ประมวลธรรม : ๗๒.อุปาลิวาทสูตร (สูตรว่าด้วยอุปาลิคฤหบดี)

ดิลกวิเชียรฉันท์ ๒๕/โคลงสี่สุภาพ

    ๑.กราบน้อมประณตพระอรหันต์......................อติครันพระพุทธ์เจ้า
เป็นศาสดาเกล้า................................................."นฤ,ภิกษุ,เทพแฉ

    ๒.แลเมตตาเปี่ยมแล้........................................กรุณา สอนธรรม
"อริยสัจ"เลิศหนา................................................วิมุติพ้น
ใครเพียรมุ่งตามมา.............................................ลุล่วง อรหันต์
หลุดวัฏฏะหนีด้น.................................................ห่างแล้วเกิดเผย

    ๓.คราวหนึ่ง"พระพุทธะ"ศยะหนา......................บุระ"ป่าริกัมฯ"เอ่ย
"นาฏ์บุตรนิครนถ์"เกย..........................................ก็สถิตย์สิศิษย์เคียง

    ๔.เกรียง"ทีคตปัสส์ฯ"ชี้.....................................ศิษย์นิครนถ์
เผยมุ่งจรดล........................................................พุทธ์เจ้า
พุทธ์องค์สอบถามยล...........................................ในเรื่อง คำสอน
บัญญัติ"กรรมเลว"เร้า...........................................หยั่งแท้เพียงไหน

    ๕."ปัสสีฯสิทูลจะมิเจาะ"กรรม"...........................ตะจะย้ำซิ"บาป"ไว
เน้น"ทัณฑะ"บาปใกล้..........................................."วจะฯ,กายฯ,มโนฯแฉ

    ๖.แลทรงถามแยกแล้........................................ไฉนหนา "ทัณฑะ"
"ตปัสสี"แจงมา.....................................................เด่นชี้
ทีละอย่าง"กายฯ"พา............................................."วจีฯ"ก่อ
มี"มโนทัณฑะ"จี้...................................................เปรียบท้ายสามหนา

    ๗.พุทธ์องค์อะไรสิทุษะเหนือ.............................หินะเจือกระทำกล้า
"ปัสสี"เจาะ"กายฯ"คว้า.........................................ประลุโทษซิสุดเผย

    ๘.เปรย"ตปัสสีฯ"กล่าวย้ำ..................................สามหน
ยันว่า"กายทัณฑ์ฯดล...........................................โทษชี้
ทูลถามกลับทรงยล..............................................ทัณฑะ เลวทำ
ประพฤติทรามเลวนี้..............................................มากแท้เพียงใด

    ๙.พุทธ์องค์มิได้เจาะระบุ"ทัณ-...........................ฑะ"จะดั้นวะ"กรรม"ไข
แต่ได้จรดไว้........................................................."วจะ,กาย,มโนกรรม"

    ๑๐.คำสามกรรมเยี่ยงนี้.....................................พุทธ์องค์ แยกกัน
"ตปัสสีฯ"ถามตรง.................................................สิ่งไซร้
โทษมากกว่ากันคง................................................ใดแน่
ตอบว่า"มโนกรรม"ใกล้..........................................โทษท้นมากพรือ

    ๑๑."ปัสสีฯ"สิถามเจาะกะมโนฯ...........................ประลุโขซิแน่หรือ
พุทธ์เจ้ายะยืนครือ................................................ตติสามวะถูกหนา

    ๑๒.ครา"ตปัสสีฯ"ห่างแล้....................................จากลา
เดินสู่นาฏบุตรฯมา................................................เล่าพร้อม
พุทธ์องค์เอ่ย"มโนฯ"หนา.......................................โทษสุด หนักเอย
มีเหล่านิครนถ์น้อม................................................ทราบแล้ความแฉ

    ๑๓."นาฏ์บุตรนิครนถ์"ตริก็มโน............................จะมิโขเพราะต่ำแท้
ไม่งามเจาะเปรียบแล.............................................ภว"ทัณฑะกาย"เผย

    ๑๔.นาฏบุตรฯเปรยชั่วย้ำ....................................มีกาย- ทัณฑะ
โทษมากสุดเลยฉาย...............................................เด่นแล้ว
แลมิใช่"วจีฯ"กราย..................................................หรือจ่อ "มโนฯ"
ครัน"อุปาลิฯ"แจ้ว...................................................มุ่งโต้พุทธ์องค์

