

ทหาร.....มีไว้ทำไม

     เป็นทุร วาทกรรม นำแตกแยก
สิ่งปลอมแปลก สังคม ปมปัญหา
ค่านิยม อ่อนด้อย น้อยราคา
ทุกเคหา ร้อนรุ่ม สุมดั่งไฟ
     เหล่าอริ ราชศัตรู ผู้สามานย์
จ้องล้างผลาญ ดินแดน แสนหวั่นไหว
ทหารกล้า ร่วมปกปัก พิทักษ์ไทย
ให้ดำรง คงไว้ ในแหลมทอง
     คำวลี "ทหารมี ไว้ทำไม"
สะเทือนใจ ยากแค้น แสนหม่นหมอง
ชาวประชา สิ้นไร้ ไพรีครอง
แผ่นดินทอง กลับสลาย มลายไป
     โปรดเถิดหนา หยุดสักนิด คิดสักหน่อย
อย่าเลื่อนลอย เพ้อเจ้อ เผลอหลงใหล
ทหารกล้า ต้องอยู่คู่ แผ่นดินไทย
ไม่ยอมให้ ผู้ใด ได้ดูแคลน
 
คนเรียนไพร
๒๖ มกราคม ๒๕๖๙

(ต่อหน้า ๖/๑๐) อภิธรรมปิฎก :
๑๕.วิภังค์ : สัมมัปปฐานวิภังค์

อภิธรรมภาชนีย์
(๑) สัมมัปปธาน ๔ = ความเพียรชอบได้แก่
(๑.๑) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
(๑.๒) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลธรรมซึ่งเกิดแล้ว
(๑.๓) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อทำสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดให้เกิด
(๑.๔) สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งสภาวธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดแล้ว; เพียรป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
~ ภิยโยภาพ = หมายถึง การเจริญเต็มที่ของกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วในจิตใจ
[ก] เพียรป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
เป็นไฉน
(๑) ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น
-> สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อป้องกันสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิด
~ ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา =ได้แก่ ผู้ที่พิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม อาหารเป็นของปฏิกูล เห็นสังขารไม่เที่ยง อินทรีย์ ๕ อ่อน ก็บรรลุช้า
~ ส่วนพวกที่เป็นทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา = พิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม อาหารเป็นของปฏิกูล เห็นสังขารไม่เที่ยง แต่เป็นผู้มีอินทรีย์ ๕ แก่กล้า ก็บรรลุเร็ว
~ ส่วนผู้ที่เป็นสุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา = ได้แก่ ผู้ที่บรรลุฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แต่อินทรีย์ ๕ อ่อน ถึงแม้เป็นผู้ที่ได้บรรลุฌานจนกระทั่งถึงจตุตถฌานก็ตาม แต่เพราะเป็นผู้ที่มีอินทรีย์ยังอ่อน ยังไม่ได้เจริญสติปัฏฐาน ก็เป็นผู้ที่อินทรีย์ ๕ อ่อน จึงบรรลุช้า
~ ส่วนสุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา = ผู้ที่ได้บรรลุฌานที่ ๑ ถึงฌานที่ ๔ แต่เป็นผู้ที่มีอินทรีย์ ๕ แก่กล้า ก็สามารถที่จะบรรลุอริยสัจธรรมได้เร็ว
(๒) คำว่า สร้างฉันทะ นั้น ฉันทะ = เป็นไฉน
-> ความพอใจ การทำความพอใจ; ความเป็นผู้ประสงค์จะทำ ความฉลาด; ความพอใจในธรรม นี้เรียกว่า ฉันทะ
-> ภิกษุทำฉันทะนี้ให้เกิด ให้เกิดด้วยดี; ให้ตั้งขึ้น ให้ตั้งขึ้นด้วยดี; ให้บังเกิด ให้บังเกิดเฉพาะ; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า สร้างฉันทะ
(๓) คำว่า พยายาม นั้น = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ; ความขะมักเขม้น; ความบากบั่น; ความขวนขวาย; ความพยายาม; ความอุตสาหะ; ความทนทาน; ความเข้มแข็ง ความหมั่น; ความมุ่งมั่นอย่างไม่ท้อถอย; ความไม่ทอดทิ้งฉันทะ; ความไม่ทอดทิ้งธุระ ความเอาใจใส่ธุระด้วยดี; วิริยะ วิริยินทรีย์ วิริยพละ สัมมาวายามะ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความพยายาม
-> ภิกษุเป็นผู้เข้าไปถึงแล้ว เข้าไปถึงแล้วด้วยดี; เข้ามาถึงแล้ว เข้ามาถึงแล้วด้วยดี; เข้าถึงแล้ว เข้าถึงแล้วด้วยดี; ประกอบแล้วด้วยความพยายามนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า พยายาม
(๔) คำว่า ปรารภความเพียร นั้น ความเพียร = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า ความเพียร
-> ภิกษุปรารภ ปรารภด้วยดี; เสพ เจริญ ทำให้มากซึ่งความเพียรนี้; เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า ปรารภความเพียร
(๕) คำว่า ประคองจิต นั้น = จิต เป็นไฉน
-> จิต มโน มานัส ฯลฯ มโนวิญญาณธาตุที่เหมาะสมกัน นี้เรียกว่า จิต
-> ภิกษุประคอง ประคองด้วยดี; อุปถัมภ์ค้ำชูจิตนี้ เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่าประคองจิต
(๖) คำว่า มุ่งมั่น นั้น = สัมมัปปธาน (ความมุ่งมั่นโดยชอบ) เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ; ฯลฯ สัมมาวายามะ; วิริยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมัปปธาน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมัปปธาน
[ข] เพียรละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว
(๑) ภิกษุสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น = เพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว เป็นอย่างไร
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระ
-> ซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด ในสมัยนั้น ภิกษุชื่อว่าสร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่นเพื่อละสภาวธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดแล้ว

 
ธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดย คนเรียนไพร

น้ำล้นแก้ว

     แก้วที่คว่ำ ท่ามกลาง พายุฝน
ไม่อาจเก็บ น้ำล้น ดังที่หวัง
เปี่ยมประดุจ ความรู้ เปี่ยมพลัง
ไม่อาจรั้ง เพราะแก้วคว่ำ ช้ำกว่าใคร
     ในท่ามกลาง ลมพายุ โหมกระหน่ำ
แก้วที่คว่ำ พลิกตะแคง น้ำรินไหล
ไม่อาจเก็บ สรรพศาสตร์ อนาถใจ
หลงเหลือไว้ อวิชชา พาทุกข์ตรม
     แม้แก้วหงาย มิได้หมาย ว่าใฝ่รู้
คิดว่าคือ กูรู ดูงามสม
กลับกลายเป็น น้ำล้นแก้ว ร้าวระทม
แสนโง่งม สร้างขมขื่น ไร้ชื่นใจ
      น้ำล้นแก้ว ไม่คลาดแคล้ว หายนะ
ทุกเทศะ หลอมรวม ร่วมสมัย
ไม่รับรู้ สรรพศาสตร์ ที่กว้างไกล
โอกาสใหม่ หายวับ ดับชีวา

คนเรียนไพร
๒๕ มกราคม ๒๕๖๙