(ต่อหน้า ๓/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๓๕.เริ่ม"ภาชนีย์พระอภิธรรมฯ"........................จะเจาะล้ำซิมรรควิไล
นิพพานประสงค์ลิทุขะไส....................................หิตะฌานจะช่วยผละหนา

    ๓๖.พาเจริญฌานมุ่งแล้...................................สงัด"กาม" ทิฏฐิ
สงฆ์สู่"ปฐมฌาน"นาม..........................................ล่วงแล้ว
ครบมรรคแปดเกิดตาม.......................................ทันด่วน
เจริญครบสมบูรณ์แกล้ว.....................................วัฏลี้ทุกข์ผลาญ

    ๓๗."สัมมาสิทิฏฐิ"ภวนอบ................................จะลุชอบตริถูกพะพาน
ปัญญามิหลงจะเสาะฉะฉาน................................พิระเฟ้นพระธรรมเหมาะสม

    ๓๘.คม"สัมสังกัปฯ"ชี้......................................คิดตรง
จิตแน่วอารมณ์คง..............................................แน่นแล้ว
คิดเพียงแต่กุศลทรง..........................................ไกลกิเลส
โลกุตต์ระธรรมแท้.............................................พรั่งพร้อมมรรคเจริญ

    ๓๙."สัมมาวะจา"ริวจะชอบ..............................คติตอบละเว้นเผชิญ
เหตุสี่วจีสิหินะเกริ่น............................................ทุจริตวจีมิทำ

    ๔๐.คำทุจริตสี่แล้..........................................."มุสา คำหยาบ"
"พูดเสียด,ยุยง"ครา............................................"พร่ำเพ้อ"
พูดสุจริตหนา....................................................."เพิกเท็จ" "มิเสียด"
"พูดหยาบ,มิทำ"เท้อ............................................"ไม่น้อมเหลวไหล"

    ๔๑."กัมมันตะฯ"ทำลุวตะชอบ...........................มตินอบเจาะถูกไสว
เว้นพฤติสิ"กาย,วจะ,หทัย"...................................ทุจริตมิล่วงถลำ

    ๔๒.งำกายทุจริตแล้........................................สังวร ศีลเอย
"มิฆ่า,กาเมฯ"ถอน..............................................."ลักไร้"
"ทุจริตพูดปด"ทอน............................................."เลิกหยาบ" "หลงใหล"
"ใจชั่วโลภ,ฆาต"ไซร้...........................................เกิดพร้อมมิจฉา

    ๔๓. "สัมมาอะชีวะ"ก็ริชัด.................................จะขจัดกะเหตุซินา
"มิจฉาอะชีพ"มิตบะพา........................................อกุศลลิไกลและปลอม

    ๔๔.จอมเพียรนำเรียกพร้อง..............................สัมมา-วายามะ
เพียรจิตแผดเผาหนา...........................................กิเลสไร้
วิริย์โพชฌงค์พา..................................................กุศลบ่ม
พึงเร่งกุศลไซร้....................................................หยั่งแล้ขยาย

    ๔๕.รำลึกกะ"สัมมะสติ"ตรึง...............................ตริคะนึงกุศลมิกลาย
"โพชฌงค์สตี"ธุวะมิคลาย....................................เจาะประโยชน์กิเลสมลาน

    ๔๖.พานสมาธิ์มั่นตั้ง.........................................ในหทัย
"เอกัคคตา"ไว.....................................................หนึ่งแล้
"สมาธิ์โพชฌงค์ฯ"ไกล.........................................จิตสงบ จาก"กาม"
ทำเพื่อลุธรรมแท้.................................................สู่ขั้นฌานสูง

    ๔๗.นี้มรรคสิสัตตะเจาะพระธรรม......................จะกระทำลุ"โพธิ"จูง
ธรรมเหลือก็"สัมปะฯ"จะจรูง.................................และผนวกกะสัตตะมรรค

    ๔๘.ปัก"เบญจมรรค"แท้...................................."สัมมา- ทิฏฐิ
"สังกัปปะฯคิด"หนา..............................................ถูกต้อง
"วายามะฯ"เพียรพา..............................................เดินมั่น ในฌาน
"สติสัมมาฯ"ก้อง...................................................พรั่งพร้อม"สมาธิ์"

    ๔๙.โลกุตต์ระธรรมจะลุถลำ..............................เพราะเหมาะย้ำกะเบญจะฯนา
เป็นเหตุกระทำลิทุขะหนา.....................................มละห่างซิวัฏฏะทุกข์

    ๕๐.สงฆ์รุก"กาม"สงัดแล้...................................คิดตรง ถูกนา
ถึงบ่ง"ปฐมฌาน"ประสงค์......................................เกิดช้า
องค์ฌานจุ่งมียง..................................................."วิตก วิจาร"
"ปีติอิ่มใจ"กล้า.....................................................หนึ่งแล้จิตเดียว

    ๕๑."สัมทิฏฐิฯ"ครันตริประลุตรง........................สิเจาะจงพระธรรมซืเชียว
ปัญญาสิเลิศมิมทะเจียว.......................................ริพิจารณาพระธรรม

    ๕๒.ดำริชอบกระจ่างแท้..................................."สัมมา- สังกัปปะ"
คิดใคร่ครวญธรรมนา.........................................ถูกต้อง
ปราศกิเลส,ฆาตหนา...........................................มิฆ่า มิเบียน
คิดออกจาก"กาม"คล้อง......................................รัดร้อยใจตน

(ต่อหน้า ๔/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๕๓."สัมมาวะยามะฯ"พิระไซร้...........................หฤทัยมิหวั่นกระวน
"โพชฌงค์สิเพียรวิริยะ"ผล..................................นิรหย่อนรึตึงระอา

    ๕๔."สัมมาสติ"ระลึกแท้....................................คงจำ มิหลง
"สติโพชฌงค์"นำ.................................................หลุดพ้น
มิปรุงแต่งคิดหนำ................................................มิก่อ ตัณหา
รำลึกคิดทันด้น...................................................ปราศแล้วมิเผลอ

    ๕๕."สัมมาสมาธิ"ฐิติไซร้...................................หฤทัยมิเอนพะเรอ
"โพชฌงค์สมาธิ"มนะเจอ.....................................เจาะสงบลุฌานปฐม

    ๕๖.บรมธรรมเพรียกชี้.....................................มรรคเบญจ์ฯ
"สัมทิฏฐิ"ชอบเห็น...............................................เด่นแท้
"สัมสังกัปปะฯ"เป็น..............................................คิดเยี่ยม
"สติฯ"มั่น"วายาฯ"แล้............................................แน่วพร้อ"สมาธิ์"

    ๕๗.ธรรมเหลือสิร่วมปะสหชาติ.........................ยุรยาตรซิมรรคเจาะห้า
"โลกุตต์ฌาน"ณ ระยะกล้า...................................จะเจริญซิฌานเฉลย

    ๕๘.เปรยเสริมองค์มรรคห้า...............................เจริญฌาน
โลกุตตระธรรมขาน.............................................วัฏฏ์พ้น
ตรองหมายสู่นิพพาน............................................จึงมุ่ง ขจัด"กาม"
สำเร็จปฐมฌานด้น...............................................เนิ่นช้ายากเข็ญ

    ๕๙."สัมมาสมาธิ"มนะมั่น...................................นิรหวั่น,กุศลซิเด่น
"โพชฌงค์สมาธิ"ภวเห็น.......................................สุขะกายเพราะจิตสงัด

    ๖๐.ชัด"สัมมาทิฏฐ์ฯ"ชี้.....................................เห็นตรง
โลกุตต์รธรรมเหตุยง...........................................ออกพ้น
วัฏฏทุกข์หมดลง.................................................หวังสู่นิพพาน
สงฆ์สงัดจาก"กาม"ด้น.........................................มุ่งชั้นแรกเผย

    ๖๑.ได้"ฌานปฐม" "ปฏิปทาฯ"...........................ภวหนาซิช้านะเอย
โพชฌงค์สิ"ธัมมวิจะฯ"เชย...................................หิตะช่วยเสาะเฟ้นพระธรรม

    ๖๒.คำ"สังกัปฯคิด"ไซร้....................................ตรึกตรอง พระธรรม
เพียรมุ่ง"วายาฯ"ครอง.........................................ใช่แล้ว
"สัมมาสติ"นึกผอง...............................................จำแม่น
"สัมสมาธิฯ"แผ้ว..................................................จิตตั้งถูกแฉ

    ๖๓. มรรคแปดสิต่างเจาะภวกราน....................ประลุ"ฌานปฐม"ซิแล
จิตมั่น"อวิกปะฯ"นิรแปร.......................................ปะทุ"สุญญ์ตะ"ว่างเฉลย

    ๖๔.เปรยสงฆ์"กาม"สงัดแล้..............................กุศลกรรม เกิดนา
มรรคแปดครันเกิดนำ..........................................ยิ่งพร้อม
เพราะโลกุตต์ฯกุศลทำ........................................เจริญเปี่ยม
ธรรมที่เหลือกอปรน้อม........................................ร่วมด้วยมรรคผอง

