อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๕/๖๖)

    ๔๒๘.บางครากุศลเยี่ยมแล้...............................หาเป็น "ภาเวฯ"
แจงจ่อโลกีย์เข็น..................................................อื่นแท้
ภาวนาไป่มีเห็น.....................................................อีกไป่ "สัจฉิกาฯ"
มิใช่ธรรมตรงแล้...................................................แจ่มแจ้งมรรคผล

    ๔๒๙.เหตุ"อัพยากตะ"เจาะกลาง.........................ไม่วางหินะ,ดียล
เป็นยิ่ง"อภิญฯ"เจาะมุผจญ.....................................พึงรู้พหุธรรมเผย

    ๔๓๐.เปรย"อัพยาฯ"เหตุชี้..................................."ปริญเญยฯ" กำหนด
ธรรมย่อมทราบความเ อย......................................ประโยชน์พร้อม
"ปหาตัพพ์ฯ"มิเป็นเลย............................................มิจ่อ ตัดละ
มิใช่"ภาเวฯ"น้อม....................................................ไม่ได้ภาวนา

    ๔๓๑.เหตุอัพยาฯเจาะทวิเด่น..............................จ่อ"เป็นอนะเป็น"หนา
เป็น"สัจฉิกาฯ"ขณะลุกล้า.......................................โลกุตตระจิตผล

    ๔๓๒.ยลอัพยาฯเหตุแท้.......................................มิเป็น "สัจฉิกาฯ"
คราเกิดโลกีย์เห็น...................................................ไม่ข้อง
โลกียวิบากจิตเย็น..................................................รับแค่ อารมณ์
มิมุ่งหมายธรรมจ้อง................................................ส่งน้อมนิพพาน

    ๔๓๓."หกผัสสะ"คือภวกระทบ..............................หกครบซิทวารผ่าน
"ตา,หู,จมูก,มนะ"ประธาน........................................."ลิ้น,กาย"ประลุอารมณ์

    ๔๓๔.ชม"ผัสสะ"ยิ่งน้อม.......................................เป็นหนา "อภิญเญยฯ"
ทราบสภาพธรรมหลายครา.....................................รอบรู้
ผัสสะเด่น"ปริญฯ"พา...............................................กำหนด ทราบทัน
ผัสสะไป่"ปหาฯ"ละสู้...............................................ไม่แล้กิเลสแฉ

    ๔๓๕.ตัวผัสสะแค่เจาะลุกระทบ...........................ไม่นบภวธรรมแล้
"ภาเวฯ"เจริญลุตบะแน่...........................................ไม่เกี่ยวกิจะไหนเอย

    ๔๓๖.เปรย"ผัสสะ"ไม่ได้.....................................เป็นแล "สัจฉิกาฯ"
ผัสสะโลกีย์แฉ.......................................................แน่แท้
โดย"สัจฉิกาฯ"แบ..................................................โลกุตต์
ถึงซึ่งนิพพานแล้....................................................ไม่ข้องผัสสะหนา

    ๔๓๗."อารัมม์นะ"คือมนะและเจต์-.......................สิกเตร่"ลุอะรมณ์กล้า
อารมณ์มิมีก็ภวหล้า...............................................รูป์ธรรมก็"อนารัมม์ฯ"

    ๔๓๘.คำรูปขันธ์ไม่รู้..........................................อารมณ์ "อนารัมม์"
เป็นแต่วัตถุชม......................................................แค่นั้น
"สารัมมณะ"ตรม...................................................คงรับ อารมณ์
ขันธ์สี่เปํนนามดั้น.................................................เกี่ยวข้องจิตเผย

    ๔๓๙.ธรรมเด่นสิ"อายตนะสิบ"...........................ในกริบพหินอกเอย
มีอย่างละห้าเจาะพหิเอ่ย.......................................รูป,เสียง,รสะ,..โผฏฯแฉ

    ๔๔๐.แล"อายตะฯร่วมห้า...................................ภายใน
ตา,จมูก,หูไว.........................................................ร่าง,ลิ้น
ธรรมสิบไม่ทราบใด..............................................เป็นรูป มิรับ
หาใช่วิญญาณสิ้น.................................................จึ่งรู้อารมณ์

    ๔๔๑."ธัมมาย์ตะสิ่งหทยะรู้................................เป็นอยู่พหินอกชม
เชื่อมโยง"มนายตนะ"สม.......................................จึ่งรู้เพราะ"มโนวิญญ์ฯ"

    ๔๔๒.ยิน"ธัมมาฯ"รับรู้........................................"สารัม-มณธรรม"
"เวทนา สัญญา,จำ"...............................................คิดได้
"ธัมมาฯจ่อ"อนาฯ"นำ.............................................มิรับ อารมณ์
คือรูปละเอียดไซร้................................................สภาพแล้นิพพาน

    ๔๔๓.จิตคือ"มนายตนะ"ชู..................................รับรู้พหุนอกกราน
"สารัมม์ณธรรม"สิประลุสาน..................................รู้รูป,รสะ..คิดหนา

    ๔๔๔.ครา"ธัมมธาตุ"นี้........................................สภาพธรรม เจตสิก
ทราบแน่โดยใจนำ................................................รับรู้
ธัมม์ธาตุ"สารัมม์ฯ"................................................แลทราบ อารมณ์
เป็น"อนารัมม์ฯ"คู้..................................................รับไร้อารมณ์

    ๔๔๕."สองสัจจะ"จริงลุทวิชัด............................."ทุกข์สัจก็เจาะทุกข์ตรม
เหตุทุกข์ก็"สัจสมุฯ"ระทม......................................สารัมมณะรู้แฉ

อภิธรรมปิฎก : ๒๕.วิภังค์ : ธัมมหทยวิภังค์ (หน้า ๒๖/๖๖)

