อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๐/๖๖)

    ๑๕๘."อายตนะสิบ"แล้........................................ปราศใน รูปธาตุ
"ประสาทตา,หู"ไว..................................................ร่วม"ลิ้น"
"ประสาทจมูก,กาย"ไกล.........................................ทำกิจ
เกิดกระทบอายตนะสิ้น..........................................นอกห้ามีผล

    ๑๕๙."รูป,เสียงกะกลิ่นและรสะ"นับ......................"โผฏฐัพพะ"กระทบดล
คือสิบสิอายตนะยล................................................ไม่มีปะ ณ รูป์พรหม

    ๑๖๐.ชม"อายตนะ"แน่แล้ว...................................สองใน รูปธาตุ
โลกุตต์,โลกีย์ไว......................................................ก่อได้
"มนายตนะ"ใจ........................................................ผองจิต
เจตสิก,"ธัมมาฯ"ไซร้................................................จ่อแท้อารมณ์

    ๑๖๑."สามสัจจะคือลุ"สมุทัยฯ"............................."อยาก"ไซร้พหุชื่นชม
นิพพาน"นิโรธฯ"ก็ภวบ่ม..........................................."มรรคสัจจะ"เจาะมรรคหนา

    ๑๖๒.คราสัจจะทุกข์แปล้.....................................คง,มิคง รูปธาตุ
คง"รูปธาตุ"กายตรง................................................"จมูก,ลิ้น"
มิคงรูปธาตุทะนง....................................................จิตเด่น โลกีย์
ยังมุ่งทุกข์ทนสิ้น.....................................................ไม่แท้รูปพรหม

    ๑๖๓."สิบสามก็อินทริยะ"ชู...................................ไป่รู้ปะซิธาตุสม
ล้วนนามธรรมเจาะทุขะตรม......................................"โสม์นัสฯกะ"สุขินทรีย์ฯ"

    ๑๖๔.มี"โทมนัสฯจิตเศร้า......................................"อุเปกขิน- ทรีย์,กลาง
มีศรัทธา,สัทธินฯ"....................................................เชื่อน้อม
ความเพียร"วิริยินฯ".................................................สติครบ "สตินทรีย์"
ใจแน่วสมาธิ์พร้อม...................................................เลิศแล้ว"ปัญญินฯ"

    ๑๖๕.อินทรีย์"อนัญฯ"เจาะประลุกล้า.....................โสดาฯซิปฐมยิน
 "อัญญินฯ"มุธรรมตริจระสิ้น......................................ถึงมรรคอรหัตต์แฉ

    ๑๖๖.แล"อัญญาฯ"ครบแล้ว.................................ลุผล อรหัตต์
ปราศกิจใดทำดล...................................................อีกแล้ว
อินทรีย์ส่วน"รูป"ยล................................................นวะเด่น ตา..กาย
สภาพหญิง,ชายแจ้ว...............................................รูปแท้แลเห็น

    ๑๖๗.ภูมิไร้สิเพศก็"ปุริสินฯ"................................."อิตถินฯ"ภวหญิงเป็น
รูป์ธาตุมิมีเจาะระบุเด่น............................................เรื่องเพศนิรทั้งสอง

    ๑๖๘.ครอง",ชีวิตินฯ"แน่แล้ว.................................จะคง รูปธาตุ
คราเมื่อเจริญกายประสงค์......................................เรียบร้อย
มิเป็น"รูปธาตุ"ยง....................................................คราจ่อ รักษา
ภร"นามธรรม"ช้อย.................................................กิจพร้อมอภิบาล

    ๑๖๙.เกิดมี"มนินทริยะ"ยาตร..............................."รูป์ธาตุ ณ หทัยพาน
หรือไม่"มนินฯ"ลุภวขาน..........................................เกิดภพอนะรูปแฉ

    ๑๗๐.แล"อกุศลเหตุ"แล้......................................มิเป็น รูปธาตุ
"สามโลภ,โกรธ,หลง"เข็ญ.......................................ทุกข์ถ้วน
รูปธาตุ,ภพพรหมเย็น..............................................เลวข่ม เพราะฌาน
จิตจุ่งกุศลล้วน.......................................................ไม่น้อม"รูป"หนา

    ๑๗๑."เหตุหก"จะเกิด ฤ นิรเกิด............................บรรเจิดศยะ"รูป"กล้า
เหตุสาม"มิโลภ,มิมทะ"คว้า......................................."ไม่โกรธ"อุปะ"รูป์พรหม"

    ๑๗๒.ตรมหากมี"โลภพร้อม.................................โกรธ,หลง"
จิตชั่วมิเกิดลง........................................................ภพนี้
คือรูปธาตุวรงค์......................................................มีแต่ กุศลจิต
เหตุชั่วมิเกิดชี้........................................................"รูปฯ"แท้เฉลย

    ๑๗๓."หกผัสสะ"ไกลจะปะกระทบ......................."ตาจบ,มนะ,ลิ้น"เปรบ
"หู,กาย,จมูก"ลุภวเอ่ย.............................................นาม์ธรรมอนะ"รูปฯ"แฉ

    ๑๗๔.แล"มโนสัมผัสฯ"น้อม..................................คง,มิคง รูปธาตุ
เกิดร่วม"มโนวิญญ์ฯ"ทรง........................................รอบรู้
รูป,นามทราบแลตรง...............................................สองมุ่ง
นับเนื่องรูปธาตุกู้....................................................จุ่งแท้รูปชม

    ๑๗๕."สัมผัสมโนฯ"จะอุปบัติ................................เกิดชัด ณ "อรูป์พรหม"
ไม่มีสิรูปหทยะสม...................................................นาม์ธรรมเฉพาะรู้เผย

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๑/๖๖)

    ๑๗๖.เปรย"เวทนาหก"น้อม................................มิเป็น รูปธาตุ
"ตา,จมูก,หู.."นามเห็น............................................ชัดแท้
"มโนวิญญ์ธาตุฯ"ประเด็น......................................คงอยู่ นัยสอง
นับเนื่องรูปธาตุแล้................................................ภพหล้ามนุษย์แฉ

    ๑๗๗.ไกล"รูปธาตุ"ก็สิ"มโน-...............................วิญญ์ฯ"โอ่ ณ"อรูปฯ"แน่
พรหมไร้สิรูป,อริยะแน่...........................................พ้น"รูปะเจาะนิพพาน

    ๑๗๘.กราน"สัญญาหก"แท้.................................นามธรรม
มี"รูป,เสียง,รส"จำ.................................................."กลิ่น"คว้า
มีสัมผัสเกิดนำ......................................................ใจทราบ อารมณ์
มิจ่อรูปธาตุกล้า....................................................แน่แล้วจริงเผย

    ๑๗๙."วิญญ์ธาตุมโนฯ"ลุภวหนา..........................แม้ว่าอนะรูปเลย
จิตของ"อรูปฯ",อริยะเชย.......................................รูปธาตุนิรอาศัย

    ๑๘๐.ไว"มโนวิญญ์ธาตุฯ"พร้อม..........................พบพาน รูปธาตุ
กิจทราบอารมณ์กราน...........................................รูปหล้า
อารมณ์อดีตคิดชาญ.............................................เสียง,รูป..
เกิดฯภพมีขันธ์ห้า..................................................แต่งแท้ปรุงผลาม

    ๑๘๑.วิญญาณ ฤ จิตสิฉกะพลาด........................รูป์ธาตุเพราะลุภพ"กามฯ"
ผ่าน"ตา,จมูก,กะมนะ"ตาม......................................"กายฯ,โสตะฯและเจาะชิวหา"

    ๑๘๒.คราวิญญาณจิตพร้อม...............................มีคง กามธาตุ"
"อรูปธาตุ"มิลง.......................................................ไป่แท้
อารมณ์ไม่รับตรง..................................................คงอยู่
อำนาจรูปฌานแล้..................................................ยิ่งแล้วไพศาล