    ๖๕.มรรคปัญจะ"ทิฏฐิฯ"คติชอบ.......................ภวนอบซิ"กัปปะฯ"ตรอง
"วายามะฯ"เพียรกะ"สติ"ครอง..............................และ"สมาธิ"จิตสิตรึง

    ๖๖.พึงเจริญโลกุตต์แท้....................................เหตุพา
ออกวัฏฏ์ทุกข์หนา...............................................วิมุติไซร้
สงฆ์สงัด"กาม"ครา..............................................มาสู่ ปฐมฌาน
"อวิกปะฯ"แปรไร้.................................................ว่างแล้"สุญญตา"

    ๖๗."สัมทิฏฐิฯ"เห็นปะเหมาะเจาะยิ่ง..................ประลุจริงและถูกซินา
"โลกุตต์ระฌาน"จะหิตะหนา................................มละวัฏฏะทุกข์ทุรน

    ๖๘.ยลผลัก"กาม"ห่างแล้.................................สงบหทัย
ละทิฏฐิผิดไว......................................................ผ่องแล้ว
ปฐมฌานเลิศไสว................................................เกิดแต่ มิเร็ว
"อวิกปะฯ"ตรึงแกล้ว............................................ว่างชี้"สุญญตา"

    ๖๙.ปัญญามิหลงภวฉลาด................................นิรพลาดพระธรรมคณา
"โพชฌงค์เจาะธัมมวิจะฯ"หนา..............................วตะเฟ้นพระธรรมซิแฉ

    ๗๐.แลธรรมเหลือเพรียกแล้..............................รวมหนา สัมปยุต
กับ"ทิฏฐิสัมมา"....................................................ร่วมพร้อม
อีกสามมรรคเหมือนครา.......................................สัมปยุต "สังกัปป์ฯ"
เพียรมุ่ง"วายาฯ"น้อม............................................"ระลึกได้สติสัมฯ"

(ต่อหน้า ๕/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๗๑."โพชฌงค์สมาธิ"ฐิติแน่ว............................มนะแกล้วอะรมณ์ซิล้ำ
"ธินทรีย์สมาฯ"ลุธุวะหนำ....................................."พละแกร่งสมาธิ"นา

    ๗๒.ปัญหาแลปุจฉ์ฯพร้อม................................มรรคยล องค์แปด
"ดี,ชั่ว"เป็น"กลาง"ผล...........................................แน่แท้
เป็นเหตุเด่นสัตว์รน..............................................ใจโศก พิไร
หรือไม่เป็นเหตุแล้...............................................สัตว์ไห้ทวี

    ๗๓.มรรคแปดสิเป็นภวกุศล.............................มนะยลกระทำสิ"ดี"
เป็นอัพยาฯก็ประลุมี............................................ขณะพ้นซิบาปและบุญ

    ๗๔.อดุลย์"สังกัปฯ"แล้.....................................คิดหนา ถูกตรง
สัมปยุตสุขเวทนา...............................................กอปรแล้ว
"สังกัปฯคิดชอบ"พา............................................วิจารเด่น มีตรอง
"วิตกตรึก"มิมีแคล้ว.............................................แต่ชี้"วิจาร"มี

    ๗๕."มรรคแปดจะมีภววิบาก"............................วตะมากเจริญทวี
"โลกุตต์ระมรรค"จะประลุชี้..................................ทุขะดับมลานคระไล

    ๗๖.ในโลกียะมรรคแล้....................................."ปัจจัย เกิดวิบาก"
การบ่ม"ศีล"ครองใส...........................................พรั่งพร้อม
"สมาธิแน่ว"หทัย.................................................จึงเกิด ปัญญา
เหตุเกิดวิบากน้อม..............................................รับแล้วผลกรรม

    ๗๗.มรรคแปดสิทิฏฐิ,วสะอยาก.......................จะมุพรากมิยึดถลำ
ไม่มีอะรมณ์ริธุวะนำ...........................................กะอุปาฯซิแน่เฉลย

    ๗๘.เปรยองค์มรรคแปดแท้.............................บัดดล
กิเลสไม่ทำตน....................................................โศกเศร้า
อารมณ์ไป่กิเลสยล............................................มิถูก ครอบงำ
ระดับโลกุตต์ระเหย้า..........................................ไม่ตั้งอุปาทาน

    ๗๙."สังกัปปะฯคิด"ลุภวมี.................................อธิ"ปีติร่วม"สราญ
สังกัปปะฯ"ร่วมกะสุขะ"พาน.................................ตะมิร่วม"อุเบกขะ"แฉ

    ๘๐.แลองค์มรรคแปดแท้.................................มิประหาณ
"พิฆาตจากโสดาฯ"กราน.....................................แน่แล้ว
"หรือสามมรรคบนขาน........................................"สกทามรรคฯ" "อนาคาฯ"
มี"มรรคอรหัตต์ฯ"แผ้ว.........................................ห่างลี้กิเลสหนา

    ๘๑.มรรคแปดเจาะเหตุปจยะกราน...................นิรวาณลุล่วงซิครา
ไร้เหตุจะเกิด,มรณะกล้า......................................รึลุนิพฯก็มีแสดง

    ๘๒.แจงองค์มรรคแปดนี้..................................แจกสอง
"เสขะ"มุ่งศึกษาตรอง..........................................อยู่ชี้
โสดาฯ สกทาฯ"ผอง............................................พายิ่ง "อนาคาฯ"
เจริญมรรคกิเลสลี้...............................................สุดสิ้นหมดผลาญ

    ๘๓. อีกหนึ่ง"อเสขะ"ริเจาะครัน.........................อรหันต์กิเลสมลาน
ศึกษามิต้องเพราะอวสาน.....................................ลิกิเลสมิมีคระไล

    ๘๔.ไกลองค์มรรคแปดแล้................................."อัปปมา- ณะ
แปลไม่มีประมาณหนา..........................................เขตไร้
ธรรมโลกุตต์ระพา................................................เหนือโลก
เลิกว่ายวนเกิดไซร้...............................................ห่างพ้นสงสาร

    ๘๕."มรรคแปดสิผลลุฐิติมั่น"..............................ภวนั้นซิแน่และนาน
"ให้ผลมิแน่"เพราะจะพะพาน.................................เจอะกิเลสจะชั่วทุรน

    ๘๖.ยลองค์มรรคแปดไซร้.................................อารมณ์ มิมี
คราจิตลุธรรมคม.................................................จิตรู้
ตัวมรรคไม่ทราบสม.............................................ตัวเด่น นิพพาน
มรรคแปดรานกิเลสจู้...........................................มุ่งคล้อยนิพพาน

    ๘๗."มรรคแปดอุบัติก็ภวมี"................................และมิชี้อุบัติละลาน
"จักเกิดสิแน่อริยะ"ขาน........................................ลุกระแสพระธรรมคระไล

    ๘๘.ไวองค์มรรคแปดแท้..................................."เหตุมี"
"มีมรรคเป็นอธิบดี"..............................................ใหญ่พริ้ง
สองขานไป่ชัดวจี................................................"เป็นเหตุ, อธิบดี"
เพราะอยู่โลกียะกลิ้ง...........................................ช่วงน้อมมรรคเจริญ

(ต่อหน้า ๖/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๘๙.มรรคแปด"อดีตลุภวหนา"........................"ระยะหน้าก็มี"เผชิญ
เป็น"ปัจจุบัน"ก็ปะเหมาะเดิน..............................ขณะจิตพิจารณ์พระธรรม

    ๙๐.คำมรรคแปดกล่าวไร้...............................ธรรมมี อารมณ์
"อดีต,ปัจจุบัน"ทวี.............................................."มุ่งหน้า
อารมณ์ไม่มีพี....................................................จิตมุ่ง นิพพาน
มิเหนี่ยวนามธรรมคว้า........................................ร่วมทั้งสามกาล

    ๙๑."มรรคแปดสิในเจาะดนุตน"......................."พหิยลซินอก"พะพาน
ที่เป็นสิสองทวิประสาน.......................................ก็ลุมีเจาะมรรคพิบูลย์

    ๙๒.พูนในตนมรรคล้น.....................................จิตเห็น ความจริง
วิปัสสนาเย็น......................................................ล่วงแล้ว
"มรรคภายนอกตน"ประเด็น................................จิตมุ่ง ฟังธรรม
"ใน-นอก"ปัญญาแผ้ว.........................................ร่วมพริ้งทุกข์สลาย

    ๙๓."มรรคแปดเจาะธรรมสิพหุ"ตน...................ภวดลอะรมณ์ปะกลาย
ไตรลักษณ์มิเที่ยงก็ดุจะฉาย...............................ตนุเราเจาะปล่อยละวาง

    ๙๔.พลางองค์มรรคแปดไซร้...........................ตามอง มิเห็น
รูปไป่,เจตสิกผอง...............................................จิตสร้าง
"มรรคมิกระทบครอง".........................................สัมผัส กายา
เป็นยิ่งนามธรรมอ้าง...........................................ประจักษ์ด้วยจิตเผย