    ๑๕."ปัสสีนิครนถ์ฯ"มิรติเลย.................................ก็จะเอ่ยซิเตือนตรง
สามครั้ง"พระพุทธ์บ่ง..............................................วทะเหนือมิควรไป

    ๑๖.พุทธ์องค์ไวฉลาดล้ำ......................................มีอุบาย สอนนา
ไหวพริบอันแยบคาย...............................................หว่านล้อม
นักบวชอื่นเฉียดกราย.............................................ถูกตะล่อม ฟังธรรม
กลับเลื่อมใสยอมพร้อม...........................................มอบแล้ศิษย์แฉ

(ต่อหน้า ๒/๑๗) ประมวลธรรม : ๗๒.อุปาลิวาทสูตร

    ๑๗.นาฏบุตรฯสิกล่าวภวมิเด่น..........................นิรเป็นคระไลแน่
ด้วยที่"อุปาฯแล..................................................ประลุศิษย์พระโคดม

    ๑๘.มีสมสิบ่งแย้ง............................................พุทธ์องค์
เป็นศิษย์อุปาฯคง...............................................แม่นแล้ว
อุปาฯอย่าพะวง..................................................รีบรุด เผยวาทะ
"เรา,ท่าน,ปัสสีฯแพร้ว..........................................แน่ะพร้อมเหมือนกัน

    ๑๙.เศรษฐี"อุปาลิฯ"จระยาตร...........................อภิวาทพระพุทธ์ครัน
ทูลถาม"ตปัสส์ฯ"ดั้น............................................ปะพระองค์รึไม่หนา

    ๒๐.คราพุทธ์องค์ตรัสแล้ว................................"ตปัสสีฯ" มาแล
บัญญัตินิครนถ์มี.................................................โทษล้ำ
"กายทัณฑ"ทวี"..................................................มากโทษ สุดแล
เหนือกว่า"วจีฯ"ย้ำ...............................................กับแท้"มโนฯ"แฉ

    ๒๑."เศรษฐีอุปาลิฯ"ภณะชัด.............................ก็"ตปัสฯ"ซิถูกแน่
ต่ำทราม"มโนฯ"แล..............................................ศุภงามจะมีหรือ

    ๒๒.ครือการพฤติชั่วแท้..................................."ฑัณฑะกาย" โทษมาก
มิใช่"วจีฯ"ฉาย....................................................จ่อน้อม
ทัณฑะมโนฯกราย..............................................บ ใช่
กายจึ่งโทษมากพร้อม.........................................ถูกต้องดีหนา

    ๒๓.พุทธ์เจ้าสืตรัสผิสุจริต................................ภวชิดและสัตย์กล้า
เราสองจะคุยนา..................................................และ"อุปาลิฯ"ยึดเผย

    ๒๔.พุทธ์องค์เปรยยกแท้..................................ปัญหา คิดตรอง
ในโลกนิครนถ์มา.................................................ถูกห้าม
อยากลองดื่ม"ชล"หนา..........................................เย็นเยียบ
ตายเมื่อใดพึงข้าม................................................เกิดแล้วหนไหน

    ๒๕."เศรษฐีอุปาลิฯ"ภณะชัด..............................อุปบัติก็เทพไซร้
"สัตต์เทพมโนฯ"ไกล.............................................มนะท้ายซิผูกพัน

    ๒๖.ครันพุทธ์องค์ตรัสย้ำ...................................ความสอง มิตรง
แรกโทษทางกายครอง..........................................มากล้น
กลับตอบว่าใจผอง................................................เป็นเหตุ
ตอนแรก-ปลายขัดด้น...........................................ไม่คล้องจองหนา
    ๒๗.ยืนยัน"อุปาลิฯ"ผิกระนั้น...............................ทุษะครันก็"กายฯ"กล้า
ไม่ใช่"วจีฯ"พา.......................................................รึ"มโนฯ"ตะอย่างใด