    ๑๘๓.รูปขันธ์สภาพอภวชู...................................ไม่อยู่ ณ "อรูป์"กราน
"พรหมไร้สิรูปอนะพะพาน......................................"เจต์สิก,มนะ"มีแฉ

    ๑๘๔.แลเหลือขันธ์สี่แล้......................................"สัญญา, สังขาร.."
"เกิด,ไม่เกิดอรูปฯ"หนา..........................................ย่อมได้
เกิด"อรูปธาตุ"พบครา............................................คือจิต "อรูปพรหม"
"จิตเด่นนามธรรมไซร้............................................ระดับพร้อมฌานเหนือ

    ๑๘๕.นามขันธ์ ณ "กาม์วจระฯ"ชู.........................อีก"รูปะวะภูมิฯ"เกื้อ
โลกุตต์ระธรรมจะมิปะเจือ......................................นอกเขตซิ"อรูปฯ"แฉ

    ๑๘๖."อายตนะสิบ"น้อม......................................นอก-ใน รูปธรรม
มิใช่"อรูปธาตุ"ไว...................................................รูปคล้อย
"อายตานะ"สองไกล...............................................นับเนื่อง, มินับ
กับ"อรูปธาตุ"แลช้อย.............................................ว่างแท้กิจการ

    ๑๘๗.จิตคือ"มนายตนะ"กล้า..............................."ธัมมาย์ตนะ,รูป"พาน
"เจต์สิก"สภาพเจาะนิรวาณ....................................ที่ภูมิ บ "อรูปฯ" แฉ"

    ๑๘๘.แลนับใน"อรูปฯ"แท้....................................จิตใจ เจตสิก
เกิด"อรูปภูมิ"เฉพาะไว............................................แค่นั้น
วิปากจิต,กุศลไกล..................................................โลกุตต์ จิตเอย
"โลกุตต์ธัมมาฯ"ดั้น.................................................มุ่งเข้าภูมิเอย

    ๑๘๙.ไม่นับ"อรูปฯ"ก็มนะวาง................................"เกิดต่างทวิภูมิเอ่ย
"กามาวะฯ,รูปะฯ"และก็เผย......................................รูป์ธรรมภวอื่นมา

    ๑๙๐.ครา"ธาตุสิบหก"แล้.....................................มิพาน อรูปธาตุ
"อรูปพรหม"นามฉาน...............................................รูปไร้
มิมี"ประสาทตา"กราน.............................................."รูปธาตุ, จักขุวิญญ์ฯ"
พลอยไม่เกิดเห็นไซร้..............................................ชัดคล้อยเลยเผย

    ๑๙๑."หู,ลิ้น,จมูก,และวปุ"หนา..............................เหมือน"ตา"ดุจะเปรียบเปรย
แต่เลี้ยงกะสัตว์ลุภวกล้า..........................................ภพมีเฉพาะรูปแฉ

    ๑๙๒.แล"ธาตุสอง"ส่งทัาย...................................."มโนวิญญ์-ญาณ
จิตอื่นรับทราบชิน...................................................รอบรู้
"เจตสิก,ธาตุธรรม"ผลิน...........................................ปรุงแต่ง ทราบ,จำ
สองนับ-มินับสู้........................................................"อรูปฯ"ได้หลากความ

    ๑๙๓.นับเนื่อง"อรูปฯ"หทยะเลิศ...........................ที่เกิด ณ อรูปฯลาม
พร้อมนามขันธ์ก็จตุตาม..........................................หรือผู้ลุสมาฯเผย

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๒/๖๖)

    ๑๙๔.เปรย"ธาตุสอง"ไม่แล้...............................จัดใน อรูปธาตุ
ภูมิอื่น"กามธาตุ"ไกล...........................................มนุษย์คล้อย
"รูปธาตุ,"รูปพรหมไว............................................สุขุมรูป ละเอียด
โลกุตตระธรรมช้อย............................................สภาพพร้อมนิพพาน

    ๑๙๕."สามสัจจะ"นั้นนิรสดับ.............................ไม่นับ ณ "อรูปฯ"กราน
โลกุตต์ระธรรมาซิจระผ่าน..................................."รูปธาตุ,กะ"อรูปฯ,กามฯ

    ๑๙๖.ความ"สัจจะ"เด่นหล้า..............................."สมุทยาฯ" ตัณหา
"นิโรธสัจจ์"ดับลา.................................................กิเลสพ้น
มรรคองค์แปดไกลหนา........................................อรูปธาตุ
"สมุทย์สัจ"ด้น......................................................อยู่แล้วธาตุกาม

    ๑๙๗."ทุกข์สัจจะนี้เจาะประลุนับ........................เนื่องกับ ณ "อรูปฯ"ตาม
"นามขันธ์สิสี่ลุภวลาม...........................................จิตผู้ลุ"อรูปพรหม"

    ๑๙๘.คม"ทุกข์สัจฯ"ไม่แล้..................................มีหนา "อรูปธาตุ"
คือรูปขันธ์เหลือนา................................................ไป่น้อม
เพราะอรูปภูมิครา.................................................ปราศรูป
ทุกข์สัจจ์คง"กาม"พร้อม........................................ภพล้วน"รูปฯ"เผย

    ๑๙๙."สิบสี่ลุอินทริยะ"ลับ...................................ไม่นับ ณ อรูปฯเอย
ไร้คุณลักษณะเฉลย..............................................โลกุตตระ,รู้,กาย

    ๒๐๐.กราย"อรูปธาตุ"แปล้.................................มิมี "รูป"เอย
ตา,จมูก,หู,กายพี...................................................ร่วม"ลิ้น"
"อิตถินฯ"จ่อ"หญิง"หนี..........................................ไกลเพศ ชายแล
รู้สึกสุข,ทุกข์ใจสิ้น...............................................ไม่แม้ดีใจ

    ๒๐๑.โลกุตตระสามอภวะชี้...............................ไม่มี ณ อรูปฯไกล
มุ่งสัจจ์"อนัญญะ"ธุระไซร้......................................ไร้หู,สุตะฟังธรรม

    ๒๐๒.คำอีกสอง"อรูปฯ"นั้น.................................มิยิน"อัญญินฯ"
ธรรมแรก"โสตาฯ"บิน............................................ลับคล้อย
"อัญญาฯอรหันต์ผิน..............................................พลันล่วง โอกาส
"อรูปพรหม"พลาดด้อย..........................................คลาดแคล้วนิพพาน

    ๒๐๓.มีแปดอินทริยะจัด.....................................นับชัดจตุภูมิกราน
"กามาวะฯ,รูปะวจะฯ"ขาน......................................โลกุตต์ระฯ"อรูปฯแฉ

    ๒๐๔.แล"มนินฯ"จิตแล้......................................."ชีวี- ตินทรีย์"
"อุเปกขินฯ"เฉยมี..................................................."เชื่อ"พร้อม
"เพียร,วิริยินฯดี....................................................."รำลึก สตินทรีย์"
"ใจมั่นสมาธินฯ"น้อม.............................................ฉลาดแจ้ง"ป้ญญินฯ"

    ๒๐๕."อินทรีย์อรูปฯ"ละภวโอ่.............................ธรรมโลกิยะได้ฉิน
จึงนับวะเป็นตะผิวะดิ้น..........................................โลกุตต์จะมิพ้นหนา

    ๒๐๖.ครา"อกุศล"เหตุพร้อม..............................."โลภ,หลง โกรธ"แล
มินับ ณ อรูปฯคง...................................................เหตุเร้น
"อรูปธาตุ"มียง......................................................."หลง,โลภ"
ถือว่า"อรูปฯ"ยกเว้น...............................................เหตุแล้"อกุศล"