    ๙๕."สัมทิฏฐิฯ"เป็นปจยะเหตุ............................เจาะพิเศษจะแจ้งเฉลย
เป็นตัวประธานตริ,วจะเอ่ย..................................ลุกะสัตตะมรรคประสาน

    ๙๖.พาน"สัมมาทิฏฯ"รู้.....................................ความจริง อริยสัจ
เห็นชอบกรรม,ผลอิง..........................................แน่แท้
ความมิเที่ยงทราบติง..........................................มีเหตุ ปัจจัย
คิดถูกวิธีแล้.......................................................หลุดพ้นทุกข์เข็ญ

    ๙๗.มรรคเจ็ดสิเหตุเจาะลุกระทำ.....................ประลุธรรมซิสูงและเด่น
"สังกัปปะฯ"คิดตริเจาะสิเว้น................................เหมาะเจาะเหลือลุงานคระไล

    ๙๘.ไวองค์มรรคเจ็ดนี้.....................................สมาธิ์ครัน สูงแล
กิเลสวาย,ทุกข์พลัน............................................หมดแล้ว
ตัด"สังกัปฯ",คิดสรร............................................วิตก ออกไป
จิตปราศ"กาม"ลงแพร้ว.......................................ทุกข์ลี้จึงสูญ

    ๙๙."มรรคแปดเจาะเหตุปจยะนำ".....................และริสัมปยุตวิบูลย์
อิงเหตุกุศลริจระพูน............................................ประลุมรรคกิเลสมลาน

    ๑๐๐.พานองค์มรรคเจ็ดนั้น..............................ตัดพี ทิฏฐิฯ
"แจงเหตุเป็น,เหตุมี"............................................ไม่ได้
"หรือมีเหตุ"ใดวี..................................................มิเด่น เป็นเหตุ
เพราะถูกปัจจัยไซร้............................................แต่งพร้อมคณา

    ๑๐๑.มรรคเจ็ด บ เหตุภวมิพาน........................บริวารนะร่วมสมาธิ์ฯ
"สัมทิฏฐิฯ"ใหญ่ปจยะกล้า...................................ภวปรุงอุบัติขยาย

    ๑๐๒.กรายองค์มรรคแปดนั้น...........................ปัจจัย เกิดปรุง
ปรุงแต่งเกิดมีไว..................................................ฝึกแท้
โดยบากบั่นเพียรใจ............................................มรรคถูก สายกลาง
กำจัดกิเลสแล้....................................................ห่างพ้นอบายเผย

    ๑๐๓.มรรคแปด บ "รูป"จะมิเจอะผลาม.............จะเจาะ"นามธรรม"ซิเอ่ย
คือเจตสิกภวเฉลย..............................................อุปบัติกะจิตซิแฉ

    ๑๐๔.แลองค์มรรคแปดนี้.................................ธรรมเหนือ โลกเอย
โลกุตต์รธรรมเจือ...............................................หลีกพ้น
ตาย-เกิดดับลงเครือ...........................................จิตแน่ว "มรรคจิต"
"ผลจิต"หลายระดับด้น.......................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๑๐๕.มรรคแปด บ "อาสวะ"สะสม.....................มนะบ่มกิเลสมลาน
โลกุตต์ระมรรคลุอติฉาน.....................................ภวเหนือซิภูมิสกล

    ๑๐๖.ยลองค์มรรคแปดไร้................................อารมณ์ "อาสวะ"
กิเลสหมักดองจม................................................ปราศล้อม
สงฆ์ฝึกบ่มจิตสม.................................................ไกลกิเลส ดับลง
บ อาสวะซึมย้อม.................................................ท่วมท้นทุกข์หาย

(ต่อหน้า ๗/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๑๐๗.มรรคแปดมิกอปรกะภว"อา-.................สวะ"หนาเพราะจิตจะหน่าย
สำรอกกิเลสมิยุรกราย....................................นิรวาณซิหมายประสงค์

    ๑๐๘.องค์มรรคแปดกิเลสไร้........................มิเป็น สังโยชน์
มิใช่"คันถะ"เข็ญ.............................................รัดร้อย
"โอฆะ"ไป่ประเด็น...........................................มิใช่ ชลธาร
หาใช่"โยคะ"ห้อย............................................ประกอบถ้วนสัตว์ยล

    ๑๐๙.ไม่เป็น"นิวรณ์"พิระสกัด.......................ขณะสัตว์กระทำกุศล
"ปรามาส"มิใช่เจาะมทะตน...............................ภวยึดเพราะทิฏฐิเผย

    ๑๑๐.มรรคแปดเชยรับรู้...............................อารมณ์
"สัมทิฏฯ,สังกัปฯ"ชม.........................................กิจพร้อม
ทุกข์,เหตุทุกข์จริงคม.......................................ตามที่ เป็นจริง
จิตเก็บอารมณ์น้อม..........................................กระทบไร้มิหลง

    ๑๑๑."สัมวาจะฯ,มันตะฯ"กิจะเกรียง...............ชิวิเลี้ยง"อะชีวะฯ"คง
ศีลคุมอะรมณ์เจาะลุยะยง................................นิร"โทสะ,โลภะ"เบียน

    ๑๑๒."เพียร,วายาฯ"เร่งแท้............................."สติสัมฯ" ระลึกชอบ
"สัมสมาธิฯ"นำ.................................................จิตยั้ง
นึกเท่าทันอะรมณ์งำ........................................ปรุงแต่ง มิทำ
กำหนดทุกข์,เหตุตั้ง.........................................ระงับแล้กิเลสหนา

    ๑๑๓.มรรคแปดมิเป็นหทยะจิต......................ภวชิดรึตนซินา
แต่เป็นเจาะ"เจตสิกะ"จ้า...................................กิจะช่วยซิเจาะเหมาะปรุง

    ๑๑๔.จรุงองค์มรรคแปดชี้.............................เป็นหนา เจตสิก
ปรุงแต่งกับจิตพา.............................................เกิดพร้อม
มีแปดเจตสิกครา..............................................ดับทุกข์
กิเลสตัณหาค้อม..............................................ต่ำสิ้นทุกข์รอน

    ๑๑๕."ปัญญาลุเจตสิกะ"นำ............................ก็เพราะ"สัมมะทิฏฐิ"จร
มิจฉาเพราะทิฏฐิมละถอน.................................ภวเห็นจะถูกและตรง

    ๑๑๖.คง"สัมสังกัปฯ"นี้...................................ดำริตรอง
"วิตกเจตสิก"ครอง............................................คิดแท้
คิดออกแน่"กาม"ผอง........................................มิฆาต มิเบียน
ตัด"มิจฉาสังฯ"แล้.............................................คิดล้นกุศล

    ๑๑๗."สัมมาวะจา"วจนะด้น............................ตริกุศลละเว้นทุรน
"มิจฉาวะจา"ริหินะผล.......................................ทุจริตวจีมิทำ

    ๑๑๘.คำ"กัมมันฯ"ชอบแท้..............................การงาน ถูกตรง
พฤติแต่กุศลกราน............................................ยิ่งแจ้ว
มิจฉาฯแน่วรอนราน..........................................ตรองฆ่า, ลักขโมย
พฤติล่วง"กาเมฯ"แล้ว........................................มุ่งเว้นเลยแฉ

    ๑๑๙."สัมมาอะชีวะฯ"ภวชอบ..........................อสุนอบซิถูกมิแปร
"มิจฉาอะชีวะ"มละแน่........................................บริสุทธิ์ซิชีพคะนึง

    ๑๒๐.พึง"วายาฯ"แม่นแล้ว..............................เพียรหนา เจตสิก
"สติปัฏฯ,วิปัสสนา"............................................รอบรู้
เพียรตัด"มิจฉาวาฯ"..........................................ทำผิด ทำบาป
มิเพิ่มอกุศลคู้....................................................อย่าให้เกิดเผย

    ๑๒๑.ความจำก็"สัมมะสติ"นำ.........................เจาะพระธรรมซิถูกนะเอย
คิดผิดก็"มิจฉะสติ"เปรย.....................................จระลีลุผิดสิทาง

    ๑๒๒.พลาง"สัมสมาธิ์ฯ"แน่วไซร้......................ยืนยง
"เอกัคคตาฯ"ทรง...............................................หนึ่งแล้
"สติปัฏฯ,วิปัสส์ฯ"ตรง.........................................จิตมั่น อารมณ์
ละ"มิจฉาสมาธิ์"แท้............................................จิตพร้อมทำงาน

    ๑๒๓.มรรคอัฏฐะ"สัมปะฯ"ภวจิต.....................เจาะประชิดกิเลสประหาณ
จิตสัมปยุตลุจตุพาน..........................................ๆนิรวาณสิพึงประสงค์