    ๒๘.ไวพุทธ์องค์จ่อพร้อม....................................ปัญหา
นาฎบุตรฯสังวรหนา...............................................สี่เว้น
"เพิกชลดิบ,บาป"ซา...............................................จะไม่ ทำแล
"ละบาป,สัมผัส"เฟ้น...............................................ห่อนแล้บาปแฉ

    ๒๙.พุทธ์องค์สิตรัสก็ขณะเดิน............................จะเผชิญกะสัตว์แล
สัตว์เล็กจะตายแน่.................................................และนิครนถ์วิบากใด

    ๓๐.ไว"อุปาฯ"ตอบแล้.........................................ทำกรรม บ เจต์นา
โทษไม่มากจะนำ...................................................โทษไร้
จงใจมุ่งกระทำ......................................................โทษมาก
นาฏบุตรกำหนดไว้................................................ดั่งนี้เลยหนา

    ๓๑.ถาม"เจตนา"ศยณะไหน...............................ภณะไซร้"มโนฯ"กล้า
พุทธ์เจ้าสิตรัสว่า...................................................วทะจดมิคล้องจอง

    ๓๒.ตรองเถิดทีแรกแท้......................................มี"กาย- ทัณฑะ"
โทษมากสุดแลกราย.............................................ยิ่งแล้ว
กลับคำคิดโทษปลาย"..........................................."มโนฯ"ก่อ
คำตอบมิเพริศแพร้ว..............................................ไม่แล้สัมพันธ์

    ๓๓.กล่าวแก้"อุปาลิฯ"ธุวะยึด..............................ลุประพฤติซิชั่วดั้น
ยืนยันสิ"กายฯ"ครัน...............................................ทุษะสุดคณาผลาม

    ๓๔.คำถามพระพุทธ์เจ้า.....................................บุรี "นาลันฯ"
ชนมากหนาเจริญดี,...............................................อยู่ล้น
ชนหลายร่ำรวยทวี.................................................มิใช่ หรือนา
คำตอบ"นาลันฯ"ด้น................................................รุดหน้าเจริญเผย

(ต่อหน้า ๓/๑๗) ประมวลธรรม : ๗๒.อุปาลิวาทสูตร

    ๓๕."นาลันฯ"เจาะชายลุวิปริต...........................เจาะประชิดประกาศเอ่ย
ด้วย"ดาบ"ทลายเสย...........................................บุระเตียนละเอียดแล

    ๓๖.แฉ"นาลันฯ"แหลกแล้ว...............................พริบตา จริงหรือ
ตอบว่าคนมากหนา..............................................ไม่แล้
จะสำเร็จกิจพา....................................................เตียนราบ
ชายหนึ่งคนมิแท้.................................................ก่อได้เลยหนา

    ๓๗.คำถาม"พระพุทธะฯ"บุระนี้..........................ผิวะมีซิพราหมณ์มา
ฤทธิ์มากตริด้วยหทยะกล้า...................................เจาะธุลีประทุษเดียว

    ๓๘."อุปาฯ"เซียวคิดน้อม...................................เรือนหลาย พังราบ
เรือนเก่าทรุดโทรมกราย......................................หนึ่งแล้
ทลายไม่เหลือฉาย...............................................เป็นแน่
พระพุทธ์ฯเตือนอีกแท้..........................................แรก,ท้ายมิตรง

    ๓๙.ยืนยัน"อุปาลิฯ"หินะชั่ว................................ทุษะมัวเพราะกายฯบ่ง
หาใช่วจีฯยง........................................................รึมโนฯอะไรแฉ

    ๔๐.แลคำถามพุทธ์เจ้า......................................สภาพวนา ทึบเฮย
พนาเช่น"ทัณฑ์"กี"ครา.........................................ทึบแท้
"กาลิงคะ,เมชฌา".................................................จะทึบ เพราะใคร
คำตอบฤาษีแล้.....................................................จิตร้ายประทุษเผย

    ๔๑.พุทธ์เจ้าประท้วงวจนะแรก...........................วทะแตก ณ ปลายเอ่ย
สัมพันธ์มิตามเอย..................................................ประลุแจงซิอีกหนา

    ๔๒.ครา"อุปาฯกล่าวน้อม...................................อุปมา  แรกเฮย
ชมชื่นพระองค์หนา...............................................เยี่ยมแท้
อยากทราบอื่นเสริมพา..........................................อันวิจิตร จึงยืด
ภาษิตชัดเจนแล้....................................................เลี่ยงแสร้งความจริง