    ๒๐๗."เหตุหกสินับปะ ณ "อรูปฯ".........................คือจูบลุ"กุศล"ยล
"เหตุสามมิโลภมิมทะ"ผล......................................."ไม่โกรธ"มนะโลกีย์

    ๒๐๘.มี"อกุศล"เหตุแท้........................................จะเห็น ณ "อรูปฯ"
สองเหตุ"โลภ,หลง"เป็น...........................................เด่นน้อม
"โกรธ ณ อรูปฯ"ประเด็น.........................................มีปราศ
เหลือแค่สองมีพร้อม...............................................เกิดไดั"อรูปฯ"เผย

    ๒๐๙."เหตุหก"มินับเจาะ ณ อรูป์ฯ........................."โกรธ"ฟูอนะมีเอย
"ไม่โลภ,ตะโกรธ,มิมทะ"เปรย...................................โลกุตตระปิดแฉ

    ๒๑๐.แล"กพฬิงฯ"ภัตเลี้ยง....................................ชีพกาย
"อรูปธาตุ บ รูปฉาย"................................................ไป่แท้
นามธรรมเด่นภัตกราย.............................................สาม,ผัส-สาหาร
มี"มโนสัญฯ"แท้........................................................ภัตพร้อม"วิญญาฯ"

    ๒๑๑.อาหารสิสามเจาะอนะเลิศ............................เว้นเกิด ณ อรูปฯครา
แต่เลี้ยงกะสัตว์ลุภวกล้า..........................................ภพมีเฉพาะรูปแฉ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๓/๖๖)

    ๒๑๒.แล"ผัสสะหก"นั้น....................................มิมี เกิดใน
"อรูปธาตุ" บ รูปพี...............................................เพ่งได้
มิมี"ประสาทตา"ดี...............................................หู,จมูก
สัมผัสเบญจะไร้.................................................หนึ่งแท้"มโนวิญญ์ฯ"

    ๒๑๓."สัมผัสมโนฯ"จะภวชี้...............................โลกีย์ ณ "อรูปฯ"ชิน
"โลกุตตระ,กามาวจะ"ดิ้น....................................."รูป์ธาตุผละอรูปฯ"ไกล

    ๒๑๔.ไว"เวทนาหก"แล้......................................ปราศเผย ณ "อรูปฯ"
บ รูปประสาทเปรย...............................................ห่างห้า
ตา,หู,จมูก..เฉลย..................................................เหลือแค่ "มโนเวท์นา"
สภาพธรรมขาดกล้า.............................................กล่าวได้มิมี

    ๒๑๕."วิญญาณมโนฯศยะ"อรูป์ฯ".......................เกิดชูเฉพาะโลกีย์
โลกุตต์ระ,กามาวจะฯ"ชี้........................................."รูปาวจะฯมินับเผย

    ๒๑๖.เปรย"สัญญาหก"น้อม................................หาคง อรูปธาตุ
บ รูปกาย"จำ",ยง...................................................แค่ห้า
จำรูป,กลิ่น,เสียงชง................................................เหลือแค่ ธรรมธาตุ
ธรรมขาดไปมิกล้า.................................................นับไร้อรูปฯแฉ

    ๒๑๗."วิญญ์ธาตุมโนฯ"จะศยะชี้...........................โลกีย์ ณ รูปฯแล้
"รูปธาตุ"และ"กามะฯ"อนะแน่..................................โลกุตตระห่างหนา

    ๒๑๘."เจตนาหก"แล้...........................................มิแล "ณ อรูปฯ"
ประสาทสัมผัสแฉ..................................................ปราศห้า
เจตนาหนึ่งเหลือแบ...............................................จะกล่าว ขาดกิจ
มินับอรูปธาตุกล้า..................................................ห่างโพ้นอรูปฯเผย

    ๒๑๙."วิญญ์ธาตุมโนฯ"จะภวะสี่...........................โลกีย์ ณ" อรูปฯเอ่ย
ไม่นับก็"กามาวจะฯ"เอย.........................................โลกุตตระ,รูปฯ"หนา

    ๒๒๐.ครา"จิตหก"ปราศแล้.................................."อรูปฯ"แล
มีจิต,วิญญาณแฉ...................................................แค่ห้า
เหลือจิตหนึ่งเดียวแด.............................................วิญญ์ธาตุ- มโนฯ"
ธรรมกลุ่มขาดมิคว้า...............................................จัดไซร้รูปฯเผย

    ๒๒๑."วิญญ์ธาตุมโนฯ"จะอุตุชี้.............................โลกีย์ ณ อรูปฯเอย
"รูปธาตุและกามะอนะเอ่ย.......................................โลกุตตระห่างไกล

    ๒๒๒.ไว"รูปขันธ์จุ่งเน้น........................................โลกีย์
เป็นอย่างเดียววลี....................................................กิเลสพร้อม
มีปรุงแต่งทวี...........................................................ไกลห่าง นิพพาน
มิมุ่งโลกุตต์น้อม......................................................สภาพไร้เลยหนา

    ๒๒๓.นาม์ขันธ์เจาะโลกิยะสดับ.............................เกิดกับมนะผู้คว้า
"กามาฯ,อรูปะวจะฯ"กล้า..........................................."รูปาวจะ"ภูมิแฉ

    ๒๒๔.แลนามขันธ์สี่แท้..........................................มีครา โลกุตตระ
ครามรรคจิตประหารหนา.........................................กิเลสพ้น
อารมณ์นิพพานมา...................................................ตามสี่ "เวทนา"
ยกระดับโลกุตต์ล้น..................................................ร่วมด้วยหมดผอง

    ๒๒๕."โอฬาฯ"ก็อายตนะใน....................................นอกไซร้เจาะสิบผ่อง
ตา,รูป,จมูก..จะภณะส่อง...........................................รูปขันธ์ก็เจาะโลกีย์

    ๒๒๖.มี"โอฬาริกฯ"ไซร้..........................................เป็นกลาง อัพยาฯ
นับเนื่อง"กามาฯวาง..................................................หนึ่งน้อม
อายตนะอีกสองพลาง..............................................."มนายะฯ" ธรรมาฯ"
"โลกุตต์,โลกีย์พร้อม................................................ต่างแล้ธรรมเหนือ

    ๒๒๗."นอก-ในสิอายตนะ"พา.................................วิญญาณประลุห้าเกื้อ
"สิบหกซิธาตุ"ก็จระเพื่อ............................................ท่องโลกิยะอย่างเดียว

    ๒๒๘.เปรียว"ธาตุสอง"แน่แล้ว................................"มโนวิญญ์ฯ ธรรมธาตุ"
โลกุตต์,โลกีย์ผลิน....................................................มุ่งได้
มโนวิญญ์ฯจุ่งจรชิน..................................................โลกุตต์  มรรคผล
มีโลภ,โกรธ,หลงไซร้................................................นับแท้โลกีย์

    ๒๒๙."ธรรมธาตุเจาะ"รูป"หทยะโอ่.........................เป็นโลกิยะแน่ชี้
นิพพานเพราะ"สัจอริยะ"ปรี่......................................โลกุตตระธรรมหนา

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๔/๖๖)

    ๒๓๐.ครา"สัจจะ"แจกแล้ว.................................มีสอง "ทุกข์สัจ"
"สมุทย์สัจ"เหตุจอง..............................................วัฏท้น
ความจริงเรื่องทุกข์ผอง........................................จัดเด่น โลกีย์
เหตุทุกข์ตัณหาล้น...............................................หม่นแล้ซมซาน

    ๒๓๑.โลกุตต์ระมีทวิ,"นิโรธฯ".............................ทุกข์โฉดจะมุนิพพาน
ทางตัดลิ"ทุกขนิฯ"มลาน......................................."มรรคสัจจะ"ละทุกข์แฉ