    ๑๒๔.คงมรรคแปดร่วมแท้.............................กุศล นำจิต
คิดถูกเจริญธรรมดล........................................มั่นตั้ง
มรรคแปด,จิตระคน..........................................มีเพิ่ม ปัญญา
ตัดกิเลสเพราะมรรคยั้ง....................................แปดพร้อมรวมกัน

(ต่อหน้า ๘/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๑๒๕.มรรคแปดจะมีททยะเป็น..................ภวเด่นกะเหตุซิพลัน
เจต์สิกและจิตจะมุขยัน................................เจาะเจริญกะมรรคลุผล

    ๑๒๖.ยลมรรคแปดเกิดพร้อม....................หฤทัย
แปดมรรค,จิตเกิดไว.....................................ร่วมพร้อม
ขณะจิตเดียวใส...........................................เรียก"มรรค- สมังคี"
พลันฆ่ากิเลสค้อม.........................................มุ่งคล้อยนิพพาน

    ๑๒๗.มรรคแปดมิตามหทยะฟัง...................จะมิสั่งอุบัติทะยาน
จิตต้องเจริญพิริยะฉาน..................................ธุวะมั่นกิเลสเจาะปลง

    ๑๒๘.มรรคแปดคง"ไม่ได้............................ดำรง อุปาทาน"
จะไม่ยึดถือยง...............................................แน่น้อม
มรรคแปดจุ่งเป็นตรง.....................................โลกุต- ตระธรรม
จะมุ่งละยึดพร้อม..........................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๑๒๙.มรรคแปดมิถูกเจาะ"ภิทะโซ...............นิรโสดะบันประหาณ"
หรือมรรคสิเหนือตติยะกราน..........................เพราเจาะกิจเจริญเยอะหนา

    ๑๓๐.ครา"สัมสังกัปฯ"ชี้.............................."มิมี วิตก"
ปราศวิตกคิดดี..............................................สงบแล้
ความคิดชั่วทวี...............................................จิตปราศ อกุศล
จิตว่าง"อาสวะ"แท้..........................................บ่ายหน้านิพพาน

    ๑๓๑.มรรคแปดละ"สังปะฯ"ตริลิหนึ่ง............ดุจะถึงสิสัตตะกราน
มรรคเจ็ด"วิตกลุภวะขาน"...............................ขณะฌานปฐมเฉลย

    ๑๓๒.เปรย"สัมสังกัปฯ"แล้...........................มิวิจาร คิดตรอง
จิตคิดครองประสาน.......................................ต่อแล้ว
กุศลจุ่งละเอียดงาน........................................ใจมั่น
สังกัปปะฯเกิดแผ้ว..........................................อยู่ยั้งปฐมยาม

    ๑๓๓.มรรคแปดละ"สังปะฯ"ตริลิหนึ่ง............ก็จะถึงสิสัตตะพาน
มรรคเจ็ด"วิจารเจาะภว"ฉาน...........................ทุติย์ฌานก็มีแจรง

    ๑๓๔.แสดงมรรคเจ็ดนี้................................"มิมี วิจาร"
จิตไม่มีตรองพี...............................................ดับแล้
ภาวะจิตละเอียดดี..........................................คงมั่น
ลุสู่"ตติย์ฌาน"แท้...........................................ยิ่งหล้าประสงค์

    ๑๓๕."สังกัปฯ"ลุ"ปีติ"หฤทัย.........................รติไซร้สงบวรงค์
มรรคเจ็ดเจาะ"ปีติรึมิ"บ่ง.................................ภว"เป็นและมีซิสอง"

    ๑๓๖."สังกัปฯ"ครองร่วมด้วย........................"ปีติมี" เอมใจ
"คิดชอบกอปรสุข"พี.......................................ผ่องแล้ว
คิด"สังกัปฯ"ผนวกลี........................................เกิดร่วม ปีติ
คิดออกจาก"กาม"แผ้ว....................................ปราศแท้กิเลสผลาญ

    ๑๓๗."มรรคเจ็ดเจาะปีติ"รุจิใจ.....................ภวไซร้จะซาบและซ่าน
มรรคเจ็ดสิ"ปีติ"มิผสาน..................................เพราะลุฌานซิสี่และสาม

    ๑๓๘.ตามแปดตัดหนึ่งแล้............................"สัมสมาธิ์ฯ" เหลือเจ็ด
มรรคเจ็ด"ปีติ"หนา.........................................ร่วมด้วย
บังเกิดอิ่มเอมครา...........................................ฌานหนึ่ง สอง-สาม
เจ็ดไป่"ปีติ"ม้วย..............................................สี่-ห้าฌานหนา

    ๑๓๙."สังกัปปะฯ"ร่วมเจาะสุขะชัด................ขณะตัดละ"กาม"ซิพา
"สังกัปฯ"มิร่วมสหระฯกล้า...............................กะ"อุเบกขะ"ว่างเฉลย

    ๑๔๐.เปรยองค์มรรคแปดชี้.........................สัมสมาธิ์ฯ ตัดออก
"เหลือเจ็ดผนวกสุข"มา...................................ร่วมแท้
"มรรคเจ็ดไป่สุข"หนา.....................................มิร่วม
มรรคจิต"อุเบกฯ"แล้.......................................สี่น้อมฌานแฉ

    ๑๔๑.มรรคแปดละ"สัมสะฯ"ภวเจ็ด..............สหะฯเด็ด"อุเบกขะ"แล
สุข,ทุกข์มิมีและภวแน่....................................ประลุฌานซิสี่นะเผย

    ๑๔๒.เกยองค์มรรคเจ็ดนี้............................มิมี อุเบกขา
สภาพโสมนัสดี..............................................ผ่านแล้ว
ลุฌานหนึ่ง-สองลี...........................................เจริญมุ่ง ฌานสาม
รู้สึกสุขใจแผ้ว...............................................ปลาบปลื้มกาย,ใจ

(ต่อหน้า ๙/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

    ๑๔๓.มรรคแปดสภาวะสิพระธรรม...............ทวินำริสองคระไล
"โลกุตต์ระ,โลกิยะ"เจาะไซร้............................คติเอ่ยจะแย้งละหนา

    ๑๔๔.พาองค์มรรคแปดชี้............................."กามาฯ" มิเป็น
จิตยกเหนือ"กาม"นา.......................................โลกแล้
เจริญแกร่งแรงหนา.........................................แปดครบ องค์มรรค
เป็นหนึ่งเดียวรวมแท้.......................................กิเลสพ้นสงสาร

    ๑๔๕.มรรคแปด บ "รูปะวจะฯ"สม..................ภวพรหมเจาะ"รูป"พะพาน
มรรคแปดมิเกิดศยนะขาน...............................ซิ ณ "โลกิยาฯ"เฉลย

    ๑๔๖.เกยเหมือนมรรคแปดแล้......................มิเป็น "อรูปาฯ"
พรหมรูปมิมีเห็น..............................................เพ่งได้
พรหมขาด"วิตก"ประเด็น.................................จึงไป่ "สังกัปปะ"
มรรคไม่ครบอีกไซร้........................................ไม่พร้องเพรียกหนา

    ๑๔๗.มรรคแปด บ "วัฏฏะทุขะ"ชัด................อุปบัติและตายมิซา
แต่เป็น"วิวัฏฏะ"ภวกล้า.....................................จะผละหนีละเวียนและวน

    ๑๔๘.ยลมรรคแปดเหตุแท้............................ทุกข์หาย ถาวร
นำออกวัฏฏทุกข์วาย........................................ห่างพ้น
ถึงโลกุตร์มรรคกราย........................................เหนือโลก
อวิชชาประหารด้น............................................สู่ห้วงนิพพาน

    ๑๔๙.มรรคแปดสิ"โลกิยะ"ลุผล......................นิรดลซิแน่และกราน
บุคคลเจาะมรรคมิประลุฉาน.............................บริพัตรจะเสื่อมและถอย

    ๑๕๐.คอย"โลกุตรมรรคชี้..............................มีผล ถาวร
ในจิตอริยะดล..................................................เปี่ยมล้น
มรรคแปดผนวกยล...........................................รวมหนึ่ง "สมังคีฯ"
สังโยชน์ตัดวายพ้น...........................................ทุกข์สิ้นนิรวาณ

    ๑๕๑.มรรคแปด บ ธรรมสิอติกว่า....................มรคาซิกลางพะพาน
ตึงหย่อนมิเป็นลุเหมาะเจาะขาน.........................นิรทุกข์เพราะมรรคเฉลย

    ๑๕๒.เชยองค์มรรคแปดไซร้..........................มิทำ โศกใจ
ทางฝ่ายกุศลกรรม............................................ทุกข์พ้น
ธรรมประกอบ"ศีล"นำ........................................"สมาธิ์"เร่ง "ปัญญา"
มีสุข,สงบล้น.....................................................ทุกผู้สราญรมย์ ฯ|ะ

แสงประภัสสร

มจร.อริยมรรคมีองค์ ๘ นัยที่ ๑ เป็นต้น : พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๕ พระอภิธรรมปิฎกเล่มที่ ๒ [ฉบับมหาจุฬาฯ] วิภังคปกรณ์
https://84000.org/tipitaka/read/m_siri.php?B=35&siri=41