    ๔๓.ภาษิตพระองค์รุจิกระจ่าง.............................ดุจะวางประทีปอิง
บอกทางสิถูกยิ่ง....................................................ลุสว่างกะผู้คน

    ๔๔.ดล"อุปาฯ"จิตแท้..........................................ขอถึง "รัตน์ตรัย"
เป็นสรณะตรึง.......................................................แน่วน้อม
อุบาสกคะนึง.........................................................ตลอดชีพ
ขอ"พุทธะฯ"จำพร้อม.............................................มั่นข้าพระองค์

    ๔๕.พุทธ์เจ้าซิตรัสตริวิเคราะห์นำ........................และกระทำสิหลังบ่ง
ความดีลุท่านส่ง.....................................................เจาะกระฉ่อนเหมาะเลื่องลือ

    ๔๖.ครือพิจารณ์ตรึกน้อม....................................จึงทำ
"อุปาฯ"จ่อนิครนถ์นำ..............................................ก่อนไซร้
รีบแสดงแน่ถลำ.....................................................เป็นพุทธะ- มามกะ
อาจเสื่อมเสียหายได้..............................................อยู่ใกล้โอนหนา

    ๔๗.ครานั้น"อุปาลิฯ"รติรุด...................................ก็"พระพุทธะฯ"เตือนมา
เดียร์ถีย์เกาะข้าฯคว้า.............................................จะประกาศซิพวกเขา

    ๔๘."อุปาฯ"เพรากล่าวถ้อย..................................ขอถึง รัตน์ตรัย
คราทีสองคะนึง.....................................................ชีพคล้อย
พุทธ์องค์ตรัสทำตรึง.............................................."ทาน"มุ่ง นิครนถ์
เพราะท่านดุจชลช้อย............................................บ่อน้ำนิครนถ์

    ๔๙.บัดนั้น"อุปาลิฯ"รติผุด...................................เพราะ"พระพุทธะฯ"เพิ่มยล
เคยยินพระองค์ท้น................................................วจะตรัสกระทำ"ทาน"

    ๕๐.การทำทานสี่ข้อ...........................................พุทธ์องค์ คนแรก
คนอื่นมิทำตรง.......................................................ตู่แล้ว
คำซิไม่จริงยง........................................................ใครกีด ขวางทาง
เปรียบกับโจรมิแคล้ว.............................................ก่อด้นอันตราย

    ๕๑."ห้ามทาน"จะเปรียบกะภยะไซร้....................."นรให้"ผละบุญกราย
"ผู้รับผละบุญ"ฉาย................................................."นฤขวาง"เจาะชั่วผล

    ๕๒.คนเพิก,โจรแน่ห้าม........................................"ทำทาน" กับใคร
โจรมุ่งขวางคนราน.................................................งดสร้าง
"คนรับ"อดลาภขาน................................................ประโยชน์ ขาดแล
"คนเพิกทาน"จำคว้าง.............................................พินาศแท้เลวแฉ

(ต่อหน้า ๔/๑๗) ประมวลธรรม : ๗๒.อุปาลิวาทสูตร

    ๕๓.คำ"ทาน"จะให้เจาะเฉพาะพุทธ์ฯ................นิรรุดกะอื่นแล
พุทธ์เจ้าซิยันแล้.................................................จะเจาะทั่วคระไลหนา

    ๕๔.ครา"ทาน"เฉพาะพุทธ์ฯแล้.........................มากผล
คนอื่น บ ผลยล..................................................ต่ำคล้อย
หมายคน"รับทาน"ดล.........................................บริสุทธิ์ ศีลแล
ชนไป่ศีลผลน้อย...............................................รับได้ลดหนา

    ๕๕.ให้ทานกะภิกษุเฉพาะพุทธ์ฯ......................พหุรุดซิผลกล้า
ให้"เดียรถีย์"พา.................................................ประลุผลสิต่ำแฉ

    ๕๖.แลเป็นการเปรียบพร้อง.............................ระดับผล
"คนรับ"คุณธรรมยล...........................................ต่างแท้
พุทธ์ศาสน์ไม่ปิดชน...........................................คนหนึ่ง คนใด
"คนรับ"มีศีลแล้..................................................มากล้นอานิสงส์