    ๒๓๒.แล"อินทรีย์สิบ"พร้อม...............................โลกีย์ กามาฯ
"ตา,จมูก,หู,กาย"มี................................................ร่วม"ลิ้น"
ชาย,หญิงแยกเพศลี............................................โทมนัสฯ, สุขินทรีย์"
มี"ทุกขินทรีย์"ดิ้น.................................................ทุกข์แท้ใจตรม

    ๒๓๓.เหนือโลกก็"อินทริยะสาม"........................พ้นผลามประลุโลกสม
"โสดาฯ,อนัญญะฯ"มนะชม...................................ตั้งจิตจะลุธรรมหนา

    ๒๓๔.ครา"อัญญินฯ"แน่แล้ว..............................ปัญญา บรรลุ
ระดับผลโสดาฯ...................................................มุ่งก้าว
ถึงอรหัตต์มรรคพา..............................................ครันแจ่ม อรหัตต์ผล
เสร็จจ่อ"อัญญาฯ"อคร้าว.....................................ล่วงแล้วนิพพาน

    ๒๓๕.อินทรีย์ลุ"โลกิยะ"เจาะรุด........................."โลกุตตระ"กิจผ่าน
โลกีย์สมาธิมนะกราน...........................................โลกุตต์อริย์มรรคผล

    ๒๓๖.ยล"อินทรีย์จ่อเก้า"..................................."มนินทรีย, ชีวิตินฯ"
"โสมนัสฯ,อุเปกฯ"มี...............................................เชื่อแท้
"เพียร,ระลึกสติฯ"ดี...............................................จิตมั่น สมาธินฯ
"ฉลาด,ปัญญินฯ"แล้..............................................สภาพพร้อมเห็นจริง

    ๒๓๗."เหตุสามสิโลกิยะเจาะโฉด".......................โลภ,โกรธ,มทะ"ทุกข์ดิ่ง
รัดสัตว์ ณ วัฏฏะทุขะยิ่ง........................................จิตไม่บริสุทธิ์แฉ

    ๒๓๘.แล"เหตุหก"เกิดแท้....................................โลกีย์ โลกุตต์
จากต่างระดับจิตมี.................................................เด่นพร้อม
กุศลเหตุสามดี......................................................"มิโลภ โกรธ,หลง"
"สามอัพยาฯ"น้อม..................................................จิตแปล้โลกีย์

    ๒๓๙."อัพ์ยาฯ"และดีเจาะฉกะไซร้.......................โลภไร้อนะโกรธลี้
ไม่หลงและเกิดอริยะชี้...........................................โลกุตตระมรรคผล

    ๒๔๐.ยล"กพฬิงฯภัตแล้......................................โลกีย์ "กามาวะฯ"
สามภัตนามธรรมมี.................................................หล่อเลี้ยง
สภาพจิตกามฯดี....................................................ธรรมมุ่ง โลกีย์
โลกุตตระเกิดเปรี้ยง..............................................ร่วมแท้มรรคผล

    ๒๔๑."หกผัสสะ"โลกิยะสิชัด...............................สัมผัสเจาะทวารดล
"กาย,โสตะ,จักษุ"ประลุยล......................................."ลิ้น,ฆานะ"เจาะโลกีย์

    ๒๔๒.มี"มโนสัมผัสฯแล้.........................................จัดแล โลกีย์
"หทยวัตถุ"มีแฉ........................................................อยู่พร้อม
จิตคงอยู่ภูมิแช........................................................"รูป,อรูปฯ กามาฯ
มีผัสสะกิเลสย้อม....................................................ทุกข์ไซร้สุขปน

    ๒๔๓."สัมผัสมโนฯ"ลุภวรุจน์..................................โลกุตต์ประลุมรรคผล
ผลจิตวิบากจตุสกล.................................................โสดาฯ..อรหัตต์ฉาย

    ๒๔๔.กราย"เวทนาหก"รู้.......................................โลกีย์
สัมผัสทวารมี...........................................................หกพร้อม
จาก"จักขุสัมฯลี......................................................."สัมผัส-มโน"
ยังเกี่ยวกับวัฏน้อม...................................................ภพแล้สามพาน

    ๒๔๕."วิญญ์ธาตุมโนฯ"จะประลุรู้............................ใจสู่จตุภพชาญ
เป็นได้สิ"โลกิยะพะพาน............................................โลกุตตระมรรคผล

    ๒๔๖.ยล"สัญญาหก"ล้ำ.........................................โลกีย์ จดจำ
คำ"รูปสัญญา"มี........................................................"สัททฯ"แจ้ว
"คันธ์สัญญ์ฯ"กลิ่นดมดี..............................................เลิศ"รส- สัญญา"
"โผฏฐัพพ์ฯสัมผัสแล้ว...............................................แม่นแท้"ธัมม์สัญญ์"

    ๒๔๗."วิญญ์ธาตุมโนฯ"หทยโอ่................................ทั้ง"โลกิยะ"หรือดั้น
โลกุตต์เพราะมีคุณะเจาะสรร.....................................แตกต่างซิระดับญาณ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๕/๖๖)

    ๒๔๘.พาน"มโนวิญญ์ธาตุฯรู้..............................อารมณ์ โลกีย์
จรจบภพสามชม..................................................เที่ยวซ้ำ
ครา"มโนธาตุวิญญ์ฯ"สม.......................................จิตร่วม มรรคผล
จึงจ่อโลกุตตระล้ำ...............................................ผ่องแผ้วนิพพาน

    ๒๔๙.มี"เจตนาฉกะ"ทวาร.................................รู้ผ่านจระ"รูป"กราน
"สัทท์สัญฯ"กะ"คันธะ"ระดะฉาน..........................."เจต์นารสะสัญฯ"แล

    ๒๕๐.แฉ"โผฏฐัพฯ"จับต้อง...............................กายา
"ธัมมสัญเจต์นา"..................................................จิตย้ำ
"จงใจหก"เป็นหนา...............................................เวียนว่าย โลกีย์
สามภพมิถึงล้ำ....................................................ส่งน้อมฌานเหนือ

    ๒๕๑."วิญญ์ธาตุมโนฯ"ลุธุวชี้............................โลกีย์ปุถุชนเครือ
จงใจสิรู้มิประลุเอื้อ..............................................ธรรมสูงเจาะประการใด

    ๒๕๒.ไว"มโนวิญญ์ธาตุฯ"ล้วน...........................จิตคง โลกุตตระ
ใจมั่นนิพพานยง...................................................มุ่งแท้
จิตลุมรรค,ผลประจง............................................จึงล่วง นิพพาน
หลีกวัฏสงสารแล้.................................................เสร็จด้วยจงใจ

    ๒๕๓."จิตหก"เจาะโลกิยะตระหนัก....................."วิญญ์"จักขุ"กะ"โสต"ไซร้
"กาย,ธาตุมโนฯ"เจาะประลุใส................................"ฆานวิญญ์ฯ",รสะชิวหา

    ๒๕๔.คราโลกีย์บ่งชี้..........................................มีทวาร ปัญจมะ
"ประสาทรับ"มิกราน..............................................หยั่งรู้
"มโนธาตุวิญญ์ฯ"ฉาน............................................ตรึกคิด มรรคผล
โลกุตตระกิจสู้......................................................ฆ่าแท้กิเลสผลาญ

    ๒๕๕."วิชช์มาฯ"จะลุทวิถาม..............................ตอบความประลุจริงกราน
ธรรมเกิด ณ ภพซิพหุผ่าน....................................ปรากฏเฉพาะใดเผย

    ๒๕๖.เปรยในกามธาตุนั้น..................................."ปัญญา- ขันธ์เกิด
สัตว์อื่นเกิดมาหนา.................................................ร่วมแท้
ปรากฏร่างหลากมา...............................................แตกต่าง ปฏิสนธิ
อาจครบสมบูรณ์แล้..............................................ไม่ได้เหมือนกัน