สุตตันตภาชนีย์
[ก] อริยมรรคมีองค์ ๘ นัยที่ ๑
อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ = เป็นไฉน
ความรู้ในทุกข์; ความรู้ในทุกขสมุทัย; ความรู้ในทุกขนิโรธ; ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา; นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
ความดำริในการออกจากกาม; ความดำริในการไม่พยาบาท; ความดำริในการไม่เบียดเบียน; นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ
(๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ = เป็นไฉน
เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเท็จ; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดส่อเสียด; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดคำหยาบ; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ; นี้เรียกว่า สัมมาวาจา
(๔) สัมมากัมมันตะ -  กระทำชอบ = เป็นไฉน
เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการฆ่าสัตว์; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการลักทรัพย์; เจตนาเป็นเหตุงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม; นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ
(๕) สัมมาอาชีวะ - เลี้ยงชีพชอบ = เป็นไฉน
พระอริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว; เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ; นี้เรียกว่า สัมมาอาชีวะ
(๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ = เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้สร้างฉันทะ; พยายาม; ปรารภความเพียร; ประคองจิตมุ่งมั่น
-> เพื่อป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด มิให้เกิดขึ้น
-> เพื่อละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว
-> เพื่อทำกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น
-> เพื่อความดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิยโยภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ

(ต่อหน้า ๑๐/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

(๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ = เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้
(๗.๑) พิจารณาเห็นกายในกายอยู่
-> มีความเพียร; มีสัมปชัญญะ; มีสติ
-> พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
(๗.๒) พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่
-> มีความเพียร มีสัมปชัญญะ
-> มีสติ พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
(๗.๓) พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่
-> มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ
-> พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ๅ
(๗.๔) พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่
-> มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ
-> พึงกำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
นี้เรียกว่า สัมมาสติ
(๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ =  เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้
(๘.๑) สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย
(๘.๒) บรรลุปฐมฌาน ที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
(๘.๓) เพราะวิตกวิจารสงบระงับไปแล้ว บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน
(๘.๔) มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่
(๘.๕) เพราะปีติจางคลายไป มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย
(๘.๖) บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัส และโทมนัสไปก่อน
(๘.๗) บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ นี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ
[ข] อริยมรรคมีองค์ ๘ นัยที่ ๒
อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ = เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสัมมาทิฏฐิที่อาศัยวิเวก วิราคะ และนิโรธ น้อมไป เพื่อความปล่อยวาง ฯลฯ
~ วิราคะ = คือ ความคลายกำหนัด, ความไม่ติดพัน เป็นอิสระ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมาสังกัปปะ ฯลฯ
(๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมาวาจา ฯลฯ
(๔) สัมมากัมมันตะ - กระทำชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมากัมมันตะ ฯลฯ
(๕) สัมมาอาชีวะ - อาชีพชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมาอาชีวะ ฯลฯ
(๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ = เป็นไฉน
เจริญสัมมาวายามะ ฯลฯ
(๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ =  คือการมีสติกำหนดระลึกรู้อยู่เป็นนิจว่า กำลังทำอะไรอยู่ กำหนดรู้สภาวะที่เกิดขึ้นจริงในขณะปัจจุบัน ในสภาวะทั้ง ๔ คือ กาย เวทนา จิต และธรรม ตามความจำกัดความแบบพระสูตร คือหลักธรรมที่เรียกว่า สติปัฏฐาน ๔, เจริญสัมมาสติ ฯลฯ
(๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ
เจริญสัมมาสมาธิที่เจริญสัมมาสติ ฯลฯอาศัยวิเวก วิราคะ และนิโรธ น้อมไปเพื่อความปล่อยวาง
~ วิราคะ = คือ ความคลายกำหนัด, ความสำรอกออกได้
สุตตันตภาชนีย์ จบ
อภิธรรมภาชนีย์
[ก] มรรคมีองค์ ๘ = คือ บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ
-> เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ -> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
~ ทุกฺขาปฏิปทาทันธาภิญฺญา = ปฏิบัติลำบาก ทั้งรู้ได้ช้า เช่นผู้ปฏิบัติที่มีราคะ โทสะ โมหะแรงกล้า ต้องเสวยทุกข์โทมนัสเนื่องจากราคะ โทสะ โมหะนั้นอยู่เนืองๆ หรือเจริญกรรมฐานที่มีอารมณ์ไม่น่าชื่นใจ เช่น อสุภะ เป็นต้น อีกทั้งอินทรีย์ก็อ่อน จึงบรรลุโลกุตตรมรรคล่าช้า
-> ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ, สัมมาสังกัปปะ, สัมมาวาจา, สัมมากัมมันตะ, สัมมาอาชีวะ, สัมมาวายามะ, สัมมาสติ, สัมมาสมาธิ ก็เกิดขึ้น
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ =  เป็นไฉน
-> ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ -> ความไม่หลงงมงาย-> ความเลือกเฟ้นธรรม-> สัมมาทิฏฐิ-> ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ

(ต่อหน้า ๑๑/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
-> ความตรึก ความตรึกโดยอาการต่างๆ
-> ความดำริ
-> ความที่จิตแนบแน่นในอารมณ์ ความที่จิตแนบสนิทในอารมณ์ ความยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ สัมมาสังกัปปะ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ
(๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ = เป็นไฉน
-> ความงด ความเว้น ความเว้นขาด
-> เจตนาเป็นเหตุเว้นจากวจีทุจริต ๔
~ วจีทุจริต ๔ = ประพฤติชั่วด้วยวาจา คือ มุสาวาท - พูดเท็จ; ปิสุณาวาจา - พูดส่อเสียด; ผรุสวาจา - พูดคำหยาบ; สัมผัปปลาปะ - พูดเพ้อเจ้อ;
-> การไม่ทำ การเลิกทำ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ล้ำเขต
-> การกำจัดต้นเหตุ แห่งวจีทุจริต ๔ โดยประพฤติวจีสุจริต ๔
~ วจีสุจริต ๔ = ประพฤติชอบด้วยวาจา, ประพฤติชอบทางวาจา มี ๔ อย่าง คือ เว้นจากพูดเท็จ; เว้นจากพูดส่อเสียด; เว้นจากพูดคำหยาบ; เว้นจากพูดเพ้อเจ้อ
สัมมาวาจา อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาวาจา
(๔) สัมมากัมมันตะ -  กระทำชอบ = เป็นไฉน
-> ความงด ความเว้น ความเว้นขาด
-> เจตนาเป็นเหตุเว้นจากกายทุจริต ๓
~ ทุจริต ๓ = ความประพฤติชั่ว, ประพฤติไม่ดี ได้แก่
(๔.๑) กายทุจริต - ความประพฤติชั่วด้วยกาย มี ๓ คือ ปาณาติบาต; อทินนาทาน; และกาเมสุมิจฉาจาร
(๔.๒) วจีทุจริต - ความประพฤติชั่วด้วยวาจา  มี ๔ คือ มุสาวาท; ปิสุณาวาจา; ผรุสวาจา; และสัมผัปปลาปะ
(๔.๓) มโนทุจริต - ความประพฤติชั่วด้วยใจ  มี ๓ คือ อภิชฌา; พยาบาท; และมิจฉาทิฏฐิ
-> การไม่ทำ การเลิกทำ การไม่ล่วงละเมิด
-> การไม่ล้ำเขต การกำจัดต้นเหตุ แห่งกายทุจริต ๓ คือประพฤติ กายสุจริต ๓
~ กายสุจริต ๓ = ความประพฤติดี, ประพฤติชอบทางกาย คือ งดเว้นและประพฤติตรงข้ามกับ (๑) ปาณาติบาต (๒) อทินนาทาน (๓) กาเมสุมิจฉาจาร
~ วจีสุจริต ๔ = ความประพฤติชอบด้วยวาจา  มี ๔ คือ งดเว้นและประพฤติตรงข้ามกับ (๑) มุสาวาท (๒) ปิสุณาวาจา (๓) ผรุสวาจา (๔) สัมผัปปลาปะ
~ มโนสุจริต = ความประพฤติชอบด้วยใจ มี ๓ อย่าง คือ (๑) อนภิชฌา - ไม่โลภอยากได้ของเขา (๒) อพยาบาท - ไม่พยาบาทปองร้ายเขา (๓) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบตามคลองธรรม
สัมมากัมมันตะ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ
(๕) สัมมาอาชีวะ - เลี้ยงชีพชอบ = เป็นไฉน
-> ความงด ความเว้น ความเว้นขาด
-> เจตนาเป็นเหตุเว้นจากมิจฉาอาชีวะ
-> การไม่ทำ การเลิกทำ
-> การไม่ล่วงละเมิด การไม่ล้ำเขต การกำจัดต้นเหตุ (แห่งมิจฉาอาชีวะ)
สัมมาอาชีวะ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาอาชีวะล
(๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ = เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ
-> สัมมาวายามะ, วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ
(๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ = เป็นไฉน
-> สติ ความตามระลึก ฯลฯ สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรคนับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสติ
(๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ = เป็นไฉน
-> ความตั้งอยู่แห่งจิต ฯลฯ; สัมมาสมาธิ; สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ
-> นี้เรียกว่า มรรคมีองค์ ๘
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยมรรคมีองค์แปด
ปัญจังคิกวาร
เอกโตปุจฉาวิสัชนานัย
[ข] มรรคมีองค์ ๕  = คือบรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น มรรคมีองค์ ๕ เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๕ คือ สัมมาทิฏฐิ, สัมมาสังกัปปะ, สัมมาวายามะ, สัมมาสติ, และสัมมาสมาธิ, ก็เกิดขึ้น