    ๕๗.คำตรัส"พระพุทธะฯ"แนะ"อุปา-..................ลิ"มุกล้าเจาะ"ทาน"ตรง
แก่พวกนิครนถ์ยง..............................................ดนุข้าจะทำหนา

    ๕๘.ครา"อุปาฯ"กล่าวย้ำ..................................ขอถึง รัตน์ตรัย
รอบที่สามคะนึง.................................................ยิ่งแล้ว
อุบาสกหมายตรึง...............................................พระรัตน์ฯ สรณะ
ตลอดชีพเพริศแพร้ว..........................................มั่นแล้พระธรรม

    ๕๙.พุทธ์เจ้าสิเทศน์เจาะแนะสรุป....................."อนุปุพฯ"พระธรรมนำ
ง่าย-ยาก"อุปาฯ"ด่ำ.............................................มนะจิตละเอียดเผย

    ๖๐.เปรยแจง"กถา"กล่าวถ้อย..........................ธรรมหนา "ปัญจมะ"
มีเรื่อง"ทาน,ศีล"พา.............................................จิตเร้า
แล"สัคคกถา".....................................................สวรรค์ส่ง
"กาม"โทษทรามหมองเศร้า.................................."ประโยชน์แท้เนกขัมฯ"

    ๖๑.ตรัส"ทานกถา"เจาะหิตะไกล......................สุขะไซร้อุบัติย้ำ
ผู้คนสิรักพร่ำ......................................................มระแล้วลุโลกสรวง

    ๖๒.ปวง"ศีลกถา"แม่นแล้ว................................เป็นเรือน อาศัย
เป็น"เหตุโภคทรัพย์"เยือน....................................แน่แท้
"ถึงสุคติ"เตือน.....................................................นำสู่ โลกสวรรค์
พึงมุ่งระวังศีลแล้..................................................เหตุช้อยนิพพาน

    ๖๓.เปรย"สัคคะฯ"เกี่ยวคุณะสวรรค์..................วสะครันรตีกราน
ที่อยู่สิเทพศานติ์..................................................ประลุแทนประพฤติดี

    ๖๔."กามาทีฯ"เกี่ยวข้อง....................................."กาม"แล
โทษมาก,คุณซาแฉ...............................................ชั่วพร้อม
"เลวมาก"แต่"ดีแช"...............................................มากทุกข์ สุขซา
มีโศกมากเลยน้อม................................................ผ่องแผ้วยากหา

    ๖๕."เนกขัมฯ"จะกล่าวคุณะประโยชน์.................เจาะกระโดดผละ"กาม"นา
ออกบวชลุสุขพา...................................................อติยิ่งสงบสันต์

    ๖๖.ครัน"พระพุทธฯ"ทราบแล้ว...........................อุปาฯ จิตควร
บรรลุธรรมเลิศหนา...............................................ยิ่งน้อม
นิวรณ์ไม่มีนา........................................................จิตผ่อง
ทรงเทศน์"อริยสัจ"พร้อม.......................................ทุกข์พ้นหลีกไกล

    ๖๗.ผ้าขาวสะอาดอนะธุลี..................................ภวชี้จะย้อมได้
ธรรมจักษุก่อไซร้..................................................รุจิต่อ"อุปาฯ"แฉ

    ๖๘.แล"อุปาฯ"ทราบแจ้ง.....................................กับตา
มีสิ่งใดเกิดมา........................................................สิ่งนั้น
ก็พลันดับลงหนา...................................................จริงแน่
ไตรลักษณ์,อนัตตาดั้น..........................................เที่ยงไร้ธรรมดา

    ๖๙.เห็นธรรมกระจ่างภวทแกล้ว.........................นิรแว่วกะใครหนา
ชื่นชมพระองค์พา.................................................อภิวาทและกลับไป

    ๗๐.ไว"อุปาฯ"สั่งถ้อย.........................................ยามประตู เรือนเฮย
จงปิดประตูชู........................................................มุ่งกั้น
ชาย-หญิงนิครนถ์พรู.............................................มิเปิด
รับแต่ชาวพุทธ์ฯดั้น...............................................น้อมเข้ามาเผย