    ๒๕๗.มี"สัจจะหนึ่ง"ขณะอุบัติ..............................แค่"สัจทุขะ"ห้าขันธ์
"ภัตสี่,และหนึ่งมนะดั้น...........................................หนึ่ง"ผัสสะกะเจต์นา"

    ๒๕๘.คราอินทรีย์เปลี่ยนได้................................แปรผัน ตามภูมิ
การปฏิสนธิยัน......................................................เพียบพร้อม
ปัญญายิ่งเกิดครัน.................................................โอกาส ลุธรรม
หรือโง่จิตเกิดน้อม.................................................ไม่แล้ลุธรรม

    ๒๕๙."สิบสี่เจาะอินทริยะ"เดช.............................กับเหตุลุกุศลนำ
คือ"เทพสเหตุกะ"ถลำ............................................ปัญญาวรยิ่งแฉ

    ๒๖๐.แลอินทรีย์บ่งชี้..........................................สิบสาม เหตุสอง
"มิโลภ,มิโกรธ"ลาม................................................เทพช้อย
อินทรีย์ลดลงผลาม................................................ตัดหนึ่ง ปัญญินฯ
จึงจ่อปัญญาด้อย...................................................ไม่น้อมญาณหนา

    ๒๖๑."สิบสามลุอินทริยะ"เดช...............................ด้วยเหตุตติสามครา
ไม่โลภ,อโทสะ,อนะกล้า..........................................ความหลงขณะเกิดเผย

    ๒๖๒.เปรยมีมนุษย์แท้.........................................เกิดสมัย ปฐมกัป
"สัมปยุตญาณ,ฉลาดไว...........................................ยิ่งแล้ว
อินทรีย์สิบสามไกล.................................................กุศลจิต
คราเพศชาย,หญิงแจ้ว.............................................ไม่แจ้งเห็นแล

    ๒๖๓.มีสอง"สเหตุกะ"เจาะรุด................................วิป์ยุตมิประมาณแล้
"สิบสองสิอินทริยะ"แฉ.............................................เมื่อเริ่มระยะกัปหนา

    ๒๖๔.ครามีสองเหตุแล้.........................................มิมี "อโมหะ"
จึงขาด"ปัญญินทรีย์"...............................................สภาพด้อย
แต่"กาย,จิต"ปกติดี..................................................เพียงแต่
มิอาจลุมรรคผลช้อย...............................................ชาตินี้จริงเฉลย

    ๒๖๕."เหตุสองกะอินทริยะเก้า".............................สัตว์เฝ้าอุปะครรภ์เอย
"วิป์ยุตกะญาณ"อภวเอ่ย..........................................โง่แท้นิร"ปัญญินฯ"

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๖/๖๖)

   ๒๖๖.อินทรีย์มียิ่งปลื้ม........................................"อุปปาฯ" เกิดมา
มิครบอายตะหนา..................................................ไป่พร้อม
กุศลเหตุไถลพา....................................................จึงสู่ อบาย
ฉลาด"ปัญญินฯ"ค้อม.............................................ปิดแล้มรรคผล

    ๒๖๗."สัตว์อุปปปาติกะ"พิการ..............................เกิดพานนิร"ตา"ยล
อินทรีย์สิแปดอนะฉงน..........................................."จักขุนฯ"มละทิ้งหาย

    ๒๖๘.กราย"อินทรีย์เจ็ดพร้อม..............................เกิดเป็น "อุปปาฯ"
หูหนวก,ตาบอดเข็ญ...............................................ยากแท้
มิมีเหตุกอปรประเด็น..............................................ยังขาด อินทรีย์
"ตา,จักขุนทรีย์"แล้.................................................อีกทั้ง"โสตินฯ"

    ๒๖๙.สัตว์เกิดปะอินทริยะห้า..............................เกิดกล้าลุ ณ ครรภ์ยิน
"มีเหตุ บ เพศ"รึนิรสิ้น.............................................เหตุไร้ภวเพศมี

    ๒๗๐."อินทรีย์มีสี่"พร้อม.....................................เกิดใน ครรภ์แล
สัตว์ไป่เพศ,เหตุไถล..............................................เกิดด้วย
อินทรีย์สี่พัฒนาไว.................................................ตา,จมูก..ภายหลัง
"วิปากเหตุจะม้วย...................................................ปราศแท้กุศลริน

    ๒๗๑."อินทรีย์สิห้ามิลุ"สตินฯ".............................."สัทธินฯ"อติ"ปัญญินฯ
อีกทั้ง"สมาธิ์,วิริยะ"ผิน............................................ไร้ทางภวเกิดแฉ

    ๒๗๒.แล"อินทรีย์สี่แล้.........................................เกิดใน ครรภ์นา
"วิปากเหตุ,เพศ"ไกล...............................................ไป่พร้อม
อินทรีย์กลุ่มจึงไส...................................................เพียรห่าง สมาธิ์ ฉลาด"ปัญญินฯ"ค้อม..............................................จึ่งด้อยพลังครัน

    ๒๗๓."ภัต,ผัสสะ,จิต"ก็หิตะชัด..............................ช่วยสัตว์ดุจะเทียมทัน
ทั้งหมดสิเป็นปจยะกัน.............................................ธำรงภวขันธ์เผย

    ๒๗๔.เปรย"ผัสสะหนึ่ง"นั้น....................................ทราบแล อารมณ์
มี"มโนวิญญาณ"แฉ.................................................กระทบรู้
"มโนวิญญ์ธาตุฯ"แด................................................ตัวผ่าน ทราบ,คิด
"จำ,จิต,เจตนา"กู้.....................................................อีกทั้ง"เวทนา"

    ๒๗๕."สิบเอ็ดสิอายตนะ"เทิด................................ก่อเกิด"ติกะอุปปา"
"สัททาฯซิเสียง"จะภวกล้า........................................ทีหลังระยะชีพยง

    ๒๗๖.คง"สิบเอ็ดธาตุ"แล้......................................."อายาฯ สิบเอ็ด"
เกิดสู่ภพ"กามาฯ".....................................................ครบถ้วน
"เทพ,มนุษย์แรกกัปหนา............................................สัตว์นรก ดิรัจฉาน
"เสียง,สัททาฯ"มิเกิดล้วน...........................................จ่อไร้เสียงหนอ

    ๒๗๗."ธาตุสิบและอายตนะ"กล้า............................."อุป์ปาติกะ"เกิดก่อ
"เปรต,ยักษ์,ดิรัจฯลุภวจ่อ...........................................ตา,หูสิพิการแฉ

    ๒๗๘.แลมีพวกสิบถ้วน............................................"อายา-ตนะ"
ตาบอด บ "จักขาฯ"....................................................เพ่งไร้
หูหนวกไป่"โสตาฯ"....................................................."โสตธาตุ" มิมี
"ธาตุกับอายตะ"ไซร้...................................................ปรับแท้เหมาะกัน

    ๒๗๙.พวกอื่นเจาะ"อายตนะ"สิบ...............................เกิดกริบภวในครรภ์
ไม่ครบจะวัฒนะลุผัน..................................................จนครบก็มนุษย์เผย

    ๒๘๐.เปรย"อุปปาฯ"ธาตุเก้า.....................................อายาฯ นวแล
ตาบอด,หูหนวกหนา....................................................อุบัติแล้
"อาย์,ธาตุ"เกี่ยวหู,ตา...................................................ตัดออก
มิเพิ่มอีกเหมือนแท้......................................................สัตว์ดั้นครรภ์หนา