(ต่อหน้า ๑๒/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ =  เป็นไฉน
-> ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ
-> ความไม่หลงงมงาย
-> ความเลือกเฟ้นธรรม
-> สัมมาทิฏฐิ, ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์, อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
-> ความตรึก ความตรึกโดยอาการต่างๆ
-> ความดำริ ฯลฯ อันเป็นองค์มรรคนับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ
(๓) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ =  เป็นไฉน
-> การปรารภความเพียรทางใจ ฯลฯ
-> สัมมาวายามะ, วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ
(๔) สัมมาสติ - ระลึกชอบ = เป็นไฉน
-> สติ ความตามระลึก ฯลฯ
-> สัมมาสติ, สติสัมโพชฌงค์, อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสติ
(๕) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ =  เป็นไฉน
-> ความตั้งอยู่แห่งจิต ฯลฯ
-> สัมมาสมาธิ, สมาธิสัมโพชฌงค์, อันเป็นองค์มรรค
นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ
-> นี้เรียกว่า มรรคมีองค์ ๕
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยมรรคมีองค์ ๕
ปาฏิเยกกปุจฉาวิสัชนานัย
[ค] มรรคมีองค์ ๕ คือ
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ความตั้งอยู่แห่งจิต ฯลฯ; สัมมาสมาธิ; สมาธิสัมโพชฌงค์ ; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ = เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ปัญญา; กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ; ความไม่หลงงมงาย; ความเลือกเฟ้นธรรม; สัมมาทิฏฐิ; ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาทิฏฐิ ฯ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ = เป็นไฉน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสังกัปปะ ฯลฯ
(๓) สัมมาวายาวะ - เพียรชอบ = เป็นไฉน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาวายามะ ฯลฯ
(๔) สัมมาสติ - ระลึกชอบ= เป็นไฉน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสติ
(๕) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ = เป็นไฉน
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสมาธิ
อัฏฐังคิกวาร
[ง] มรรคมีองค์ ๘ = เป็นไฉน
บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น มรรคมีองค์ ๘ คือ (๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ (๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ (๔) สัมมากัมมันตะ - กระทำชอบ (๕) สัมมาอาชีวะ - อาชีพชอบ (๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ (๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ (๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
-> ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นสุญญตะ เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละ อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ
ก็เกิดขึ้น นี้เรียกว่า มรรคมีองค์ ๘
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยมรรคมีองค์ ๘

(ต่อหน้า ๑๓/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

ปัญจังคิกวาร
เอกโตปุจฉาวิสัชนานัย
[จ] มรรคมีองค์ ๕ = คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ (๓) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ (๔) สัมมาสติ - ระลึกชอบ (๕) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ
บรรดาสภาวธรรมเหล่านั้น = มรรคมีองค์ ๕ เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
-> ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ; บรรลุปฐมฌานที่เป็นสุญญตะ; เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละ อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น มรรคมีองค์ ๕ คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ
สัมมาวายามะ สัมมาสติ และสัมมาสมาธิ ก็เกิดขึ้น นี้เรียกว่า มรรคมีองค์ ๕
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยมรรคมีองค์ ๕
ปาฏิเยกกปุจฉาวิสัชนานัย
[ฉ] มรรคมีองค์ ๕ คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ = เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน -> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
-> ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นสุญญตะ เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละอยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ปัญญา; กิริยาที่รู้ชัด ฯลฯ; ความไม่หลงงมงาย; ความเลือกเฟ้นธรรม; สัมมาทิฏฐิ; ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาทิฏฐิ ฯลฯ
(๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ
สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสังกัปปะ ฯลฯ
(๓) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ
สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาวายามะ ฯลฯ
(๔) สัมมาสติ - ระลึกชอบ
สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสติ
(๕) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ = เป็นไฉน
-> ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ให้ถึงนิพพาน
-> เพื่อละทิฏฐิ เพื่อบรรลุภูมิเบื้องต้น สงัดจากกาม ฯลฯ
-> บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ผัสสะ ฯลฯ อวิกเขปะก็เกิดขึ้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าเป็นกุศล
-> ภิกษุสงัดจากกาม ฯลฯ; บรรลุปฐมฌาน ที่เป็นสุญญตะ; เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา ซึ่งเป็นวิบาก เพราะได้ทำได้เจริญฌานที่เป็นโลกุตตรกุศลนั้นนั่นแหละอยู่ในสมัยใด
-> ในสมัยนั้น ความตั้งอยู่แห่งจิต; ความตั้งมั่นด้วยดี; ความดำรงมั่น; ความไม่ซัดส่าย; ความไม่ฟุ้งซ่านแห่งจิต; ภาวะที่จิตไม่ซัดส่าย; สมาธิ; สมาธินทรีย์; สมาธิพละ; สัมมาสมาธิ; สมาธิสัมโพชฌงค์; อันเป็นองค์มรรค นับเนื่องในมรรคนี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ
~ สมาธินทรีย์ = คือ การตั้งมั่นในการกระทำจิตให้มีสมาธิ
~ สมาธิพละ = ความตั้งใจมั่น กำลังแห่งใจที่ตั้งมั่น
~ สมาธิสัมโพชฌงค์ = ความมีใจตั้งมั่น จิตแน่วในอารมณ์
-> สภาวธรรมที่เหลือชื่อว่าสัมปยุตด้วยสัมมาสมาธิ
อภิธรรมภาชนีย์ จบ
ปัญหาปุจฉกะ
[ก] อริยมรรคมีองค์ ๘ คือ
(๑) สัมมาทิฏฐิ - เห็นชอบ (๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ (๓) สัมมาวาจา - เจรจาชอบ (๔) สัมมากัมมันตะ - กระทำชอบ (๕) สัมมาอาชีวะ - อาชีพชอบ    (๖) สัมมาวายามะ - เพียรชอบ (๗) สัมมาสติ - ระลึกชอบ (๘) สัมมาสมาธิ - ตั้งจิตมั่นชอบ
ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา
(๑) บรรดาองค์มรรค ๘ องค์มรรคเท่าไรเป็นกุศล; เท่าไรเป็นอกุศล; เท่าไรเป็นอัพยากฤต ฯลฯ; เท่าไรเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้; เท่าไรไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