    ๔๔๖.ครา"นิโรธสัจฯแท้"...................................แลคือ ดับทุกข์
เป็น"อนารัมม์ฯ"ถือ...............................................ไม่รู้
อารมณ์ไป่มีลือ....................................................ดับกิเลส นิพพาน
ธรรมไม่ถูกปรุงกู้.................................................อื่นไรัทราบแฉ

     ๔๔๗.ทุกข์สัจสภาวะทวิ"รู้"...............................ทั้งชู"มิเจาะรู้"แล
"สารัมม์ณะ"รู้ก็หทยะแล.......................................เจตสิกหิตะจิตเอย

    ๔๔๘.เปรยทุกขสัจแล้.......................................อนารัมม์ มิทราบ
โดยไป่อารมณ์ถลำ..............................................คิดไร้
นิพพาน,รูปขันธ์นำ...............................................มิทราบ อารมณ์
ตัวรูป บ จิตไซร้...................................................ไม่รู้ใดหนำ

    ๔๔๙.รูปขันธ์สภาพมิลุอะรมณ์...........................เรียกสมวะ"อนารัมณ์"
ขันธ์สี่เจาะ"นาม"ตริประลุคำ..................................เวท์นาเจาะระลึก..ความ

    ๔๕๐.ยามนามขันธ์สี่นั้น.....................................เป็น"สา-รัมม์รัมม์ฯ"
มีจิตเป็นนามหนา...................................................เกิดแท้
คราขันธ์คิด"รูป"มา................................................รูปไป่ อารมณ์
เรียก"อนารัมณ์รัมม์ฯ"แล้.......................................ไม่รู้,ทราบปน

    ๔๕๑.ขันธ์สี่ก็นาม บ "สุตธรรม"..........................ยินนำเพราะเลาะหูยล
"ทิฏฐ์ธรรม"มิเห็นจะนิรก่น.....................................รู้"มุตะปะลิ้น,ดม"

    ๔๕๒.ชมนามขันธ์สี่แท้......................................."วิญญา-ตธรรม"
คือสิ่งจิตทราบหนา...............................................เท่านั้น
จิตทราบเวทนา.....................................................ทุกข์,สุขกลางเฉย
ขันธ์สี่ บ หู,ตาดั้น..................................................จิตแท้เฉพาะหนา

    ๔๕๓."รูปายะฯไซร้ บ "สุตธรรม".........................ยินพร่ำเฉพาะหูพา
"รูปาฯเหมาะ"ทิฏฐะฯ"ประลุตา...............................ไป่มุตะปะกลิ่น..แฉ

    ๔๕๔.แล"รูปาฯ"เด่นน้อม....................................วิญญา- ตธรรม
ถูกทราบจากทวาร"ตา".........................................เพิ่มแล้
จะทราบผ่านอีกครา..............................................ทางจิต
คือ"มโนวิญญาณ"แท้............................................แจ่มแจ้งจริงเผย

    ๔๕๕."สัททายะ"เป็นกะ"สุตธรรม"......................."เสียง"นำทะลุหูเอย
เป็น"วิญญาตธรรม"มนะเฉลย................................อีกสองอนะเป็นหนา

    ๔๕๖."คันธายะฯ"กลิ่นฟุ้ง....................................."รสา-ยตนะ"
โผฏฐัพพ์ฯเป็นทวิหนา............................................แน่ไซร้
เกิดกระทบทราบพา...............................................ตัวทราบ "วิญญาฯ"
เป็น"วิมุติธรรม"ได้..................................................นอกนั้นมิเป็น

    ๔๕๗.ธรรมเหลือตริ"อายตนะเจ็ด"......................."ตา"เด็ดและจมูก..เด่น
"วิญญาตธรรม"เฉพาะประเด็น...............................ไม่เป็นเจาะสิอื่นแฉ

    ๔๕๘.แลสัจจะแน่นั้น.........................................มีสาม "สมุทยสัจ"
"นิโรธ,มรรคสัจ"ความ...........................................เลิศล้ำ
สามจัดจิตลงตาม................................................."วิญญะ- ตธรรม"
เพียงอย่างเดียวโดยย้ำ........................................หยั่งดัวย"มโนวิญญ์ฯ"

    ๔๕๙.สองสองสิอินทริยะไซร้............................กิจใหญ่อนะทิฏฐ์ชิน
ไป่มุตธรรมลิสุตะยิน............................................เป็น"วิญญะตะธรรม"เผย

    ๔๖๐.เปรยอินทรีย์ใหญ่กล้า..............................สอง-สอง จิต,เจตสิก
เป็นรูป,ปัญญาครอง.............................................แน่วน้อม
ธรรมมีสภาพผอง.................................................จึงจ่อ มโนวิญญ์ฯ
จึงเด่น"วิญญะฯ"พร้อม..........................................หนึ่งแท้ธรรมดล

    ๔๖๑."เหตุเก้า"สิมูลปจยะชี้................................ชั่ว,ดีลุกระทำยล
"อัพ์ยาฯ,กุศลและอกุศล".......................................แจกอย่างละประเภทสาม

    ๔๖๒.ความอกุศลเหตุพร้อม................................"โลภ"หนา "โกรธ,หลง"
ดี,มิโลภ,หลงลา.....................................................โกรธไร้
อัพยาฯ,กุศลมา.....................................................แลต่าง
อัพยาฯกิริยาไซร้...................................................หว่างแท้บาป,บุญ

    ๔๖๓."เหตุเก้า"ลุ"วิญญะตะ"ประจำ.....................รู้นำประลุหนึ่งคุณ
เหตุแท้ก็"นาม"หทยะลุ้น........................................อย่างเดียวอนะหู,ตา