    ๒๘๑."ธาตุเจ็ดและอายตนะเจ็ด"...............................เกิดเด็ดประลุครรภ์คว้า
เพิ่มพัฒนาเจาะรุหะกล้า...............................................ในครรภ์ซิมนุษย์เผย

    ๒๘๒.เปรยธาตุสิบเอ็ดแท้.........................................พบหนา "อุปปาฯ"
"กามธาตุ,อายตะฯ"มา..................................................ครบถ้วน
มนุษย์แรกกัป,เทพครา.................................................สัตว์นรก
เปรต,ดิรัจฉานล้วน.......................................................ยักษ์กล้าเกรงขาม

    ๒๘๓.สัตว์"อุปปาติกะ"เจาะธาตุ.................................สิบยาตรขณะเกิดลาม
บอด,"จักขุธาตุ"จะอนะผลาม........................................เหลือทศะมิครบเอย

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๗/๖๖)

    ๒๘๔.เปรยบางพวกหนวกแล้...............................มิยิน
"โสตธาตุ"ขาดผลิน................................................แน่แล้ว
เกิดกับ"อุปปาฯ"ชิน................................................สัตว์สู่ อบาย
"ยักษ์,ดิรัจฉานแจ้ว.................................................นรกพร้อมเปรตหนา

    ๒๘๕.สัตว์"อุปปาติกะ"ลุธาตุ................................เก้ายาตรเจาะพิการกล้า
บอด,หนวกลิ"จักขุ"นิรคว้า.......................................โสต์ธาตุขณะเกิดแล

    ๒๘๖.แลในกามธาตุสิบแน่แลัว.............................จะมี สัจจะ
เพียงหนึ่ง"ทุกขสัจฯ"พี............................................เกิดพร้อม
ดุจเดียว"เทพอสัญญีฯ"...........................................คราเกิด
มีทุกขสัจจะน้อม....................................................หนึ่งแท้เหมือนกัน

    ๒๘๗."สิบสี่สิอินทริยะ"เกิด..................................."เทพ"เลิศศยะกามฯครัน
"ญาณสัมสเหตุกะ"ลุปัญ-........................................ญาน้อมจะวิมุติหนา

    ๒๘๘."เทวา"เกิดแน่พร้อม.....................................อินทรีย์ สิบสาม
เป็น"วิปยุตญาณ"มี..................................................เหตุไร้
ปัญญาจึ่งถอยหนี...................................................จึงไป่ "ปัญญินฯ"
จำห่างมรรคผลไซร้................................................ภพนั้นจริงผลาม

    ๒๘๙.ต้นกัป,มนุษย์จะภวะชี้.................................อินทรีย์ประลุสิบสาม
"ญาณสัมปยุต"มหตะ"ปัญ-..................................... ญินทรีย์"อุปะธรรมเหนือ

    ๒๙๐.เครืออินทรีย์เกิดแล้ว..................................สิบสอง
กับมนุษย์แรกกัปมอง..............................................เพศไร้
กอปรญาณวิปยุตครอง...........................................มิฉลาด
จึงไป่"ปัญญินฯ"ไซร้................................................ห่างแท้มรรคผล

    ๒๙๑.มี"สิบสี่อินทริยะยาตร..................................กาม์ธาตุภวครรภ์ดล
"สัมป์ยุต,สเหตุกะ"ยะยล..........................................ปัญญาอติไพศาล

    ๒๙๒.กรานในรูปธาตุนั้น.......................................อินทรีย์ นับสิบ
เกิดเด่นรูปพรหมมี...................................................เพศไร้
อินทรีย์ยิ่งพลังดี......................................................เพียรเลิศ "สัทธินฯ"
 มี"สตินฯ,สมาธินฯ"ไซร้............................................ครบห้า"ปัญญินฯ"

    ๒๙๓.กาม์ธาตุเจาะ"อินทริยะเก้า".........................ผู้เข้าภวครรภ์ชิน
"วิป์ยุตสเหตุกะ"ผลิน..............................................."ปัญญินฯอนะเกิดแฉ

    ๒๙๔.แลอินทรีย์กลุ่มเก้า......................................เกิดครา กามธาตุ
ผุด"อุปปาติฯ"หนา...................................................เพศแปล้
อายตนะครบหู,ตา...................................................เขลาโง่ บ พลัง
เพียร,เชื่อ,สติ,สมาธิ์แล้............................................ร่วมห้า"ปัญญินฯ"

    ๒๙๕.กาม์ธาตุสิอินทริยะนบ.................................แปดครบ ณ นรกชิน
บอด,อุปปาติกะลุสิ้น................................................จักขุนทริย์ขาดเผย

    ๒๙๖.เปรยกามธาตุเกิดแล้ว..................................อุปปาฯ อบาย
มีแปดอินทรีย์พา......................................................หนวกแท้
"สัตว์นรก,เปรต"หนา................................................แลยักษ์ ดิรัจฉาน
จึงปราศ"โสตินฯ"แล้.................................................แรกครั้งเกิดแฉ

    ๒๙๗.กาม์ธาตุเจาะอินทริยะเจ็ด............................สัตว์เข็ดลุพิการแล้
"หนวก,บอด,อบายจตุสิแน่........................................ตา,โสตะมิมีหนา

    ๒๙๘.คราอินทรีย์สัตว์ห้า......................................ในครรภ์ กามธาตุ
สัตว์ก่อ"กายินฯ"พลัน..............................................."เพศ"แปล้
"มนินทรีย์",จิตเกิดสรรค์..........................................."ชีพรักษ์"รูปนาม
"อุเปกขินทรีย์"แท้....................................................เกิดพร้อมจิตเผย

    ๒๙๙.กาม์ธาตุสิอินทริยะสี่.....................................เกิดชี้ภวครรภ์เอย
ไร้เพศเจาะ"ชีพ,ลุมนะ"เอ่ย........................................."กายินฯ"และ"อุเปกขินฯ"

    ๓๐๐.ยินกามธาตุเหตุแล้........................................มีสาม อโลภะ
มิโกรธ,มิหลงผลาม...................................................วิบากช้อย
ญาณสัมปยุตมีลาม...................................................เทพ,มนุษย์ แรกกัป
เกิดยิ่งปัญญาถ้อย....................................................จุ่งแจ้งนิพพาน

    ๓๐๑."กาม์ธาตุเจาะเหตุทวิวิโรจน์...........................ไม่โกรธและมิโลภขาน
เทพ,ชนปฐมนิรปะญาณ-...........................................วิป์ยุต"มิฉลาดหนา

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๘/๖๖)

    ๓๐๒.คราสัตว์ปราศเหตุแล้.................................เกิดมา มิมี
กุศลเหตุสามเลยหนา.............................................จิตล้า
จึงพิการแต่เกิดมา..................................................จัดต่ำ ปฏิสนธิ
ของมนุษย์,สัตว์อบายคว้า.......................................วิบากพร้อม"อเหตุ"นำ

    ๓๐๓.กาม์ธาตุลุ"อายตนะเก้า".............................เกิดเร้า ณ อบายย้ำ
สัตว์"อุปปาติกะ"ถลำ..............................................บอด,หนวกอุปบัติแฉ

    ๓๐๔.แลกามธาตุเกิดแล้ว..................................."อายา- ตนะเจ็ด"
สัตว์เกิดในครรภ์หนา.............................................มุ่งช้อย
"รูป,รส,กลิ่น,กายครา............................................."โผฏฐัพฯ- ธัมมาฯ"
"ใจ,มนายตนะ"พร้อย.............................................อื่นแท้ทะยอยดล

    ๓๐๕.สิบเอ็ดสิธาตุสกลครบ................................เทพนบ,นรกัปต้น
สัตว์"อุปปาติกะ"ยะยล............................................หู,ตา,รสะ,ลิ้น,กาย..