(ต่อหน้า ๑๔/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

ติกมาติกาวิสัชนา
[ข] กุสลติกาทิวิสัชนา
(๑) องค์มรรค ๘ ที่เป็นกุศลก็มี; ที่เป็นอัพยากฤตก็มี (๒) สัมมาสังกัปปะ - ดำริชอบ สัมปยุตด้วยสุขเวทนา (๓) องค์มรรค ๗ ที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาก็มี; ที่สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนาก็มี (๔) องค์มรรค ๘ ที่เป็นวิบากก็มี; ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี (๕) องค์มรรค ๘ กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทาน (๖) องค์มรรค ๘ กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลส (๗) สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ)ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร (๘) องค์มรรค ๗ ที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี; ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารก็มี; ที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี (๙) สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ) สหรคตด้วยปีติ; สหรคตด้วยสุขแต่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขา (๑๐) องค์มรรค ๗ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี; ที่สหรคตด้วยสุขก็มี; ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี (๑๑) องค์มรรค ๘ ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓
~ จิตระดับโลกุตตระ ๔ ขั้นตอนที่ทำหน้าที่ประหารกิเลส (สังโยชน์) เพื่อบรรลุเป็นพระอริยบุคคล ประกอบด้วย (๑๑.๑) โสดาปัตติมรรค - ละสักกายทิฏฐิ/วิจิกิจฉา/สีลพตปรามาส (๑๑.๒) สกทาคามิมรรค - ลดเพิ่มจากโสดาฯ อีก คือ กามราคะ/ปฏิฆะ (๑๑.๓) อนาคามิมรรค - ลดเพิ่มจาก สกทาคามิมรรค คือ ละกามราคะ/ปฏิฆะเด็ดขาด (๑๑.๔) และอรหัตตมรรค - ละสังโยชน์เบื้องสูงทั้งหมด
(๑๒) องค์มรรค ๘ ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค และมรรคเบื้องบน ๓ (๑๓) องค์มรรค ๘ ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี; ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิ จุติ และ นิพพานก็มี (๑๔) องค์มรรค ๘ ที่เป็นของเสขบุคคลก็มี; ที่เป็นของอเสขบุคคลก็มี
~ เสขะ ผู้ยังต้องศึกษา ได้แก่ พระอริยบุคคลที่ยังไม่บรรลุอรหัตตผล คือ พระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี
~ อเสขะ ผู้ไม่ต้องศึกษา เพราะศึกษาเสร็จสิ้นแล้ว ได้แก่ บุคคลผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตผล คือ พระอรหันต์
(๑๕) องค์มรรค ๘ เป็นอัปปมาณะ
~ อัปปมาณะ = “ไม่มีประมาณ”, สภาวะที่ประมาณมิได้ หมายถึงธรรมที่เป็นโลกุตตระ
~ สงสาร = การเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในโลกหรือในภพต่างๆ
(๑๖) องค์มรรค ๘ มีอัปปมาณะเป็นอารมณ์ (๑๗) องค์มรรค ๘ เป็นชั้นประณีต (๑๘) องค์มรรค ๘ ที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอนก็มี; ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี (๑๙) องค์มรรค ๘ ไม่ใช่มีมรรคเป็นอารมณ์ (๒๐) องค์มรรค ๘ ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี; ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี; ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นเหตุ; หรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มี (๒๑) องค์มรรค ๘ ที่เกิดขึ้นก็มี; ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี; ที่จักเกิดขึ้นแน่นอนก็มี (๒๒) องค์มรรค ๘ ที่เป็นอดีตก็มี; ที่เป็นอนาคตก็มี; ที่เป็นปัจจุบันก็มี (๒๓) องค์มรรค ๘ กล่าวไม่ได้ว่า มีอดีตธรรมเป็นอารมณ์; มีอนาคตธรรมเป็นอารมณ์; หรือมีปัจจุบันธรรมเป็นอารมณ์ (๒๔) องค์มรรค ๘ ที่เป็นภายในตนก็มี; ที่เป็นภายนอกตนก็มี; ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี (๒๕) องค์มรรค ๘ มีธรรมภายนอกตนเป็นอารมณ์ (๒๖) องค์มรรค ๘ เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้
ทุกมาติกาวิสัชนา
เหตุโคจฉกวิสัชนา
(๑) สัมมาทิฏฐิเป็นเหตุ (๒) องค์มรรค ๗ ไม่เป็นเหตุ (๓) องค์มรรค ๘ มีเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ (๔) สัมมาทิฏฐิเป็นเหตุและมีเหตุ (๕) องค์มรรค ๗ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุและมีเหตุ; หรือมีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ (๖) สัมมาทิฏฐิเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ (๗) องค์มรรค ๗ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ;  หรือสัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ (๘) องค์มรรค ๗ ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ (๙) สัมมาทิฏฐิกล่าวไม่ได้ว่า ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ; หรือไม่เป็นเหตุและไม่มีเหตุ
จูฬันตรทุกวิสัชนา
(๑) องค์มรรค ๘ มีปัจจัยปรุงแต่ง (๒) องค์มรรค ๘ ถูกปัจจัยปรุงแต่ง (๓) องค์มรรค ๘ เห็นไม่ได้ (๔) องค์มรรค ๘ กระทบไม่ได้ (๕) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นรูป (๖) องค์มรรค ๘ เป็นโลกุตตระ
~ โลกุตตระ = สิ่งที่มีจริงที่เหนือโลกหรือพ้นโลก คือ พ้นจากการเวียนว่ายตายเกิด สภาพธรรมที่เป็นโลกุตตระ นั้น ได้แก่ นิพพาน เมื่อนิพพาน เป็นโลกุตตระ สภาพธรรมที่ประจักษ์แจ้งนิพพาน มีนิพพานเป็นอารมณ์ คือ มรรคจิต และ ผลจิต ก็เป็นโลกุตตรธรรม ด้วย เพราะไม่ได้เป็นไปในฝ่ายเวียนว่ายตายเกิด แต่เป็นฝ่ายของการดับการเวียนว่ายตายเกิด ดังนั้น โลกุตตรธรรม จึงมี ๙ ได้แก่ มรรคจิต ๔ (โสตาปัตติมรรคจิต สกทาคามิมรรคจิต อนาคามิมรรคจิต อรหัตตมรรคจิต) ผลจิต ๔ (โสตาปัตติผลจิต สกทาคามิผลจิต อนาคามิผลจิต อรหัตตผลจิต) และ นิพพาน
(๗) องค์มรรค ๘ จิตบางดวงรู้ได้ (๘) องค์มรรค ๘ จิตบางดวงรู้ไม่ได้
อาสวโคจฉกาทิวิสัชนา
(๑) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอาสวะ
~ อาสวะ ๔ = กิเลสที่หมักดองอยู่ในสันดานได้แก่ (๑.๑) กามาสวะ - สิ้นจากความพอใจ ความหมกมุ่นในกาม (๑.๒) ภวาสวะ - สิ้นจากความพอใจ ความหมกมุ่นในภพ (๑.๓) ทิฏฐาสวะ - สิ้นจากความเห็นผิดว่าโลกเที่ยง ฯลฯ การถือเอาโดยวิปลาส (๑.๔) อวิชชาสวะ - สิ้นจากความไม่รู้ในอริยสัจธรรม ๔
อาสวะ ๔ เหล่านี้ เป็นเหตุพาให้สัตว์ทั้งหลายวนเวียนอยู่ในสังสารวัฏไม่มีที่สิ้นสุด