    ๓๐๖.ฉายธาตุสิบแน่แลัว....................................อุปปาฯ สัตว์นรก
ตาบอด จักขุถลา...................................................ไป่แล้
อีกพวกหนวกแลหนา.............................................โสตธาตุ
กำเนิดมิมีแท้.........................................................ไม่พร้อมธาตุหนา

    ๓๐๗.มี"อุปปาติกะ"อบาย....................................ธาตุฉายนวแผ่คว้า
"เปรต,ยักษ์,ดิรัจฯ"ลิทวิกล้า....................................บอด,หนวก ณ นรกแฉ

    ๓๐๘.แลกามธาตุสัตว์ชี้.......................................เกิดใน ครรภ์เอย
ธาตุเจ็ดมีนำไว.......................................................ก่อนแล้
สัตว์ทุกพวกสัจจะไกล............................................เพียงหนึ่ง
คือ"ทุกขสัจจะ"แท้..................................................ก่อห้าขันธ์เอย

    ๓๐๙.กาม์ธาตุลุอินทริยะสิบ-...............................สี่"กริบภว"เทพ"เอ่ย
"สัมป์ยุตสเหตุกะ"เฉลย...........................................เหตุเลิศประลุ"ปัญญินฯ"

    ๓๑๐.ผลิน"เทพ"เกิดได้.......................................อินทรีย์ สิบสาม
วิปยุตจากเหตุดี.....................................................ขาดแท้
"อโมหะ"มิมี............................................................มิฉลาด
จึงขาด"ปัญญินฯ"แล้..............................................พลาดน้อมมรรคผล

    ๓๑๑."กาม์ธาตุปะอินทริยะสิบ-............................สาม"ยิบนรกัปต้น
"สัมป์ยุตสเหตุกะ"ยะยล........................................."ปัญญินทริย์"มีหนา

    ๓๑๒.ครากามธาตุเกิดแท้....................................สิบสอง อินทรีย์
มนุษย์กัปปฐมผอง..................................................เหตุไร้
"ญาณวิปยุตฯ"ครรลอง...........................................มิฉลาด
จึงขาดปัญญินฯไซร้................................................พลาดน้อมลุธรรม

    ๓๑๓.กาม์ธาตุปะอินทริยะสิบ...............................เกิดกริบภวครรภ์นำ
"สัมป์ยุตสเหตุกะถลำ..............................................เหตุมีประลุปัญญินฯ

    ๓๑๔.ผลินกามธาตุก่อเก้า.....................................อินทรีย์ ในครรภ์
"วิปยุตญาณฯ"มิมี....................................................เหตุไร้
เหตุ"อโมหะ"ปราศพี.................................................มิฉลาด
จึงขาดปัญญินฯไซร้.................................................คลาดแคล้วธรรมหนา

    ๓๑๕.กาม์ธาตุลุอินทริยะเก้า..................................สัตว์เหล่าภวอุปปาฯ
สมบูรณ์กะอายตนะกล้า............................................เปรต,ยักษ์กะนรกแฉ

    ๓๑๖.แลกามธาตุก่อแล้ว........................................อินทรีย์ แปดมี
"ตาบอด,อุปปาฯมี......................................................นรกแท้
อีกพวก,หูหนวกพี......................................................มีแปด อินทรีย์
เกิด"บอด,หนวก"สองแล้............................................เจ็ดคว้าอินทรีย์

    ๓๑๗.กาม์ธาตุเจาะอินทริยะห้า..............................เกิดกล้าภวครรภ์ชี้
"กาย,เพศ,อุเปกฯ,มนะ,ชิวี".........................................อย่างอื่นก็เจริญหลัง

    ๓๑๘.ยังกามธาตุสี่สร้าง.........................................อินทรีย์ ในครรภ์
"อเหตุกะ"มิดี.............................................................ปราศแท้
"นปุงสกะ"มี...............................................................เพศไป่ เห็นชัด
คราปฏิสนธิแล้..........................................................ไม่ได้แปรตรง

    ๓๑๙.กาม์ธาตุเจาะเหตุตติยะโรจน์.........................ไม่โกรธนิรโลภ,หลง
กับเทพ,มนุษย์มนะวรงค์.............................................สัมปยุตประลุกรานเผย

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๑๙/๖๖)

    ๓๒๐.เปรยกามธาตุเหตุแล้ว................................ปราศสอง "โลภ,โกรธ"
สัตว์เกิดในครรภ์ครอง............................................แน่วพร้อม
"ญาณวิปยุตฯ"เหตุผอง...........................................ปฐมมนุษย์ ฉลาดผลอย
เทพเช่นกันเหมือนน้อม...........................................คลาดแคล้วนิพพาน

    ๓๒๑.รูป์ธาตุก็"รูปะวจร์ธรรม".............................พรหมนำศยะภูมิกราน
มีธรรมอะไรจะภวะผ่าน..........................................เทวาพหุเหล่าไหน

    ๓๒๒.ไกลรูปธาตุนี่ชี้..........................................."ธาตุ,ขันธ์, อายตนะ"
"สัจจะ,อาหาร"ครัน................................................."เหตุ"พร้อม
"อินทรีย์,เวทนา"ยัน................................................"ผัสสะ, สัญญา"
"เจตนา,จิตน้อม......................................................ร่วมแล้สิบสอง

    ๓๒๓.รูป์ธาตุเจาะปัญจมะสิขันธ์..........................."รูป"พลันภว"รู้"ครอง
"สัญญาระลึก",ประลุตริตรอง..................................สังขาร"และเจาะวิญญาณ

    ๓๒๔.พานในรูปธาตุพรัอม...................................อายา- ตนะ
มี"จักขาฯ,รูปาฯ......................................................ร่วมหัา
"โสตาฯ,จิตมนาฯ....................................................ใจทราบ อารมณ์
ภายนอก"ธัมมาฯ"หล้า............................................เชื่อมแท้กับใจ

    ๓๒๕.รูป์ธาตุเจาะ"ธาตุ"ลุอุปบัติ...........................ห้าชัดภว"ตา"ไซร้
"โสตฯ,รูปธาตุ,หทยะใส...........................................ธัมม์ธาตุก็เจาะสิ่งจริง

    ๓๒๖.ติงรูปธาตุเกิดแท้........................................ยังมี "ทุกข์สัจฯ"
ธรรม,รูปธาตุประณีตดี............................................ทุกข์ไร้
รูปธาตุเด่นขันธ์พี....................................................มิเที่ยง แปรปรวน
สุข,อัพยาฯแปรได้...................................................ไม่พ้นทุกข์แฉ

    ๓๒๗."รูป์ธาตุเจาะอินทริยะสิบ".............................เด่นลิบอติห้าแล
ธรรมเลิศลุโพธิพละแน่............................................."สัทธินฯ,วิริยินฯ.."เผย

    ๓๒๘.เปรย"รูปธาตุ"เกิดพร้อม...............................เหตุสาม วิปากฯ"
มิโลภ,มิหลง"ลาม.....................................................โกรธไร้
กุศลส่งสงบตาม.......................................................คมกริบ ปัญญา
โอกาสลุธรรมไซร้....................................................มากแท้นิพพาน

    ๓๒๙.รูป์ธาตุเจาะ"ผัสสะ"ลุ"มโน-............................วิญญ์ฯ"โอ่กิจะซ่าน
นาม์ขันธ์สิสี่มุธุระขาน................................................เวท์นาประลุอารมณ์

    ๓๓๐.ชมรูปธาตุเกิดแปล้......................................."เวทนา, สัญญา"
"เจตนา,จิตเกิดหนา".................................................หนึ่งพร้อม
"มโนวิญญ์ธาตุฯ"จะพา.............................................ธรรมเลิศ รูปพรหม
ปฏิสนธิจิตน้อม........................................................ภพหน้าไพศาล