(ต่อหน้า ๑๕/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

(๒) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ (๓) องค์มรรค ๘ วิปปยุตจากอาสวะ; กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ ; หรือเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ (๔) องค์มรรค ๘ กล่าวไม่ได้ว่า เป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ; หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ (๕) องค์มรรค ๘ วิปปยุตจากอาสวะ (๖) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ
(๗) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นสังโยชน์ ฯลฯ; ไม่เป็นคันถะ ฯลฯ; ไม่เป็นโอฆะ ฯลฯ; ไม่เป็นโยคะ ฯลฯ; ไม่เป็นนิวรณ์ ฯลฯ; ไม่เป็นปรามาส ฯลฯ
(๗.๑)ไม่เป็นสังโยชน์: ไม่ใช่กิเลสเครื่องผูกมัดสัตว์ (๗.๒) ไม่เป็นคันถะ: ไม่ใช่กิเลสเครื่องร้อยรัด (๗.๓) ไม่เป็นโอฆะ: ไม่ใช่กิเลสอันเป็นห้วงน้ำ (๗.๔) ไม่เป็นโยคะ: ไม่ใช่กิเลสอันผูกประกอบสัตว์ไว้ (๗.๕) ไม่เป็นนิวรณ์: ไม่ใช่กิเลสเครื่องกั้นความดี (๗.๖) ไม่เป็นปรามาส: ไม่ใช่กิเลสที่ยึดถือผิด
~ สถานะ: เป็นเจตสิก สัมปยุตด้วยจิต เป็นไปตามจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน
มหันตรทุกาทิวิสัชนา
(๑) องค์มรรค ๘ รับรู้อารมณ์ได้ (๒) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นจิต (๓) องค์มรรค ๘ เป็นเจตสิก
~ เจตสิกทำหน้าที่ในการปรุงแต่งจิต
~ อฏฺฐางฺคิกมคฺค = หนทางอันประกอบด้วยองค์ ๘ หมายถึง เจตสิก ๘ ดวง ที่เกิดพร้อมกับมรรคจิต ทำกิจปหาณอนุสัยกิเลสเป็นสมุจเฉท
~ มรรคมีองค์ ๘ เป็นมัชฌิมาปฏิปทา เป็นข้อปฏิบัติที่เป็นสายกลาง ซึ่งเป็นหนทางทางเดียวที่เป็นเหตุของการดับทุกข์ ทำให้ประจักษ์แจ้งพระนิพพาน อันเป็นที่สิ้นไปของกิเลสตัณหา องค์ของมรรค ๘ ได้แก่
(๓.๑) สัมมาทิฏฐิ - ความเห็นชอบ คือ ปัญญาเจตสิก ละมิจฉาทิฏฐิ
~ มิจฉาทิฏฐิ = คือ ๑ ใน ๑๐ ของ มิจฉัตตะ ความเป็นผิด, ภาวะที่ผิดมี ๑๐ อย่าง คือ (๓.๑.๑) มิจฉาทิฏฐิ (๓.๑.๒) มิจฉาสังกัปปะ (๓.๑.๓) มิจฉาวาจา (๓.๑.๔) มิจฉากัมมันตะ (๓.๑.๕) มิจฉาอาชีวะ (๓.๑.๖) มิจฉาวายามะ (๓.๑.๗) มิจฉาสติ (๓.๑.๘) มิจฉาสมาธิ (๓.๑.๙) มิจฉาญาณ (๓.๑.๑๐) มิจฉาวิมุตติ
 (๓.๒) สัมมาสังกัปปะ - ความดำริชอบ คือ วิตกเจตสิก ละมิจฉาสังกัปปะ (๓.๓) สัมมาวาจา - วาจาชอบ คือ สัมมาวาจาเจตสิก ละมิจฉาวาจา
~ มิจฉาวาจา = คือ วจีทุจริต ประพฤติชั่วด้วยวาจามี ๔ อย่างคือ มุสาวาท - พูดเท็จ; ปิสุณาวาจา - พูดส่อเสียด; ผรุสวาจา - พูดคำหยาบ; สัมผัปปลาปะ - พูดเพ้อเจ้อ;
 (๓.๔) สัมมากัมมันตะ - การงานชอบ คือ สัมมากัมมันตเจตสิก ละมิจฉากัมมันตะ
~ มิจฉากัมมันตะ= เป็นไฉน คือปาณาติบาต; อทินนาทานา; กาเมสุมิจฉาจาร
(๓.๕) สัมมาอาชีวะ - เลี้ยงชีพชอบ คือ สัมมาอาชีวเจตสิก ละมิจฉาอาชีวะ
~ มิจฉาอาชีวะ= คือ การโกง; การล่อลวง; การตลบตะแลง; การยอมมอบตนในทางผิด; การเอาลาภต่อลาภ
 (๓.๖) สัมมาวายามะ - ความเพียรชอบ คือ วิริยเจตสิก ละมิจฉาวายามะ
~ มิจฉาวายามะ = พยายามผิด ได้แก่ พยายามทำบาป; พยายามทำอกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เป็นต้น
 (๓.๗) สัมมาสติ - ความระลึกชอบ คือ สติเจตสิก ละมิจฉาสติ
~ มิจฉาสติ = ระลึกผิด เพียรผิด เช่น เพียรไปในทางอกุศล คิดว่าการนั่งๆ ยืนนานๆ หรือการจดจ้องจะทำให้สติเกิด
 (๓.๘) สัมมาสมาธิ - ความตั้งมั่นชอบ คือ เอกัคคตาเจตสิก ละมิจฉาสมาธิ
~ เอกัคคตาเจตสิก = เจตสิกที่ตั้งมั่นในอารมณ์ ไม่ว่าจิตเกิดขึ้นรู้อารมณ์ใด เอกัคคตาเจตสิกก็ตั้งมั่นในอารมณ์นั้น แต่เอกัคคตาเจตสิกที่เกิดกับอกุศลจิต ไม่มีกำลังตั้งมั่นคงในอารมณ์เท่ากับเอกัคคตาเจตสิกที่เกิดกับกุศลจิต
 ~ มิจฉาสมาธิ = สภาพธรรมที่ตั้งมั่นผิด เกิดร่วมกับอกุศลจิต ขณะที่อกุศลจิตเกิดจะเป็นสิ่งที่ถูกต้องดีงามไม่ได้ ก็ต้องเป็นสภาพธรรมที่ไม่ดี
(๔) องค์มรรค ๘ สัมปยุตด้วยจิต
~ จิตที่สัมปยุตต์ด้วยองค์มรรค =   โลกุตรกุศลจิต ซึ่งมีเจตสิกที่เป็นองค์มรรค ๘ ทำกิจปหาณกิเลส มี มรรคจิต ๔ ดวง คือ
(๔.๑) โสดาปัตติมรรคจิต (๔.๒) สกทาคามิมรรคจิต (๔.๓) อนาคามิมรรคจิต (๔.๔) อรหัตตมรรคจิต
(๕) องค์มรรค ๘ ระคนกับจิต (๖) องค์มรรค ๘ มีจิตเป็นสมุฏฐาน (๗) องค์มรรค ๘ เกิดพร้อมกับจิต (๘) องค์มรรค ๘ เป็นไปตามจิต (๙ ) องค์มรรค ๘ ระคนกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน (๑๐) องค์มรรค ๘ ระคนกับจิต; มีจิตเป็นสมุฏฐานและเกิดพร้อมกับจิต (๑๑) องค์มรรค ๘ ระคนกับจิตมีจิตเป็นสมุฏฐานและเป็นไปตามจิต (๑๒) องค์มรรค ๘ เป็นภายนอก (๑๓) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอุปาทายรูป (๑๔) องค์มรรค ๘ กรรมอันประกอบด้วยตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ (๑๕) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอุปาทาน ฯลฯ; ไม่เป็นกิเลส ฯลฯ

(ต่อหน้า ๑๖/๑๖) อภิธรรมปิฎก :
๑๘.วิภังค์ : มรรควิภังค์

ปิฏฐิทุกวิสัชนา
(๑) องค์มรรค ๘ ไม่ต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค และมรรคเบื้องบน ๓ (๒) องค์มรรค ๘ ไม่มีเหตุต้องประหาณด้วยโสดาปัตติมรรค และมรรคเบื้องบน ๓ (๓) สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ)ไม่มีวิตก (๔) องค์มรรค ๗ ที่มีวิตกก็มี; ที่ไม่มีวิตกก็มี (๕) สัมมาสังกัปปะ มีวิจาร (๖) องค์มรรค ๗ ที่มีวิจารก็มี; ที่ไม่มีวิจารก็มี (๗) สัมมาสังกัปปะ มีปีติ (๘) องค์มรรค ๗ ที่มีปีติก็มี; ที่ไม่มีปีติก็มี (๙) สัมมาสังกัปปะ สหรคตด้วยปีติ (๑๐) องค์มรรค ๗ ที่สหรคตด้วยปีติก็มี; ที่ไม่สหรคตด้วยปีติก็มี (๑๑) สัมมาสังกัปปะ สหรคตด้วยสุข (๑๒) องค์มรรค ๗ ที่สหรคตด้วยสุขก็มี; ที่ไม่สหรคตด้วยสุขก็มี (๑๓) สัมมาสังกัปปะไม่สหรคตด้วยอุเบกขา (๑๔) องค์มรรค ๗ ที่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี; ที่ไม่สหรคตด้วยอุเบกขาก็มี (๑๕) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นกามาวจร
~ โลกิยธรรม = คือธรรมะในระดับที่ยังเกี่ยวข้องกับทางโลก เช่น โลกิยปัญญา คือปัญญาที่ใช้แก้ปัญหาทางโลก; หรือ โลกิยฌาน คือสมาธิที่ยังไม่ประกอบด้วยองค์แห่งการหลุดพ้น; สิ่งที่ยังเวียนว่ายในภพสามยังถูกครอบงำด้วยกิเลสเช่น ปุถุชน, บุญบาป, ฌานสมาบัติทั่วไป
~ ภพ ๓ = ได้แก่ กามาวจร - ผู้ยังท่องในกามคุณ ๕; รูปาวจร - พรหมมีรูป ท่องใน รูปภพ; อรูปาวจร - พรหมไม่มีรูป ท่องในอรูปภพ
~ โลกุตระ = ความหมายตรงกันข้าม กับโลกิยะ คือ "เหนือโลก" หรือ "พ้นโลก" เป็นสภาวะของอริยบุคคลผู้บรรลุมรรค ผล นิพพานแล้ว; สิ่งที่พ้นจากภพสาม; พ้นจากอำนาจกิเลส เช่น พระอริยบุคคล, มรรค, ผล, นิพพาน
(๑๖) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นรูปาวจร (๑๗) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นอรูปาวจร
(๑๘) องค์มรรค ๘ ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์
~ วิวัฏฏ์, วิวัฏฏะ = ปราศจากวัฏฏะ, ภาวะพ้นวัฏฏะ ได้แก่ นิพพาน
~ วัฏฏะ ๓ หรือ ไตรวัฏฏ์ (วน, วงเวียน) = องค์ประกอบที่หมุนเวียนต่อเนื่องกันของภวจักร หรือสังสารจักร แบ่ง ๓ ได้แก่
(๑๘.๑) กิเลสวัฏฏ์ = วงจรกิเลส ประกอบด้วยอวิชชา ตัณหา และอุปาทาน (๑๘.๒) กรรมวัฏฏ์ = วงจรกรรม ประกอบด้วยสังขารและกรรมภพ (๑๘.๓) วิปากวัฏฏ์ = วงจรวิบาก ประกอบด้วย วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ ผัสสะ เวทนา ซึ่งแสดงออกในรูปปรากฏที่เรียกว่า อุปปัตติภพ ชาติ ชรา มรณะ เป็นต้น
สามอย่างนี้ ประกอบเข้าเป็นวงจรใหญ่แห่งปัจจยาการ เรียกว่า ภวจักร หรือ สังสารจักร ตามหลักปฏิจจสมุปบาท
(๑๙) องค์มรรค ๘ ที่เป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ก็มี; ที่ไม่เป็นเหตุนำออกจากวัฏฏทุกข์ก็มี (๒๐) องค์มรรค ๘ ที่ให้ผลแน่นอนก็มี; ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี (๒๑) องค์มรรค ๘ ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า (๒๒) องค์มรรค ๘ ไม่เป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้
ปัญหาปุจฉกะ จบ
มัคควิภังค์ จบบริบูรณ์