    ๓๓๑."รูป์ธาตุเจาะขันธ์ลุภวหนึ่ง.............................จ่อถึงกะ"อสัญญ์ฯ"กราน
พรหมมีสิรูปตะอนะพาน............................................นาม์ขันธ์จตุใดเผย

    ๓๓๒.เปรยรูปธาตุเกิดแล้ว.....................................อายา- ตนะสอง
มี"รูป,รูปายะฯ"หนา...................................................เชื่อมแท้
"ธัมมายตนะ"พา.......................................................รูปละเอียด ถูกทราบ
สองร่วมกันทราบแล้.................................................แจ่มแจ้งปัญญา

    ๓๓๓.เทวา"อสัญญะฯ"ศยะรูป์-..............................ธาตุหรูทวิธาตุกล้า
"รูปุ์ธาตุ"และ"ธัมมะฯ"ประลุหนา................................คิด,จำอุปบัติแฉ

    ๓๓๔.แลรูปธาตุหนึ่งชี้..........................................."สัจจะ"เอย
คือ"ทุกขสัจจะ"เกย...................................................เกิดได้
พรหมมีรูปขันธ์เผย...................................................ตัว"ทุกข- สัจจะ"
มิเที่ยงแปรปรวนไซร้................................................จัดน้อมทุกข์หนา

    ๓๓๕.รูป์ธาตุเจาะอินทริยะ"หนึ่ง............................รูปพึ่ง"ชิวิตินฯ"พา
หล่อเลี้ยงสิรูปลุธรกล้า.............................................รูป์พรหมซิ"อสัญญาฯ"

    ๓๓๖.ครารูปธาตุ"เทพชี้........................................"อสัญญ์ฯ"หมาย มิมี
เหตุ,"ผัสสะ,เวทนา"กราย..........................................ภัตไร้
"จำ,เจตนา"มิฉาย....................................................."จิต"แน่ ปราศแล
คงอยู่เพราะฌานไซร้...............................................ก่อนคล้อยภพกาม

    ๓๓๗.คราภพ"อรูปะ"ภวขันธ์..................................เกิดครัน"จตุขันธ์นาม"
รูป์ภพเจาะปัญจมะลุตาม..........................................ตัดรูปก็"อรูปฯ"หนา

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๐/๖๖)

    ๓๓๘.ครา"อรูปธาตุ"เกิดสร้าง.............................อินทรีย์ แปดนา
ผดุงชีพนามธรรมมี................................................รูปไร้
อารมณ์รับทางลี....................................................จิตหนึ่ง ทวาร
คงอยู่พรหมโลกไซร้..............................................สี่ชั้น"อรูปพรหม"

    ๓๓๙.เกิดใน"อรูปฯ"ก็ภวธรรม.............................เหมือนพร่ำดุจะ"รูปฯ"ชม
"ธาตุสัจจะอายตนะ"สม.........................................."อินทรีย์ธุระอาหาร"

    ๓๔๐.พาน",ผัสสะ,เหตุ"พร้อม..............................."เจตนา ทราบนา"
เจตนา,จงใจหนา....................................................มั่นแท้
"สัญญา,ระลึกจำ"พา...............................................อีกจิต "มโนวิญญ์ฯ"
ทำกิจเหมือนกันแล้.................................................ไม่ต้องอธิบาย

    ๓๔๑."ภุมมันฯ"เจาะธรรมลุพหุภพ.........................ต่ำครบทะลุสูงหมาย
"กามาวะฯ,รูปะวจะฯ"กราย......................................."โลกุตต์ระ,อรูปาฯ"

    ๓๔๒.ธรรม"กามาฯ"กล่าวนี้...................................ธาตุ,ขันธ์, อายตนะ"
"เวทนา,รูป"ครัน......................................................ร่วมพร้อม
"สังขาร,แต่งปรุง"สรรค์............................................มีจิต "วิญญาณ"
"ระลึกสัญญา"น้อม..................................................ท่องพริ้ม"กามาฯ"

    ๓๔๓.ผลลัพธ์เจาะต่ำก็ปะ"อเว-.............................จี"เผล่ทุรทุกข์กล้า
บนสุด"ปร์นิมมิตวะฯ"หนา.........................................เทพชั้นฉกะแมนสรวง

    ๓๔๔.ปวงธรรมหาใช่นี้.........................................กามา- วจรภูมิ
คือภพ"รูปาฯ"หนา...................................................รูปแปล้
"อรูปภพ"ถลา.........................................................บ รูป
โลกุตตรธรรมแท้....................................................สภาพพ้นโลกแฉ

    ๓๔๕.ธรรมเป็นสิ"รูปะวจะ"กู้.................................จิตผู้ลุสมาฯแล้
ท่องปัจจุบันลุปิติแท้.................................................กาย์ทิพย์ภวผ่องใส

    ๓๔๖.ไว"อรูปาฯ"ต่ำแล้.........................................โลกพรหม "ปริสัชฯ"
โดยลุปฐมฌานชม...................................................เยี่ยมแล้ว
สูงสุด"อกนิฏฯ"สม...................................................ฌานสี่ บรรลุ
แดน"สุทธาวาส"แผ้ว...............................................อยู่แท้"อนาร์มีฯ"

    ๓๔๗.ธรรมไป่สิ"รูปะวจะ"หนา..............................."กามาวจะฯ"เสพชี้
กาม์คุณ"อรูปะวจะ"ปรี่.............................................โลกุตตระโลกเหนือ

    ๓๔๘.เครือ"ธรรมอรูปฯ"แน่วชี้..............................จิตหนา เจตสิก
จรสมาบัติพา..........................................................สุขแล้
กำหนดต่ำ",อากาฯ..................................................ครองหนึ่ง อรูฌาน
สูงสุด"เนวสัญฯ"แท้................................................สี่น้อม"อรูปพรหม"

    ๓๔๙.ธรรมเป็นสิโลกิยะลุชี้..................................ธรรมดี,อกุศลตรม
กลาง"อัพยากตะ"เหมาะสม......................................ห่างอาสวะไกลแฉ

    ๓๕๐.แลธรรมโลกุตต์พร้อม.................................มรรคหนา
มรรคแรกโสดาฯพา................................................เริ่มต้น
มีผลสุดถึงมา.........................................................อรหัตต์ ผลเอย
สงบระงับกิเลสพ้น..................................................วิมุติไซร้นิพพาน

    ๓๕๑."อุปปาทกัมมะฯ"ภวพร่ำ..............................เหตุกรรมอุปบัติกราน
สัตว์อายุขัยเจาะคติฉาน.........................................เทพ,พรหมและมนุษย์เผย

    ๓๕๒.เปรยเทพสาม,แยกชี้..................................เทวา "สมมติ"
กษัตริย์,เทวีหนา....................................................ชื่อก้อง
"เทพจาตุมหาฯ"....................................................."อุบัต-ติเทวดา"
"วิสุทธิเทว์ดา"ซ้อง.................................................นอบน้อมอรหันต์

    ๓๕๓."ทาน,สีละอัฏฐะมระแล้ว.............................ไม่แคล้วอุปบัติครัน
บ้างเป็นกษัตริย์ลุธนดั้น..........................................เทพหนึ่ง-ฉกะแดนสรวง

    ๓๕๔.ปวงมนุษย์ชีพแล้........................................ประมาณ ศตวรรษ
มีต่ำหรือเกินพาน....................................................ยิ่งเค้า
"เทพจาตุมหาฯ"กราน..............................................เทียบกับ มนุษย์
ยืนประมาณ"นวเก้า.................................................ขวบล้านปี"ฉาย

    ๓๕๕."เทพดาวดึงส์"อะยุวิโรจน์............................."สามโกฏฉกะล้าน"กราย
"ยามาฯ"จตุททสะลุผาย...........................................โกฏกับจตุล้านปี"